సమాజగ్ముశ్చ సామన్తాః ససైన్యాః క్లేశతత్పరాః । విగ్రహఞ్చాభికాఙ్క్షన్తః పరస్పరమతన్ద్రితాః
అందరు సామంతులు తమ సైన్యాలతో కలిసి, కష్టాలను ఎదుర్కొనడానికి సిద్ధంగా అక్కడ చేరారు. వారు పరస్పరం యుద్ధం చేయాలని తహతహలాడుతూ, అప్రమత్తంగా ఉన్నారు.
నిషాదా హ్యాయయుస్తత్ర శృఙ్గవేరపురాశ్రయాః । రాజద్రవ్యమపాహర్తుం మృతం శ్రుత్వా మహీపతిమ్
శృంగవేరపురంలో నివసించే నిషాదులు, రాజు మరణించాడని విని, రాజధనాన్ని దోచుకోవాలని అక్కడికి వచ్చారు.
పుత్రౌ చ బాలకౌ శ్రుత్వా విగ్రహం చ పరస్పరమ్ । చౌరాస్తత్ర సమాజగ్ముర్దేశదేశాన్తరాదపి
రాజు కుమారులు చిన్నవారు అని, పరస్పరం కలహం జరుగుతోందని విని, వివిధ ప్రాంతాల నుండి దొంగలు కూడా అక్కడికి చేరుకున్నారు.
సమ్మర్దస్తత్ర సఞ్జాతః కలహే సముపస్థితే । యుధాజిద్వీరసేనశ్చ యుద్ధకామౌ బభూవతుః
అక్కడ గొడవ మొదలై, గొప్ప కలహం ఏర్పడింది. యుధాజిత్, వీరసేన ఇద్దరూ యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ప్రత్యర్థులుగా మారారు.
మనోరమయా భారద్వాజాశ్రమం ప్రతి గమనమ్ వ్యాస ఉవాచ సంయుగే చ సతి తత్ర భూపయోరాహవాయ సముపాత్తశస్త్రయోః । క్రోధలోభవశయోః సమం తతః సమ్బభూవ తుములస్తు విమర్దః
ఆ సమయంలో, యుద్ధభూమిలో ఇద్దరు రాజులు కోపంతో, లోభంతో ఆయుధాలు పట్టుకుని ఎదురెదురుగా పోరాడటానికి సిద్ధమయ్యారు. అప్పుడు అక్కడ భయంకరమైన ఘర్షణ మొదలైంది.
సంస్థితః స సమరే ధృతచాపః పార్థివః పృథులబాహుయుధాజిత్ । సంయుతః స్వబలవాహనాదికైరాహవాయ కృతనిశ్చయో నృపః
పొడవాటి భుజాలు కలిగిన యుధాజిత్ అనే రాజు, తన సైన్యం, రథాలు, అనుచరులతో కలిసి యుద్ధానికి పూనుకుని, ధైర్యంగా నిలబడ్డాడు.
వీరసేన ఇహ సైన్యసంయుతః క్షాత్రధర్మమనుసృత్య సఙ్గరే । పుత్రికాత్మజహితాయ పార్థివః సంస్థితః సురపతేః సమతేజాః
వీరసేనుడు తన సైన్యంతో యుద్ధరంగంలో నిలబడి, క్షత్రియ ధర్మాన్ని అనుసరించాడు. తన కుమార్తె కుమారుని మేలు కోసం, దేవేంద్రుని తేజస్సుతో సమానంగా ఉన్నాడు.
స బాణవృష్టిం విససర్జ పార్థివో యుధాజితం వీక్ష్య రణే స్థితఞ్చ । గిరిం తడిత్వానివ తోయవృష్టిభిః క్రోధాన్వితః సత్యపరాక్రమోఽసౌ
ఆ రాజు, కోపంతో కూడి, నిజమైన పరాక్రమంతో, యుధాజిత్ యుద్ధరంగంలో నిలబడి ఉండగా, అతనిపై బాణాల వర్షాన్ని కురిపించాడు. అది వర్షంతో కొట్టిన కొండను పోలి ఉంది.
