దేశః కాలస్తథా ద్రవ్యం మన్త్రాశ్చ బ్రాహ్మణాస్తథా । శ్రద్ధా చ సాత్వకీ యత్ర తం యజ్ఞం సాత్త్వికం విదుః
ఏ యజ్ఞంలో స్థలం, కాలం, పదార్థాలు, మంత్రాలు, బ్రాహ్మణులు, భక్తి — ఇవన్నీ కూడా శుద్ధంగా ఉంటాయో, ఆ యజ్ఞాన్ని సాత్వికంగా గుర్తిస్తారు.
ద్రవ్యశుద్ధిః క్రియాశుద్ధిర్మన్త్రశుద్ధిశ్చ భూమిప । భవేద్యది తదా పూర్ణం ఫలం భవతి నాన్యథా
రాజా! పదార్థాల శుద్ధి, కార్యాల శుద్ధి, మంత్రాల శుద్ధి ఉంటే మాత్రమే యజ్ఞ ఫలం సంపూర్ణంగా లభిస్తుంది; లేకపోతే కాదు.
అన్యాయోపార్జితేనైవ కర్తవ్యం సుకృతం కృతమ్ । న కీర్తిరిహ లోకే చ పరలోకే న తత్ఫలమ్
అన్యాయంగా సంపాదించిన ధనంతో చేసిన మంచి పని, ఈ లోకంలో పేరు కూడా ఇవ్వదు, పరలోకంలో ఫలితం కూడా ఇవ్వదు.
తస్మాన్న్యాయార్జితేనైవ కర్తవ్యం సుకృతం సదా । యశసే పరలోకాయ భవత్యేవ సుఖాయ చ
కాబట్టి, ఎప్పుడూ న్యాయంగా సంపాదించిన ధనంతోనే మంచి పనులు చేయాలి. అలా చేస్తే పేరు, పరలోక ఫలం, సుఖం లభిస్తాయి.
ప్రత్యక్షం తవ రాజేన్ద్ర పాణ్డవైస్తు మఖః కృతః । రాజసూయః క్రతువరః సమాప్తవరదక్షిణః
రాజేంద్రా! పాండవులు చేసిన రాజసూయ యజ్ఞాన్ని నువ్వు ప్రత్యక్షంగా చూశావు. అది గొప్పదిగా, ఉత్తమమైన దక్షిణతో పూర్తయింది.
యత్ర సాక్షాద్ధరిః కృష్ణో యాదవేన్ద్రో మహామనాః । బ్రాహ్మణాః పూర్ణవిద్యాశ్చ భారద్వాజాదయస్తథా
ఆ యజ్ఞంలో యాదవేంద్రుడు, మహాత్ముడు అయిన కృష్ణుడు స్వయంగా హాజరయ్యాడు. భరద్వాజుడు మొదలైన సంపూర్ణ విద్య కలిగిన బ్రాహ్మణులు కూడా ఉన్నారు.
కృత్వా యజ్ఞం సుసమ్పూర్ణం మాసమాత్రేణ పాణ్డవైః । ప్రాప్తం మహత్తరం కష్టం వనవాసశ్చ దారుణః
పాండవులు ఒక నెలలోనే ఆ యజ్ఞాన్ని సంపూర్ణంగా నిర్వహించారు. కానీ వెంటనే వారు గొప్ప కష్టాన్ని, భయంకరమైన అరణ్యవాసాన్ని ఎదుర్కొన్నారు.
పీడనఞ్చైవ పాఞ్చాల్యాస్తథా ద్యూతే పరాజయః । వనవాసో మహత్కష్టం క్వ గతం మఖజం ఫలమ్
ద్రౌపదికి జరిగిన బాధ, జూదంలో ఓటమి, అరణ్యవాసంలో ఎదురైన మహా కష్టం — ఆ యజ్ఞ ఫలం ఎక్కడికి పోయింది?
దాసత్వఞ్చ విరాటస్య కృతం సర్వమహాత్మభిః । కీచకేన పరిక్లిష్టా ద్రౌపదీ చ ప్రమద్వరా
అందరు మహాత్ములు విరాటుని ఇంటిలో దాసులయ్యారు. స్త్రీలలో శ్రేష్ఠురాలైన ద్రౌపది కీచకుని చేత బాధపడింది.
ఆశీర్వాదా ద్విజాతీనాం క్వ గతాః శుద్ధచేతసామ్ । భక్తిర్వా వాసుదేవస్య క్వ గతా తత్ర సంకటే
పవిత్ర హృదయమున్న ద్విజుల ఆశీర్వాదాలు ఎక్కడికి పోయాయి? ఆ కష్ట సమయంలో వాసుదేవునిపై ఉన్న భక్తి ఎక్కడికి పోయింది?
