ప్రాణాగ్నిహోత్రం నో వేద బలిదానం న చాతిథిమ్ । న సన్ధ్యాం సమిధో హోమం వివేద చ తథా మునిః
ప్రాణాగ్నిహోత్రం, బలిప్రదానం, అతిథి సత్కారం తెలియవు. సంధ్యావందనం, సమిధలు వేసే విధానం, హోమం కూడా ఆ మునికి తెలియదు.
సోఽకరోత్ప్రాతరుత్థాయ యత్కిఞ్చిద్దన్తధావనమ్ । స్నానం చ శూద్రవత్తత్ర గంగాయాం మన్త్రవర్జితమ్
ఆయన ఉదయాన్నే లేచి ఏదో విధంగా పళ్ళు తుడుచుకుంటాడు. గంగానదిలో మంత్రాలు లేకుండా శూద్రులా స్నానం చేస్తాడు.
ఫలాన్యాదాయ వన్యాని మధ్యాన్హేఽపి యదృచ్ఛయా । భక్ష్యాభక్ష్యపరిజ్ఞానం న జానాతి శఠస్తథా
అతడు అడవిలో పండ్లు తెచ్చుకుని, మధ్యాహ్నం అయినా కావచ్చు, తన ఇష్టానుసారం తింటాడు. ఏమి తినాలో, తినకూడదో కూడా తెలియని వాడు.
సత్యం బ్రూతే స్థితస్తత్ర నానృతం వదతే పునః । జనైః సత్యతపా నామ కృతమస్య ద్విజస్య వై
అక్కడ ఉండగా ఎప్పుడూ నిజమే మాట్లాడేవాడు, అసత్యం చెప్పేవాడు కాదు. అందుకే జనాలు అతన్ని 'నిజాయితీ గల వాడు, తపస్సు చేసే వాడు' అని పిలిచేవారు.
నాహితం కస్యచిత్కుర్యాన్న తథాఽవిహితం క్వచిత్ । సుఖం స్వపితి తత్రైవ నిర్భయశ్చిన్తయన్నితి
అతను ఎవరికీ హాని చేయడు, ఎక్కడా నిషిద్ధమైన పనులు చేయడు. అక్కడే భయమేమీ లేకుండా, ప్రశాంతంగా నిద్రపోతాడు.
కదా మే మరణం భావి దుఃఖం జీవామి కాననే । జీవితం ధిక్చ మూర్ఖస్య తరసా మరణం ధ్రువమ్
'ఎప్పుడు నాకు మరణం వస్తుందో? ఈ అడవిలో బాధతో బ్రతుకుతున్నాను. మూర్ఖుడైన నా జీవితం వ్యర్థం—చావడమే మంచిది.' అని తలచేవాడు.
దైవేనాహం కృతో మూర్ఖో నాన్యోఽత్ర కారణం మమ । ప్రాప్య చైవోత్తమం జన్మ వృథా జాతం మమాధునా
'దురదృష్టవశాత్తు నేనిలా మూర్ఖుడిగా అయ్యాను, నాకు ఇంకేమీ కారణం లేదు. ఇంత మంచి జన్మ పొంది, దాన్ని వృథా చేసుకున్నాను.'
యథా వన్ధ్యా సురూపా చ యథా వా నిష్ఫలో ద్రుమః । అదుగ్ధదోహా ధేనుశ్చ తథాఽహం నిష్ఫలః కృతః
'బిడ్డలేని అందమైన మహిళ, పండ్లు రాని చెట్టు, పాలివ్వని ఆవు ఎలా ఉంటాయో, నేనూ అలాగే పనికిరాని వాడినయ్యాను.'
కిం ను నిన్దామ్యహం దైవం నూనం కర్మ మమేదృశమ్ । న దత్తం పుస్తకం కృత్వా బ్రాహ్మణాయ మహాత్మనే
'నేను దురదృష్టాన్ని ఎందుకు నిందించాలి? నా కర్మలు అలానే ఉన్నాయి. పూర్వజన్మలో మంచి బ్రాహ్మణునికి పుస్తకం తయారు చేసి ఇవ్వలేదు.'
న వై విద్యా మయా దత్తా పూర్వజన్మని నిర్మలా । తేనాహం కర్మయోగేన శఠోఽస్మి చ ద్విజాధమః
'పూర్వజన్మలో నేను పవిత్రమైన విద్యను దానం చేయలేదు. అందుకే ఇప్పుడు కర్మఫలితంగా మోసగాడు, నీచుడిగా జన్మించాను.'
న చ తీర్థే తపస్తప్తం సేవితా న చ సాధవః । న ద్విజాః పూజితా ద్రవ్యైస్తేన జాతోఽస్మి దుష్టధీః
'తీర్థాలలో తపస్సు చేయలేదు, మంచి వారిని సేవించలేదు, బ్రాహ్మణులను ధనంతో గౌరవించలేదు. అందుకే చెడ్డ మనసున్న వాడినయ్యాను.'
