న చ తీర్థే తపస్తప్తం సేవితా న చ సాధవః । న ద్విజాః పూజితా ద్రవ్యైస్తేన జాతోఽస్మి దుష్టధీః
'తీర్థాలలో తపస్సు చేయలేదు, మంచి వారిని సేవించలేదు, బ్రాహ్మణులను ధనంతో గౌరవించలేదు. అందుకే చెడ్డ మనసున్న వాడినయ్యాను.'
వర్తన్తే మునిపుత్రాశ్చ వేదశాస్త్రార్థపారగాః । అహం సుమూఢః సఞ్జాతో దైవయోగేన కేనచిత్
'మునుల కుమారులు వేదాలు, శాస్త్రాలు బాగా తెలుసుకుని ఉన్నారు. కానీ నేను మాత్రం దురదృష్టవశాత్తు మూర్ఖుడిగా మారిపోయాను.'
న జానామి తపస్తప్తుం కిం కరోమి సుసాధనమ్ । మిథ్యాయం మేఽత్ర సఙ్కల్పో న మే భాగ్యం శుభం కిల
'తపస్సు ఎలా చేయాలో నాకు తెలియదు. మంచి పనులు ఏవి చేయాలో కూడా తెలియదు. నా సంకల్పం అబద్ధమే. నాకు శుభఫలం లేనే లేదు.'
దైవమేవ పరం మన్యే ధిక్పౌరుషమనర్థకమ్ । వృథా శ్రమకృతం కార్యం దైవాద్భవతి సర్వథా
'దురదృష్టమే గొప్పది అనిపిస్తుంది. మనుషుల ప్రయత్నం వ్యర్థం. ఎంత శ్రమ చేసినా ఫలితం దురదృష్టంపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది.'
బ్రహ్మా విష్ణుశ్చ రుద్రశ్చ శక్రాద్యాః కిల దేవతాః । కాలస్య వశగాః సర్వే కాలో హి దురతిక్రమః
'బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రుడు, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలందరూ కాలానికి లోబడి ఉంటారు. కాలాన్ని ఎవరూ దాటలేరు.'
ఏవంవిధాన్వితర్కాంస్తు కుర్వాణోఽహర్నిశం ద్విజః । స్థితస్తత్రాశ్రమే తీరే జాన్హవ్యాః పావనే స్థలే
ఇలా రాత్రింబవళ్లు ఎప్పుడూ ఇలాంటి ఆలోచనలు చేసుకుంటూ, ఆ ద్విజుడు జాహ్నవీ నదీ తీరంలోని పవిత్రమైన ఆశ్రమంలోనే ఉండిపోయాడు.
విరక్తః స తు సఞ్జాతః స్థితస్తత్రాశ్రమే ద్విజః । కాలాతివాహనం శాన్తశ్చకార విజనే వనే
ఆ ద్విజుడు అన్ని విషయాల పట్ల విరక్తుడై, ఆ ఆశ్రమంలోనే ఉండి, ఆ ఎడారి అడవిలో ప్రశాంతంగా కాలాన్ని గడిపాడు.
ఏవం స్థితస్య తు వనే విమలోదకే వై వర్షాణి తత్ర నవపఞ్చ గతాని కామమ్ । నారాధనం న చ జపం న వివేద మన్త్రం కాలాతివాహనమసౌ కృతవాన్ వనే వై
అలా ఆ అడవిలో స్వచ్ఛమైన నీటితో ఉన్నప్పుడు, అతను కోరినట్టు పదిహేను సంవత్సరాలు అక్కడ గడిపాడు; ఆ కాలంలో పూజ చేయలేదు, జపం చేయలేదు, ఏ మంత్రం కూడా తెలియదు—అతడు అడవిలో కాలం వెళ్లదీస్తూ ఉండిపోయాడు.