తం వీరసేనో విశిఖైః శిలాశితైః సమావృణోదాశుగమైరజిహ్మగైః । చిచ్ఛేద బాణైశ్చ శిలీముఖానసౌ తేనైవ ముక్తానతివేగపాతినః
వీరసేనుడు, పదునైన బాణాలతో, నేరుగా వేగంగా ప్రయాణించే బాణాలతో అతన్ని చుట్టుముట్టాడు. యుధాజిత్ వదిలిన బాణాలను కూడా తన బాణాలతో నరికేశాడు.
గజరథతురగాణాం సమ్బభూవాతియుద్ధం సురనరమునిసఙ్ఘైర్వీక్షితఞ్చాతిఘోరమ్ । వితతవిహగవృన్దైరావృతం వ్యోమ సద్యః పిశితమశితుకామైః కామగృధ్రాదిభిశ్చ
అక్కడ ఏనుగులు, రథాలు, గుర్రాల మధ్య ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది. దాన్ని దేవతలు, మనుషులు, ఋషులు చూశారు. ఆకాశం ఒక్కసారిగా పక్షుల గుంపులతో నిండిపోయింది. మాంసం తినాలని ఆశించే గిడ్డంగులు మొదలైనవి అక్కడికి వచ్చాయి.
తత్రాద్భుతా క్షతజసిన్ధురువాహ ఘోరా వృన్దేభ్య ఏవ గజవీరతురఙ్గమాణామ్ । త్రాసావహా నయనమార్గగతా నరాణాం పాపాత్మనాం రవిజమార్గభవేవ కామమ్
అక్కడ, ఏనుగులు, వీరులు, గుర్రాల గుంపుల మధ్య భయంకరమైన రక్తనది ప్రవహించింది. దాన్ని చూసిన పాపాత్ములకు అది భయంకరంగా అనిపించింది. అది సూర్యుని మార్గంలా, వారు కోరుకున్నదిగా కనిపించింది.
కీర్ణాని భిన్నపులినే నరమస్తకాని కేశావృతాని చ విభాన్తి యథైవ సిన్ధౌ । తుమ్బీఫలాని విహితాని విహర్తుకామై- ర్బాలైర్యథా రవిసుతాప్రభవైశ్చ నూనమ్
పొడవాటి జుట్టుతో కూడిన మానవ ముండ్లు, విరిగిన తీరాలపై చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి. అవి నదిలో తేలుతున్న తుమ్మపండ్లలా మెరిసిపోతున్నాయి. ఆ పిల్లలు ఆడుకోవడానికి ఉంచినట్లుగా, సూర్యకిరణాలతో వెలిగిపోతున్నాయి.
వీరం మృతం భువి గతం పతితం రథాద్వై గృధ్రః పలార్థముపరి భ్రమతీతి మన్యే । జీవోఽప్యసౌ నిజశరీరమవేక్ష్య కాన్తం కాఙ్క్షత్యహోఽతివివశోఽపి పునః ప్రవేష్టుమ్
ఒక వీరుడు యుద్ధరంగంలో రథం నుండి పడిపోయి మృతుడయ్యాడు. అతని మృతదేహం చుట్టూ మాంసం కోసం గిడ్డంగు తిరుగుతోంది. ఆత్మ తన ప్రియమైన శరీరాన్ని చూసి, ఎంత బలహీనంగా ఉన్నా, మళ్లీ అందులోకి ప్రవేశించాలని తపిస్తోంది.
ఆజౌ హతోఽపి నృవరః సువిమానరూఢః స్వాఙ్కే స్థితాం సురవధూం ప్రవదత్యభీష్టమ్ । పశ్యాధునా మమ శరీరమిదం పృథివ్యాం బాణాహతం నిపతితం కరభోరు కాన్తమ్
యుద్ధంలో మరణించిన రాజు, దివ్య విమానంలో తన ప్రియమైన దేవతను ఒడిలో కూర్చోబెట్టి ఇలా అంటున్నాడు: 'ఇప్పుడు నా శరీరాన్ని చూడు, బాణాలతో గాయపడి భూమిపై పడిపోయింది, ఓ సుందర భుజాల కలవాడా!'
