తేనాతికృష్టేన శరేణ విద్ధః కోలః కిరాతేన ధనుర్ధరేణ । పలాయమానో భయవిహ్వలశ్చ మునేః సమీపం విద్రుతో జగామ
ఆ విల్లు పట్టిన వేటగాడు పదునైన బాణంతో ఒక కందిని గాయపరిచాడు; భయంతో వణికిపోతూ, ఆ కంది ముని దగ్గరికి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చింది.
వికంపమానో రుధిరార్ద్రదేహో యదా జగామాశ్రమమణ్డలం వై । కాలస్తదాతీవ దయార్ద్రభావం ప్రాప్తో మునిస్తత్ర సమీక్ష్య దీనమ్
వణికిపోతూ, రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో ఆ కంది ఆశ్రమ పరిసరానికి చేరుకున్నప్పుడు, దుఃఖంతో ఉన్న ఆ జంతువును చూసి మునికి హృదయం దయతో నిండిపోయింది.
అగ్రే వ్రజన్తం రుధిరార్ద్రదేహం దృష్ట్వా మునిః సూకరమాశు విద్ధమ్ । దయాభివేశాదతికమ్పమానః సారస్వతం బీజమథోచ్చచార
ముందు వస్తున్న, రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో ఉన్న ఆ కందిని చూసి, ముని దయతో నిండిపోయి, బాగా వణికిపోతూ, సహజంగానే సరస్వతీ బీజాక్షరాన్ని పలికాడు.
అజ్ఞాతపూర్వం చ తథాశ్రుతఞ్చ దైవాన్ముఖే వై సముపాగతఞ్చ । న జ్ఞాతవాన్బీజమసౌ విమూఢో మమజ్జ శోకే స మునిర్మహాత్మా
అది ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ వినని, తెలియని బీజాక్షరం; అది దైవకృపవల్ల ముని నోటికి వచ్చింది. కాని ఆ మహాత్ముడు ఏమిటో తెలియక, విషాదంలో మునిగిపోయాడు.
కోలః ప్రవిశ్యాశ్రమమణ్డలం తద్ గతో నికుఞ్జే ప్రవిలీయ గూఢమ్ । అప్రాప్తమార్గో దృఢనిర్విణ్ణచేతాః ప్రవేపమానః శరపీడితత్వాత్
ఆ కంది ఆశ్రమ పరిధిలోకి వచ్చి, ఒక పొదలో దాగిపోయింది; దాని దారి ఎవరికీ కనిపించలేదు, మనసు పూర్తిగా నిరాశతో నిండిపోయింది, బాణం గాయంతో వణికిపోతూ ఉంది.
తతః క్షణాదాకరణాన్తకృష్టం చాపం దధానోఽతికరాలదేహః । ప్రాప్తస్తదన్తే స చ మృగ్యమాణో నిషాదరాజః కిల కాల ఏవ
తర్వాత, క్షణంలోనే, బలంగా విల్లు పట్టుకుని, భయంకరమైన రూపంతో ఉన్న నిషాద రాజు, తన వేట కోసం వెతుకుతూ అక్కడికి చేరుకున్నాడు.
దృష్ట్వా మునిం తత్ర కుశాసనే స్థితం నామ్నా తు సత్యవ్రతమద్వితీయమ్ । వ్యాధః ప్రణమ్య ప్రముఖే స్థితోఽసౌ పప్రచ్ఛ కోలః క్వ గతో ద్విజేశ
అక్కడ కుశాసనంపై కూర్చున్న సత్యవ్రత మునిని చూసి, ఆ వేటగాడు ముందుకు వచ్చి నమస్కరించి, ఎదురుగా నిలబడి, 'ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడా, ఆ కంది ఎక్కడికి పోయింది?' అని అడిగాడు.
జానామి తేఽహం సువ్రతం ప్రసిద్ధం తేనాద్య పృచ్ఛే మమ బాణవిద్ధః । క్షుధార్దితం మే సకలం కుటుమ్బం విభర్తుకామః కిల ఆగతోఽస్మి
నీ సత్ప్రతిజ్ఞ నాకు తెలుసు, అందుకే నిన్ను అడుగుతున్నాను. నా బాణంతో గాయపడిన ఆ జంతువుతో నా కుటుంబాన్ని పోషించాలి, అందుకే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.
వృత్తిర్మమైషా విహితా విధాత్రా నాన్యాఽస్తి విప్రేన్ద్ర ఋతం బ్రవీమి । భర్తవ్యమేవేహ కుటుమ్బమఞ్జసా కేనాప్యుపాయేన శుభాశుభేన
ఈ జీవనం నాకు బ్రహ్మదేవుడు నిర్ణయించినది; ఇంకో మార్గం లేదు, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా, నేను నిజం చెబుతున్నాను. ఏదైనా విధానంతో, మంచిదైనా చెడ్డదైనా, నా కుటుంబాన్ని పోషించాల్సిందే.