న రక్షితా తదా బాలా కేనాపి ద్రుపదాత్మజా । ప్రాప్తకేశగ్రహా కాలే సాధ్వీ చ వరవర్ణినీ
ఆ సమయంలో ద్రుపదుని కుమార్తె అయిన చిన్నదానిని, ఎంత మంచిదైనా, ఎంత అందమైనదైనా, ఎవ్వరూ కాపాడలేదు. ఆమె జుట్టు పట్టుకున్నప్పుడు కూడా ఎవరూ రక్షించలేదు.
కిమత్ర చిన్తనీయం వై ధర్మవైగుణ్యకారణమ్ । కేశవే సతి దేవేశే ధర్మపుత్రే యుధిష్ఠిరే
ఇక్కడ ధర్మం ఎందుకు తగ్గిందో ఆలోచించాల్సిన అవసరం ఏముంది? దేవతలలో అధిపతి అయిన కేశవుడు, ధర్మపుత్రుడు యుధిష్టిరుడు అక్కడ ఉన్నప్పుడు కూడా ఇలా జరిగిందంటే!
భవితవ్యమితి ప్రోక్తే నిష్ఫలః స్యాత్తదాగమః । వేదమన్త్రాస్తథాన్యే చ వితథాః స్యురసంశయమ్
ఏది జరగాల్సిందో అదే జరుగుతుందని అనుకుంటే, అన్ని శాస్త్రోక్త నియమాలు వృథా అవుతాయి. వేదమంత్రాలు, ఇతర మంత్రాలూ అర్థంలేనివే అవుతాయి.
సాధనం నిష్ఫలం సర్వముపాయశ్చ నిరర్థకః । భవితవ్యం భవత్యేవ వచనే ప్రతిపాదకే
అప్పుడు మనం చేసే ప్రయత్నాలు అన్నీ ఫలితం ఇవ్వవు. ఏ మార్గం తీసుకున్నా ప్రయోజనం ఉండదు. భవితవ్యమే అన్నీ నిర్ణయిస్తుందని భావిస్తే ఇదే ఫలితం.
ఆగమోఽప్యర్థవాదః స్యాత్క్రియాః సర్వా నిరర్థకాః । స్వర్గార్థఞ్చ తపో వ్యర్థం వర్ణధర్మశ్చ వై తథా
అప్పుడు శాస్త్రాలు కూడా కేవలం పొగడ్తలే అవుతాయి. అన్ని కర్మలు వ్యర్థమవుతాయి. స్వర్గం కోసం చేసే తపస్సు కూడా ఫలించదు. వర్ణధర్మాలు కూడా అర్థంలేనివే అవుతాయి.
సర్వం ప్రమాణం వ్యర్థం స్యాద్భవితవ్యే కృతే హృది । ఉభయఞ్చాపి మన్తవ్యం దైవం చోపాయ ఏవ చ
మనసులో భవితవ్యమే స్థిరమైతే, అన్ని ప్రమాణాలు కూడా వ్యర్థమే అవుతాయి. అందుకే, దైవం కూడా, మన ప్రయత్నం కూడా రెండూ మనం పరిగణించాలి.
కృతే కర్మణి చేత్సిద్ధిర్విపరితా యదా భవేత్ । వైగుణ్యం కల్పనీయం స్యాత్ప్రాజ్ఞైః పణ్డితమౌలిభిః
ఏదైనా పని చేసిన తర్వాత ఫలితం విరుద్ధంగా వస్తే, అది ఎక్కడో లోపం జరిగిందని జ్ఞానులు, పండితులు భావించాలి.
తత్కర్మ బహుధా ప్రోక్తం విద్వద్భిః కర్మకారిభిః । కర్తృభేదాన్మన్త్రభేదాద్ద్రవ్యభేదాత్తథా పునః
పండితులు, కర్మకాండులు ఆ కర్మను అనేక విధాలుగా వివరించారు. ఎందుకంటే, చేసేవారిలో, మంత్రాల్లో, ద్రవ్యాల్లో తేడా ఉండొచ్చు.
యథా మఘవతా పూర్వం విశ్వరూపో వృతో గురుః । విపరీతం కృతం తేన కర్మ మాతృహితాయ వై
పూర్వంలో మఘవంతుడు అయిన ఇంద్రుడు విశ్వరూపుడిని గురువుగా ఎంచుకున్నాడు. కానీ ఆయన తల్లి కోసం ఆ కర్మను విరుద్ధంగా చేశాడు.