ఏకో హతస్తు రిపుణైవ గతోఽన్తరిక్షం దేవాఙ్గనాం సమధిగమ్య యుతో విమానే । తావత్ప్రియా హుతవహే సుసమర్ప్య దేహం జగ్రాహ కాన్తమబలా సబలా స్వకీయా
ఒకరు శత్రువు చేతిలో మరణించి, ఒంటరిగా ఆకాశంలోకి వెళ్లి, ఒక దేవకన్యతో కలిసి విమానంలో చేరాడు. తన శరీరాన్ని అగ్నికి అర్పించిన తరువాత, అతని ప్రియురాలు తన సఖులతో కలిసి అతన్ని పట్టుకుంది.
యుద్ధే మృతౌ చ సుభటౌ దివి సఙ్గతౌ తా- వన్యోన్యశస్త్రనిహతౌ సహ సమ్ప్రయాతౌ । తత్రైవ జఘ్నతురలం పరమాహితాస్త్రా- వేకాప్సరోఽర్థవిహతౌ కలహాకులౌ చ
యుద్ధంలో ఇద్దరు వీరులు పరస్పరం ఆయుధాలతో హతమై, కలసి స్వర్గానికి వెళ్లారు. అక్కడ కూడా వారు పరాక్రమంగా యుద్ధం చేస్తూ, ఒక అప్సరసు వారి గొడవను ఆపడానికి మధ్యలో వచ్చింది.
కశ్చిద్యువా సమధిగమ్య సురాఙ్గనాం వై రూపాధికాం గుణవతీం కిల భక్తియుక్తః । స్వీయాన్ గుణాన్ప్రవితతాన్ప్రవదంస్తదాఽసౌ తాం ప్రేమదామనుచకార చ యోగయుక్తః
ఒక యువకుడు అపూర్వ సౌందర్యం, గుణాలు కలిగిన దేవకన్యను పొందాడు. భక్తితో తన సొంత గుణాలను ఆమెకు వివరించి, యోగంతో ఆమెతో ప్రేమతో కలిసిపోయాడు.
భౌమం రజోఽతివితతం దివి సంస్థితఞ్చ రాత్రిం చకార తరణిఞ్చ సమావృణోద్యత్ । మగ్నం తదేవ రుధిరామ్బునిధావకస్మాత్ ప్రాదుర్బభూవ రవిరప్యతికాన్తియుక్తః
భూమిపై ధూళి విస్తరించి, ఆకాశంలో రాత్రి సూర్యుడిని కప్పేసింది. అకస్మాత్తుగా ఆ ధూళి రక్తసముద్రంగా మారింది. ఆ సమయంలో సూర్యుడు మరింత ప్రకాశంతో వెలిగిపోయాడు.
కశ్చిద్గతస్తు గగనం కిల దేవకన్యాం సమ్ప్రాప్య చారువదనాం కిల భక్తియుక్తామ్ । నాఙ్గీచకార చతురో వ్రతనాశభీతో యాస్యత్యయం మమ వృథా హ్యనుకూలశబ్దః
ఒకవాడు ఆకాశానికి వెళ్లి, అందమైన ముఖం కలిగిన, భక్తితో నిండిన దేవకన్యను కలిసాడు. తన వ్రతం భంగమవుతుందేమో అని భయపడి, ఆమెను ఆలింగనం చేయలేదు. 'ఆమె చెప్పిన మంచిమాట నాకెందుకు వృథా అవుతుంది' అని ఆలోచించాడు.
సఙ్గ్రామే సంవృతే తత్ర యుధాజిత్పృథివీపతిః । జఘాన వీరసేనం తం బాణైస్తీవ్రైః సుదారుణైః
ఆ యుద్ధంలో, యుధాజిత్ అనే రాజు, విరసేనుడిని భయంకరమైన బాణాలతో హతమార్చాడు.