సత్యం బ్రవీత్వద్య సత్యవ్రతోఽసి క్షుధాతురో వర్తతే పోష్యవర్గః । క్వాసో గతః సూకరో బాణవిద్ధః పృచ్ఛామ్యహం వాడవ బ్రూహి తూర్ణమ్
నీవు సత్యవ్రతుడవు కాబట్టి, నేడు నిజం చెప్పు. నా కుటుంబం ఆకలితో బాధపడుతోంది. నా బాణంతో గాయపడిన ఆ కంది ఎక్కడ ఉంది? మునివరా, త్వరగా చెప్పు.
తేనేతి పృష్టః స మునిర్మహాత్మా వితర్కమగ్నః ప్రబభూవ కామమ్ । సత్యవ్రతం మేఽద్య భవేన్న భగ్నం న దృష్ట ఇత్యుచ్చరితేన కిం వై
అలా అడిగినప్పుడు, ఆ మహాత్ముడు లోతైన ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు—'ఈ రోజు నా సత్యవ్రతం భంగం కాకూడదు; కాని నేను చూడలేదు అని చెప్పినా ప్రయోజనం ఏముంటుంది?' అని.
గతోఽత్ర కోలః శరవిద్ధదేహః కథం బ్రవీమ్యద్య మృషాఽమృషా వా । క్షుధార్దితోఽయం పరిపృచ్ఛతీవ దృష్ట్వా హనిష్యత్యపి సూకరం వై
'బాణాలతో గాయపడిన ఆ కంది ఇక్కడికి వచ్చింది—ఈ రోజు నేను అబద్ధంగా చెప్పాలా, నిజంగా చెప్పాలా? ఈ వాడు ఆకలితో బాధపడుతూ అడుగుతున్నాడు; అతను కందిని చూస్తే తప్పకుండా చంపేస్తాడు.'
సత్యం న సత్యం ఖలు యత్ర హింసా దయాన్వితం చానృతమేవ సత్యమ్ । హితం నరాణాం భవతీహ యేన తదేవ సత్యం న తథాఽన్యథైవ
'హింస జరిగే చోట నిజం నిజం కాదు; దయతో కూడినది అబద్ధమైనా నిజమే. మనుషులకు మేలు కలిగేదే ఇక్కడ నిజం, వేరేలా కాదు.'
హితం కథం స్యాదుభయోర్విరుద్ధయో- స్తదుత్తరం కిం న యథా మృషా వచః । విచారయన్వాడవ ధర్మసఙ్కటే న ప్రాప వక్తుం వచనం యథోచితమ్
'ఇద్దరికీ మేలు ఎలా సాధ్యం? ఇద్దరి ప్రయోజనాలు విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, అబద్ధం కాకుండా ఇంకేం సమాధానం చెప్పగలను? ఇలా ధర్మ సందిగ్ధతలో ఆలోచిస్తూ, ఆ ముని తగిన మాట చెప్పలేకపోయాడు.'
బాణాహతం వీక్ష్య దయాన్వితఞ్చ కోలం తదన్తే సముదాహృతం వచః । తేన ప్రసన్నా నిజబీజతః శివా విద్యాం దురాపాం ప్రదదౌ చ తస్మై
బాణాలతో గాయపడి ఉన్న వర్రిపందిని చూసి, దయతో నిండిన ఆమె ఆ సమయంలో ఇలా పలికింది. అతని మీద సంతోషించి, తన సొంత బీజ mantra ద్వారా దుర్లభమైన విద్యను అతనికి ప్రసాదించింది.
బీజోచ్చారణతో దేవ్యా విద్యా ప్రస్ఫురితాఖిలా । వాల్మీకేశ్చ యథాపూర్వం తథా స హ్యభవత్కవిః
ఆ దేవి తన బీజాక్షరాన్ని ఉచ్చరించగానే, అన్ని విద్యలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. అప్పటిలాగే వాల్మీకి లాగా అతడు మళ్లీ కవిగా మారాడు.
తమువాచ ద్విజో వ్యాధం సమ్ముఖస్థం ధనుర్ధరమ్ । సత్యకామస్తు ధర్మాత్మా శ్లోకమేకం దయాపరః
ఆ బ్రాహ్మణుడు, ఎదురుగా నిలబడి విల్లు పట్టుకున్న వేటగాడిని చూసి, సత్యకాముడు, ధర్మమార్గంలో నడిచే, దయతో నిండినవాడు ఒక శ్లోకాన్ని పలికాడు.
యా పశ్యతి న సా బ్రూతే యా బ్రూతే సా న పశ్యతి । అహో వ్యాధ స్వకార్యార్థిన్ కిం పృచ్ఛసి పునః పునః
ఎవరైతే చూస్తారో వారు మాట్లాడరు, ఎవరైతే మాట్లాడతారో వారు చూడరు. ఓ వేటగాడా! నీవు నీ పని కోసం మళ్లీ మళ్లీ ఎందుకు అడుగుతున్నావు?
ఇత్యుక్తస్తు తదా తేన గతోఽసౌ పశుహా పునః । నిరాశః సూకరే తస్మిన్పరావృత్తో నిజాలయే
అతను ఇలా అన్న తరువాత, ఆ జంతువును చంపిన వాడు నిరాశతో ఆ వర్రిపందిని వదిలేసి తన ఇంటికి తిరిగి వెళ్లిపోయాడు.