దేవేభ్యో దానవేభ్యస్తు స్వస్తీత్యుక్త్వా పునః పునః । అసురా మాతృపక్షీయాః కృతం తేషాఞ్చ రక్షణమ్
దేవతలకు, దానవులకు మళ్లీ మళ్లీ 'శుభమస్తు' అని చెప్పి, అసురులైన తల్లి పక్షాన ఉండి, వారిని కాపాడాడు.
దైత్యాన్ దృష్ట్వాతిసమ్పుష్టాంశ్చుకోప మఘవా తదా । శిరాంసి తస్య వజ్రేణ చిచ్ఛేద తరసా హరిః
దైత్యులు చాలా బలంగా ఎదుగుతున్నారని చూసి, ఇంద్రుడు కోపంతో, తన వజ్రాయుధంతో విశ్వరూపుని తలలు కోసేశాడు.
క్రియావైగుణ్యమత్రైవ కర్తృభేదాదసంశయమ్ । నోచేత్పఞ్చాలరాజేన రోషేణాపి కృతా క్రియా
ఇక్కడ కర్మలో లోపం, చేసేవాడి తేడా వల్లే జరిగిందని సందేహమే లేదు. లేకపోతే, పాంచాల రాజు కోపంతో చేసిన కర్మ కూడా ఫలించాల్సింది.
భారద్వాజవినాశాయ పుత్రస్యోత్పాదనాయ చ । ధృష్టద్యుమ్నః సముత్పన్నో వేదిమధ్యాచ్చ ద్రౌపదీ
భారద్వాజుని నాశనం కోసం, అతని కుమారుని పుట్టించేందుకు, ధృష్టద్యుమ్నుడు జన్మించాడు. అలాగే, ద్రౌపదీ కూడా యజ్ఞవేదిక మధ్యలో పుట్టింది.
పురా దశరథేనాపి పుత్రేష్టిస్తు కృతా యదా । అపుత్రస్య సుతాస్తస్య చత్వారః సమ్ప్రజజ్ఞిరే
పూర్వంలో దశరథుడు పుత్రకామేశ్టి యజ్ఞం చేసినప్పుడు, అతనికి పిల్లలు లేరు. అయినా, ఆ యజ్ఞ ఫలితంగా నాలుగు కుమారులు పుట్టారు.
అతః క్రియా కృతా యుక్త్యా సిద్ధిదా సర్వథా భవేత్ । అయుక్త్యా విపరితా స్యాత్సర్వథా నృపసత్తమ
కాబట్టి, కర్మను సరిగ్గా చేస్తే ఎప్పుడూ ఫలితం వస్తుంది. తప్పుగా చేస్తే, ఫలితం కూడా విరుద్ధంగా వస్తుంది, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా!
పాణ్డవానాం యథా యజ్ఞే కిఞ్చిద్వైగుణ్యయోగతః । విపరీతం ఫలం ప్రాప్తం నిర్జితాస్తే దురోదరే
పాండవుల యజ్ఞంలో కూడా, ఏదో లోపం వల్ల ఫలితం విరుద్ధంగా వచ్చింది. వారు జూదంలో ఓడిపోయారు.
సత్యవాదీ తథా రాజన్ ధర్మపుత్రో యుధిష్ఠిరః । ద్రౌపదీ చ తథా సాధ్వీ తథాన్యేప్యనుజాః శుభాః
ధర్మపుత్రుడు యుధిష్టిరుడు సత్యవంతుడు, ద్రౌపదీ మంచిదాన్ని, అలాగే అతని అన్నదమ్ములు కూడా శుభగుణాలు కలవారు.
కుద్రవ్యయోగాద్వైగుణ్యం సముత్పన్నం మఖేఽథవా । సాభిమానైః కృతాద్వాపి దూషణం సముపస్థితమ్
తప్పుడు ద్రవ్యాలు వాడటం వల్ల, లేదా యజ్ఞంలో లోపం వల్ల, లేదా గర్వంతో ఆ కర్మ చేయడం వల్ల, లోపం ఏర్పడింది.
సాత్త్వికస్తు మహారాజ దుర్లభో వై మఖః స్మృతః । వైఖానసమునీనాం హి విహితోఽసౌ మహామఖః
ఓ మహారాజా, సాత్విక యాగం చాలా అరుదైనదిగా చెప్పబడింది. వైఖానస మునులు దీన్ని గొప్ప యాగంగా నియమించారు.
సాత్త్వికం భోజనం యే వై నిత్యం కుర్వన్తి తాపసాః । న్యాయార్జితఞ్చ వన్యఞ్చ తథా ఋష్యం సుసంస్కృతమ్
ఎవరైతే తపస్సు చేసే వారు ప్రతిరోజూ సాత్వికమైన, న్యాయంగా సంపాదించిన, అడవి నుండి వచ్చిన, ఋషులచే సిద్ధమైన మంచి ఆహారం తీసుకుంటారో,