జానాతి తస్య వితతం వ్రతమేవ లోకః సత్యం వదత్యపి మునిః కిల నామజాతమ్ । జాతం యశశ్చ సకలేషు జనేషు కామం సత్యవ్రతోఽయమనిశం న మృషాభిభాషీ
అతని దీక్ష ఎంత గొప్పదో అందరికీ తెలిసిన విషయమే; ఆ ముని కూడా తన పేరు, వంశాన్ని మాత్రమే నిజాయితీగా చెప్పేవాడు. అందరి మధ్య అతని పేరు ప్రసిద్ధి చెందింది—'ఈ సత్యవ్రతుడు ఎప్పుడూ అబద్ధం చెప్పడు, రాత్రిండు పగలు నిజమే మాట్లాడతాడు' అని.
తత్రైకదా తు మృగయాం రమమాణ ఏవ ప్రాప్తో నిషాదనిశఠో ధృతచాపబాణః । క్రీడన్ వనేఽతివిపులే యమతుల్యదేహః క్రూరాకృతిర్హననకర్మణి చాతిదక్షః
ఒకసారి, అక్కడ వేటలో ఆనందిస్తూ ఉండగా, బాణం, విల్లు పట్టుకున్న, యముని లాంటి గాఢమైన శరీరంతో, హింసకరమైన రూపంతో, చంపడంలో నిపుణుడైన ఒక నిషాదుడు ఆ విస్తృతమైన అడవిలోకి వచ్చాడు.
తేనాతికృష్టేన శరేణ విద్ధః కోలః కిరాతేన ధనుర్ధరేణ । పలాయమానో భయవిహ్వలశ్చ మునేః సమీపం విద్రుతో జగామ
ఆ విల్లు పట్టిన వేటగాడు పదునైన బాణంతో ఒక కందిని గాయపరిచాడు; భయంతో వణికిపోతూ, ఆ కంది ముని దగ్గరికి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చింది.
వికంపమానో రుధిరార్ద్రదేహో యదా జగామాశ్రమమణ్డలం వై । కాలస్తదాతీవ దయార్ద్రభావం ప్రాప్తో మునిస్తత్ర సమీక్ష్య దీనమ్
వణికిపోతూ, రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో ఆ కంది ఆశ్రమ పరిసరానికి చేరుకున్నప్పుడు, దుఃఖంతో ఉన్న ఆ జంతువును చూసి మునికి హృదయం దయతో నిండిపోయింది.
అగ్రే వ్రజన్తం రుధిరార్ద్రదేహం దృష్ట్వా మునిః సూకరమాశు విద్ధమ్ । దయాభివేశాదతికమ్పమానః సారస్వతం బీజమథోచ్చచార
ముందు వస్తున్న, రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో ఉన్న ఆ కందిని చూసి, ముని దయతో నిండిపోయి, బాగా వణికిపోతూ, సహజంగానే సరస్వతీ బీజాక్షరాన్ని పలికాడు.
అజ్ఞాతపూర్వం చ తథాశ్రుతఞ్చ దైవాన్ముఖే వై సముపాగతఞ్చ । న జ్ఞాతవాన్బీజమసౌ విమూఢో మమజ్జ శోకే స మునిర్మహాత్మా
అది ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ వినని, తెలియని బీజాక్షరం; అది దైవకృపవల్ల ముని నోటికి వచ్చింది. కాని ఆ మహాత్ముడు ఏమిటో తెలియక, విషాదంలో మునిగిపోయాడు.
కోలః ప్రవిశ్యాశ్రమమణ్డలం తద్ గతో నికుఞ్జే ప్రవిలీయ గూఢమ్ । అప్రాప్తమార్గో దృఢనిర్విణ్ణచేతాః ప్రవేపమానః శరపీడితత్వాత్
ఆ కంది ఆశ్రమ పరిధిలోకి వచ్చి, ఒక పొదలో దాగిపోయింది; దాని దారి ఎవరికీ కనిపించలేదు, మనసు పూర్తిగా నిరాశతో నిండిపోయింది, బాణం గాయంతో వణికిపోతూ ఉంది.