వర్తన్తే మునిపుత్రాశ్చ వేదశాస్త్రార్థపారగాః । అహం సుమూఢః సఞ్జాతో దైవయోగేన కేనచిత్
'మునుల కుమారులు వేదాలు, శాస్త్రాలు బాగా తెలుసుకుని ఉన్నారు. కానీ నేను మాత్రం దురదృష్టవశాత్తు మూర్ఖుడిగా మారిపోయాను.'
న జానామి తపస్తప్తుం కిం కరోమి సుసాధనమ్ । మిథ్యాయం మేఽత్ర సఙ్కల్పో న మే భాగ్యం శుభం కిల
'తపస్సు ఎలా చేయాలో నాకు తెలియదు. మంచి పనులు ఏవి చేయాలో కూడా తెలియదు. నా సంకల్పం అబద్ధమే. నాకు శుభఫలం లేనే లేదు.'
దైవమేవ పరం మన్యే ధిక్పౌరుషమనర్థకమ్ । వృథా శ్రమకృతం కార్యం దైవాద్భవతి సర్వథా
'దురదృష్టమే గొప్పది అనిపిస్తుంది. మనుషుల ప్రయత్నం వ్యర్థం. ఎంత శ్రమ చేసినా ఫలితం దురదృష్టంపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది.'
బ్రహ్మా విష్ణుశ్చ రుద్రశ్చ శక్రాద్యాః కిల దేవతాః । కాలస్య వశగాః సర్వే కాలో హి దురతిక్రమః
'బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రుడు, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలందరూ కాలానికి లోబడి ఉంటారు. కాలాన్ని ఎవరూ దాటలేరు.'
ఏవంవిధాన్వితర్కాంస్తు కుర్వాణోఽహర్నిశం ద్విజః । స్థితస్తత్రాశ్రమే తీరే జాన్హవ్యాః పావనే స్థలే
ఇలా రాత్రింబవళ్లు ఎప్పుడూ ఇలాంటి ఆలోచనలు చేసుకుంటూ, ఆ ద్విజుడు జాహ్నవీ నదీ తీరంలోని పవిత్రమైన ఆశ్రమంలోనే ఉండిపోయాడు.
విరక్తః స తు సఞ్జాతః స్థితస్తత్రాశ్రమే ద్విజః । కాలాతివాహనం శాన్తశ్చకార విజనే వనే
ఆ ద్విజుడు అన్ని విషయాల పట్ల విరక్తుడై, ఆ ఆశ్రమంలోనే ఉండి, ఆ ఎడారి అడవిలో ప్రశాంతంగా కాలాన్ని గడిపాడు.
ఏవం స్థితస్య తు వనే విమలోదకే వై వర్షాణి తత్ర నవపఞ్చ గతాని కామమ్ । నారాధనం న చ జపం న వివేద మన్త్రం కాలాతివాహనమసౌ కృతవాన్ వనే వై
అలా ఆ అడవిలో స్వచ్ఛమైన నీటితో ఉన్నప్పుడు, అతను కోరినట్టు పదిహేను సంవత్సరాలు అక్కడ గడిపాడు; ఆ కాలంలో పూజ చేయలేదు, జపం చేయలేదు, ఏ మంత్రం కూడా తెలియదు—అతడు అడవిలో కాలం వెళ్లదీస్తూ ఉండిపోయాడు.
జానాతి తస్య వితతం వ్రతమేవ లోకః సత్యం వదత్యపి మునిః కిల నామజాతమ్ । జాతం యశశ్చ సకలేషు జనేషు కామం సత్యవ్రతోఽయమనిశం న మృషాభిభాషీ
అతని దీక్ష ఎంత గొప్పదో అందరికీ తెలిసిన విషయమే; ఆ ముని కూడా తన పేరు, వంశాన్ని మాత్రమే నిజాయితీగా చెప్పేవాడు. అందరి మధ్య అతని పేరు ప్రసిద్ధి చెందింది—'ఈ సత్యవ్రతుడు ఎప్పుడూ అబద్ధం చెప్పడు, రాత్రిండు పగలు నిజమే మాట్లాడతాడు' అని.
తత్రైకదా తు మృగయాం రమమాణ ఏవ ప్రాప్తో నిషాదనిశఠో ధృతచాపబాణః । క్రీడన్ వనేఽతివిపులే యమతుల్యదేహః క్రూరాకృతిర్హననకర్మణి చాతిదక్షః
ఒకసారి, అక్కడ వేటలో ఆనందిస్తూ ఉండగా, బాణం, విల్లు పట్టుకున్న, యముని లాంటి గాఢమైన శరీరంతో, హింసకరమైన రూపంతో, చంపడంలో నిపుణుడైన ఒక నిషాదుడు ఆ విస్తృతమైన అడవిలోకి వచ్చాడు.
తేనాతికృష్టేన శరేణ విద్ధః కోలః కిరాతేన ధనుర్ధరేణ । పలాయమానో భయవిహ్వలశ్చ మునేః సమీపం విద్రుతో జగామ
ఆ విల్లు పట్టిన వేటగాడు పదునైన బాణంతో ఒక కందిని గాయపరిచాడు; భయంతో వణికిపోతూ, ఆ కంది ముని దగ్గరికి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చింది.