నిహతః స పపాతోర్వ్యాం ఛిన్నమూర్ధా మహీపతిః । ప్రభగ్నం తద్బలం సర్వం నిర్గతం చ చతుర్దిశమ్
ఆ రాజు తల తెగిపోయి నేలపై పడిపోయాడు. అతని సైన్యం మొత్తం చిద్రవిడి, నాలుగు దిక్కులకూ పారిపోయింది.
మనోరమా హతం శ్రుత్వా పితరం రణమూర్ధని । భయత్రస్తాథ సఞ్జాతా పితుర్వైరమనుస్మరన్
మనోరమ తన తండ్రి యుద్ధంలో హతమయ్యాడని విని, భయంతో వణికిపోయింది. తండ్రికి ఉన్న శత్రుత్వాన్ని గుర్తు చేసుకుంది.
హనిష్యతి యుధాజిద్వై పుత్రం మమ దురాశయః । రాజ్యలోభేన పాపాత్మా సేతి చిన్తాపరాభవత్
యుధాజిత్ అనే దురాశ కలిగినవాడు, రాజ్యం కోసం నా కుమారుడిని చంపేస్తాడేమో అని ఆందోళనతో మనోరమ దిగులుపడింది.
కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి పితా మే నిహతో రణే । భర్తా చాపి మృతోఽద్యైవ పుత్రోఽయం మమ బాలకః
నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? నా తండ్రి యుద్ధంలో చనిపోయాడు. భర్త కూడా ఈరోజే మరణించాడు. నా కుమారుడు ఇంకా చిన్నవాడు.
లోభోఽతీవ చ పాపిష్ఠస్తేన కో న వశీకృతః । కిం న కుర్యాత్తదావిష్టః పాపం పార్థివసత్తమః
లోభం ఎంత పాపమయమైనదో! దానికి ఎవరు లోనుకారు? రాజులలో ఉత్తముడైనా, లోభం పట్టుకుంటే ఏ పాపమైనా చేయగలడు.
పితరం మాతరం భ్రాతౄన్గురూన్స్వజనబాన్ధవాన్ । హన్తి లోభసమావిష్టో జనో నాత్ర విచారణా
లోభంతో మత్తెక్కినవాడు తండ్రిని, తల్లిని, అన్నదమ్ములను, గురువులను, బంధువులను కూడా చంపుతాడు. ఇక్కడ ఆలోచనకు చోటు ఉండదు.
అభక్ష్యభక్షణం లోభాదగమ్యాగమనం తథా । కరోతి కిల తృష్ణార్తో ధర్మత్యాగం తథా పునః
తృష్ణతో బాధపడేవాడు తినకూడని దానిని తింటాడు, పోకూడని చోటికి పోతాడు, మళ్లీ ధర్మాన్ని కూడా వదిలిపెడతాడు.
న సహాయోఽస్తి మే కశ్చిన్నగరేఽత్ర మహాబలః । యదాధారే స్థితా చాహం పాలయామి సుతం శుభమ్
ఈ నగరంలో నాకు బలమైన సహాయకుడు లేడు. ఇక్కడ ఉన్నంతవరకూ నా కుమారుడిని నేను రక్షించుకోవాలి.
హతే పుత్రే నృపేణాద్య కిం కరిష్యామ్యహం పునః । న మే త్రాతాఽస్తి భువనే యేన వై సుస్థితా హ్యహమ్
రాజు ఈరోజే నా కుమారుడిని చంపితే, నేను మళ్లీ ఏమి చేయగలను? ఈ లోకంలో నన్ను రక్షించే వారు ఎవరూ లేరు.
సాపి వైరయుతా కామం సపత్నీ సర్వదా భవేత్ । లీలావతీ న మే పుత్రే భవిష్యతి దయావతీ
లీలావతి ఎప్పుడూ శత్రుత్వంతో ఉంటుంది. ఆమె తప్పకుండా నా సపత్ని అవుతుంది. నా కుమారుడిపై ఆమెకు కనికరం ఉండదు.