తతః క్షణాదాకరణాన్తకృష్టం చాపం దధానోఽతికరాలదేహః । ప్రాప్తస్తదన్తే స చ మృగ్యమాణో నిషాదరాజః కిల కాల ఏవ
తర్వాత, క్షణంలోనే, బలంగా విల్లు పట్టుకుని, భయంకరమైన రూపంతో ఉన్న నిషాద రాజు, తన వేట కోసం వెతుకుతూ అక్కడికి చేరుకున్నాడు.
దృష్ట్వా మునిం తత్ర కుశాసనే స్థితం నామ్నా తు సత్యవ్రతమద్వితీయమ్ । వ్యాధః ప్రణమ్య ప్రముఖే స్థితోఽసౌ పప్రచ్ఛ కోలః క్వ గతో ద్విజేశ
అక్కడ కుశాసనంపై కూర్చున్న సత్యవ్రత మునిని చూసి, ఆ వేటగాడు ముందుకు వచ్చి నమస్కరించి, ఎదురుగా నిలబడి, 'ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడా, ఆ కంది ఎక్కడికి పోయింది?' అని అడిగాడు.
జానామి తేఽహం సువ్రతం ప్రసిద్ధం తేనాద్య పృచ్ఛే మమ బాణవిద్ధః । క్షుధార్దితం మే సకలం కుటుమ్బం విభర్తుకామః కిల ఆగతోఽస్మి
నీ సత్ప్రతిజ్ఞ నాకు తెలుసు, అందుకే నిన్ను అడుగుతున్నాను. నా బాణంతో గాయపడిన ఆ జంతువుతో నా కుటుంబాన్ని పోషించాలి, అందుకే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.
వృత్తిర్మమైషా విహితా విధాత్రా నాన్యాఽస్తి విప్రేన్ద్ర ఋతం బ్రవీమి । భర్తవ్యమేవేహ కుటుమ్బమఞ్జసా కేనాప్యుపాయేన శుభాశుభేన
ఈ జీవనం నాకు బ్రహ్మదేవుడు నిర్ణయించినది; ఇంకో మార్గం లేదు, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా, నేను నిజం చెబుతున్నాను. ఏదైనా విధానంతో, మంచిదైనా చెడ్డదైనా, నా కుటుంబాన్ని పోషించాల్సిందే.
సత్యం బ్రవీత్వద్య సత్యవ్రతోఽసి క్షుధాతురో వర్తతే పోష్యవర్గః । క్వాసో గతః సూకరో బాణవిద్ధః పృచ్ఛామ్యహం వాడవ బ్రూహి తూర్ణమ్
నీవు సత్యవ్రతుడవు కాబట్టి, నేడు నిజం చెప్పు. నా కుటుంబం ఆకలితో బాధపడుతోంది. నా బాణంతో గాయపడిన ఆ కంది ఎక్కడ ఉంది? మునివరా, త్వరగా చెప్పు.
తేనేతి పృష్టః స మునిర్మహాత్మా వితర్కమగ్నః ప్రబభూవ కామమ్ । సత్యవ్రతం మేఽద్య భవేన్న భగ్నం న దృష్ట ఇత్యుచ్చరితేన కిం వై
అలా అడిగినప్పుడు, ఆ మహాత్ముడు లోతైన ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు—'ఈ రోజు నా సత్యవ్రతం భంగం కాకూడదు; కాని నేను చూడలేదు అని చెప్పినా ప్రయోజనం ఏముంటుంది?' అని.
గతోఽత్ర కోలః శరవిద్ధదేహః కథం బ్రవీమ్యద్య మృషాఽమృషా వా । క్షుధార్దితోఽయం పరిపృచ్ఛతీవ దృష్ట్వా హనిష్యత్యపి సూకరం వై
'బాణాలతో గాయపడిన ఆ కంది ఇక్కడికి వచ్చింది—ఈ రోజు నేను అబద్ధంగా చెప్పాలా, నిజంగా చెప్పాలా? ఈ వాడు ఆకలితో బాధపడుతూ అడుగుతున్నాడు; అతను కందిని చూస్తే తప్పకుండా చంపేస్తాడు.'