వికంపమానో రుధిరార్ద్రదేహో యదా జగామాశ్రమమణ్డలం వై । కాలస్తదాతీవ దయార్ద్రభావం ప్రాప్తో మునిస్తత్ర సమీక్ష్య దీనమ్
వణికిపోతూ, రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో ఆ కంది ఆశ్రమ పరిసరానికి చేరుకున్నప్పుడు, దుఃఖంతో ఉన్న ఆ జంతువును చూసి మునికి హృదయం దయతో నిండిపోయింది.
అగ్రే వ్రజన్తం రుధిరార్ద్రదేహం దృష్ట్వా మునిః సూకరమాశు విద్ధమ్ । దయాభివేశాదతికమ్పమానః సారస్వతం బీజమథోచ్చచార
ముందు వస్తున్న, రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో ఉన్న ఆ కందిని చూసి, ముని దయతో నిండిపోయి, బాగా వణికిపోతూ, సహజంగానే సరస్వతీ బీజాక్షరాన్ని పలికాడు.
అజ్ఞాతపూర్వం చ తథాశ్రుతఞ్చ దైవాన్ముఖే వై సముపాగతఞ్చ । న జ్ఞాతవాన్బీజమసౌ విమూఢో మమజ్జ శోకే స మునిర్మహాత్మా
అది ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ వినని, తెలియని బీజాక్షరం; అది దైవకృపవల్ల ముని నోటికి వచ్చింది. కాని ఆ మహాత్ముడు ఏమిటో తెలియక, విషాదంలో మునిగిపోయాడు.
కోలః ప్రవిశ్యాశ్రమమణ్డలం తద్ గతో నికుఞ్జే ప్రవిలీయ గూఢమ్ । అప్రాప్తమార్గో దృఢనిర్విణ్ణచేతాః ప్రవేపమానః శరపీడితత్వాత్
ఆ కంది ఆశ్రమ పరిధిలోకి వచ్చి, ఒక పొదలో దాగిపోయింది; దాని దారి ఎవరికీ కనిపించలేదు, మనసు పూర్తిగా నిరాశతో నిండిపోయింది, బాణం గాయంతో వణికిపోతూ ఉంది.
తతః క్షణాదాకరణాన్తకృష్టం చాపం దధానోఽతికరాలదేహః । ప్రాప్తస్తదన్తే స చ మృగ్యమాణో నిషాదరాజః కిల కాల ఏవ
తర్వాత, క్షణంలోనే, బలంగా విల్లు పట్టుకుని, భయంకరమైన రూపంతో ఉన్న నిషాద రాజు, తన వేట కోసం వెతుకుతూ అక్కడికి చేరుకున్నాడు.
దృష్ట్వా మునిం తత్ర కుశాసనే స్థితం నామ్నా తు సత్యవ్రతమద్వితీయమ్ । వ్యాధః ప్రణమ్య ప్రముఖే స్థితోఽసౌ పప్రచ్ఛ కోలః క్వ గతో ద్విజేశ
అక్కడ కుశాసనంపై కూర్చున్న సత్యవ్రత మునిని చూసి, ఆ వేటగాడు ముందుకు వచ్చి నమస్కరించి, ఎదురుగా నిలబడి, 'ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడా, ఆ కంది ఎక్కడికి పోయింది?' అని అడిగాడు.
జానామి తేఽహం సువ్రతం ప్రసిద్ధం తేనాద్య పృచ్ఛే మమ బాణవిద్ధః । క్షుధార్దితం మే సకలం కుటుమ్బం విభర్తుకామః కిల ఆగతోఽస్మి
నీ సత్ప్రతిజ్ఞ నాకు తెలుసు, అందుకే నిన్ను అడుగుతున్నాను. నా బాణంతో గాయపడిన ఆ జంతువుతో నా కుటుంబాన్ని పోషించాలి, అందుకే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.
వృత్తిర్మమైషా విహితా విధాత్రా నాన్యాఽస్తి విప్రేన్ద్ర ఋతం బ్రవీమి । భర్తవ్యమేవేహ కుటుమ్బమఞ్జసా కేనాప్యుపాయేన శుభాశుభేన
ఈ జీవనం నాకు బ్రహ్మదేవుడు నిర్ణయించినది; ఇంకో మార్గం లేదు, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా, నేను నిజం చెబుతున్నాను. ఏదైనా విధానంతో, మంచిదైనా చెడ్డదైనా, నా కుటుంబాన్ని పోషించాల్సిందే.
సత్యం బ్రవీత్వద్య సత్యవ్రతోఽసి క్షుధాతురో వర్తతే పోష్యవర్గః । క్వాసో గతః సూకరో బాణవిద్ధః పృచ్ఛామ్యహం వాడవ బ్రూహి తూర్ణమ్
నీవు సత్యవ్రతుడవు కాబట్టి, నేడు నిజం చెప్పు. నా కుటుంబం ఆకలితో బాధపడుతోంది. నా బాణంతో గాయపడిన ఆ కంది ఎక్కడ ఉంది? మునివరా, త్వరగా చెప్పు.