బ్రాహ్మణస్తు కవిర్జాతః ప్రాచేతస ఇవాపరః । ప్రసిద్ధః సర్వలోకేషు నామ్నా సత్యవ్రతో ద్విజః
ఆ బ్రాహ్మణుడు మరో ప్రాచేతసుని లాగా కవిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అతడిని సత్యవ్రతుడు అనే పేరుతో అందరూ గుర్తించారు.
సారస్వతం తతో బీజం జజాప విధిపూర్వకమ్ । పణ్డితశ్చాతివిఖ్యాతో ద్విజోఽసౌ ధరణీతలే
తర్వాత, సరిగా విధులు నిర్వహించి, ఆ బ్రాహ్మణుడు సారస్వత బీజాన్ని జపించాడు. అతడు భూమిపై గొప్ప పండితుడిగా పేరు పొందాడు.
ప్రతిపర్వసు గాయన్తి బ్రాహ్మణా యద్యశః సదా । ఆఖ్యానం చాతివిస్తీర్ణ స్తువన్తి మునయః కిల
ప్రతి పర్వదినాన బ్రాహ్మణులు అతని యశస్సును ఎప్పుడూ పాడుతుంటారు. మునులు అతని విస్తృతమైన కథను ప్రశంసిస్తారు.
తచ్ఛ్రుత్వా సదనం తస్య సమాగమ్య తదాశ్రమే । యేన త్యక్తః పురా తేన గృహం నీతోఽతిమానితః
ఇది విని, ప్రజలు అతని ఇంటికి, ఆశ్రమానికి చేరుకున్నారు. ఎప్పుడో వదిలేసిన వాడిని ఇప్పుడు గొప్ప గౌరవంతో ఇంటికి తీసుకువచ్చారు.
తస్మాద్రాజన్సదా సేవ్యా పూజనీయా చ భక్తితః । ఆదిశక్తిః పరా దేవీ జగతాం కారణం హి సా
కాబట్టి మహారాజా! ఆదిశక్తి పరాదేవిని ఎప్పుడూ భక్తితో సేవించాలి, పూజించాలి. ఆమెనే ఈ జగత్తుకు కారణం.
తస్యా యజ్ఞం మహారాజ కురు వేదవిధానతః । సర్వకామప్రదం నిత్యం నిశ్చయం కథితం పురా
మహారాజా! వేదవిధానాన్ని అనుసరించి ఆమెకు యజ్ఞం చేయాలి. అది ఎప్పుడూ అన్ని కోరికలను నెరవేర్చేలా చెప్పబడింది.
స్మృతా సమ్పూజితా భక్త్యా ధ్యాతా చోచ్చారితా స్తుతా । దదాతి వాఞ్ఛితానర్థాన్కార్యదా తేన కీర్త్యతే
ఆమెను స్మరించినా, భక్తితో పూజించినా, ధ్యానించినా, ఉచ్చరించినా, లేదా స్తుతించినా, ఆమె కోరిన ఫలితాలను ఇస్తుంది. అందుకే ఆమెను కార్యదాయిని అంటారు.
అనుభావమిదం రాజన్ కర్తవ్యం సర్వథా బుధైః । దృష్ట్వా రోగయుతాన్దీనాన్క్షుధితాన్నిర్ధనాఞ్ఛఠాన్
మహారాజా! జ్ఞానులు ఎప్పుడూ ఈ అనుభవాన్ని సాధించాలి. వ్యాధులు, దుఃఖాలు, ఆకలి, పేదరికం, మోసంతో బాధపడేవారిని చూసి.
జనానార్తాంస్తథా మూర్ఖాన్పీడితాన్వైరిభిః సదా । దాసానాజ్ఞాకరాన్క్షుద్రాన్వికలాన్విహ్వలానథ
అలాగే శత్రువుల చేత ఎప్పుడూ బాధపడే ప్రజలను, అజ్ఞానులను, సేవకులను, ఆజ్ఞను పాటించే వారిని, తక్కువవారిని, వికలాంగులను, మనశ్శాంతి లేని వారిని చూసి.
అతృప్తాన్భోజనే భోగే సదార్తానజితేన్ద్రియాన్ । తృష్ణాధికానశక్తాంశ్చ సదాధిపరిపీడితాన్
అలాగే భోజనం, భోగంలో తృప్తి లేని వారిని, ఎప్పుడూ బాధపడేవారిని, ఇంద్రియాలను జయించలేని వారిని, తృష్ణతో నిండిన వారిని, శక్తిలేనివారిని, ఎప్పుడూ ఇతరుల చేత బాధపడేవారిని చూసి.
తథా విభవసమ్పన్నాన్ పుత్రపౌత్రవివర్ధనాన్ । పుష్టదేహాంశ్చ సమ్భోగైః సంయుతాన్వేదవాదినః
అలాగే ధనంతో ఉన్నవారు, సంతానం పెరుగుతున్నవారు, బలమైన శరీరాలు కలిగినవారు, సుఖాలు అనుభవించే వారు, వేదాలను తెలుసుకున్నవారు.