సత్యం న సత్యం ఖలు యత్ర హింసా దయాన్వితం చానృతమేవ సత్యమ్ । హితం నరాణాం భవతీహ యేన తదేవ సత్యం న తథాఽన్యథైవ
'హింస జరిగే చోట నిజం నిజం కాదు; దయతో కూడినది అబద్ధమైనా నిజమే. మనుషులకు మేలు కలిగేదే ఇక్కడ నిజం, వేరేలా కాదు.'
హితం కథం స్యాదుభయోర్విరుద్ధయో- స్తదుత్తరం కిం న యథా మృషా వచః । విచారయన్వాడవ ధర్మసఙ్కటే న ప్రాప వక్తుం వచనం యథోచితమ్
'ఇద్దరికీ మేలు ఎలా సాధ్యం? ఇద్దరి ప్రయోజనాలు విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, అబద్ధం కాకుండా ఇంకేం సమాధానం చెప్పగలను? ఇలా ధర్మ సందిగ్ధతలో ఆలోచిస్తూ, ఆ ముని తగిన మాట చెప్పలేకపోయాడు.'
బాణాహతం వీక్ష్య దయాన్వితఞ్చ కోలం తదన్తే సముదాహృతం వచః । తేన ప్రసన్నా నిజబీజతః శివా విద్యాం దురాపాం ప్రదదౌ చ తస్మై
బాణాలతో గాయపడి ఉన్న వర్రిపందిని చూసి, దయతో నిండిన ఆమె ఆ సమయంలో ఇలా పలికింది. అతని మీద సంతోషించి, తన సొంత బీజ mantra ద్వారా దుర్లభమైన విద్యను అతనికి ప్రసాదించింది.
బీజోచ్చారణతో దేవ్యా విద్యా ప్రస్ఫురితాఖిలా । వాల్మీకేశ్చ యథాపూర్వం తథా స హ్యభవత్కవిః
ఆ దేవి తన బీజాక్షరాన్ని ఉచ్చరించగానే, అన్ని విద్యలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. అప్పటిలాగే వాల్మీకి లాగా అతడు మళ్లీ కవిగా మారాడు.
తమువాచ ద్విజో వ్యాధం సమ్ముఖస్థం ధనుర్ధరమ్ । సత్యకామస్తు ధర్మాత్మా శ్లోకమేకం దయాపరః
ఆ బ్రాహ్మణుడు, ఎదురుగా నిలబడి విల్లు పట్టుకున్న వేటగాడిని చూసి, సత్యకాముడు, ధర్మమార్గంలో నడిచే, దయతో నిండినవాడు ఒక శ్లోకాన్ని పలికాడు.
యా పశ్యతి న సా బ్రూతే యా బ్రూతే సా న పశ్యతి । అహో వ్యాధ స్వకార్యార్థిన్ కిం పృచ్ఛసి పునః పునః
ఎవరైతే చూస్తారో వారు మాట్లాడరు, ఎవరైతే మాట్లాడతారో వారు చూడరు. ఓ వేటగాడా! నీవు నీ పని కోసం మళ్లీ మళ్లీ ఎందుకు అడుగుతున్నావు?
ఇత్యుక్తస్తు తదా తేన గతోఽసౌ పశుహా పునః । నిరాశః సూకరే తస్మిన్పరావృత్తో నిజాలయే
అతను ఇలా అన్న తరువాత, ఆ జంతువును చంపిన వాడు నిరాశతో ఆ వర్రిపందిని వదిలేసి తన ఇంటికి తిరిగి వెళ్లిపోయాడు.
బ్రాహ్మణస్తు కవిర్జాతః ప్రాచేతస ఇవాపరః । ప్రసిద్ధః సర్వలోకేషు నామ్నా సత్యవ్రతో ద్విజః
ఆ బ్రాహ్మణుడు మరో ప్రాచేతసుని లాగా కవిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అతడిని సత్యవ్రతుడు అనే పేరుతో అందరూ గుర్తించారు.