జమదగ్నిరువాచ సన్దేహోఽస్తి మహాభాగా మమ చేతసి తాపసాః । సమాజేషు మునీనాం వై నిఃసన్దేహో భవామ్యహమ్
జమదగ్ని ఇలా అన్నాడు: మహాభాగులైన తపస్వులారా! నా మనసులో ఒక సందేహం ఉంది. మునుల సభల్లో నేను సందేహం లేని స్థితికి రావాలనుకుంటున్నాను.
బ్రహ్మా విష్ణుస్తథా రుద్రో మఘవా వరుణోఽనలః । కుబేరః పవనస్త్వష్టా సేనానీశ్చ గణాధిపః
బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రుడు, ఇంద్రుడు, వరుణుడు, అగ్ని, కుబేరుడు, వాయువు, త్వష్టా, సేనాధిపతి, గణాధిపతి,
సూర్యోఽశ్వినౌ భగః పూషా నిశానాథో గ్రహాస్తథా । ఆరాధనీయతమః కోఽత్ర వాఞ్ఛితార్థఫలప్రదః
సూర్యుడు, అశ్వినీదేవతలు, భగుడు, పూషణుడు, రాత్రిపతి, అలాగే గ్రహాలు— వీరిలో ఎవరు అత్యంత ఆరాధ్యులు? ఎవరు కోరిన ఫలితాన్ని ఇస్తారు?
సుఖసేవ్యశ్చ సతతం చాశుతోషశ్చ మానదాః । బ్రువన్తు మునయః శీఘ్రం సర్వజ్ఞాః సంశితవ్రతాః
ఎవరిని ఎప్పుడూ సులభంగా సేవించవచ్చు? ఎవరు త్వరగా సంతోషిస్తారు? ఎవరు గౌరవాన్ని ఇస్తారు? మునులు, మీరు అందరూ త్వరగా చెప్పండి.
ఏవం ప్రశ్నే కృతే తత్ర లోమశో వాక్యమబ్రవీత్ । జమదగ్నే శృణుష్వైతద్యత్పృష్టం వై త్వయాఽధునా
అక్కడ ఆ ప్రశ్న అడిగినపుడు లోమశుడు ఇలా అన్నాడు: 'జమదగ్నీ, నీవు ఇప్పుడే అడిగిన విషయం విను.'
సేవనీయతమా శక్తిః సర్వేషాం శుభమిచ్ఛతామ్ । పరా ప్రకృతిరాద్యా చ సర్వగా సర్వదా శివా
అందరికీ మంగళం కోరేవారు సేవించదగ్గ శక్తి పరాప్రకృతి. ఆమె ఆదికారణం, ఎల్లప్పుడూ, ఎక్కడైనా ఉన్న శుభమయురాలు.
దేవానాం జననీ సైవ బ్రహ్మాదీనాం మహాత్మనామ్ । ఆదిప్రకృతిమూలం సా సంసారపాదపస్య వై
అదే దేవతలకు, బ్రహ్మ మొదలైన మహాత్ములకు తల్లి. ఆమెనే ఈ సృష్టికి మూలమైన ఆదిప్రకృతి, సంసారవృక్షానికి మూలం.
స్మృతా చోచ్చారితా దేవీ దదాతి కిల వాఞ్ఛితమ్ । సర్వదైవార్ద్రచిత్తా సా వరదానాయ సేవితా
దేవిని స్మరించినా, ఆమె పేరును పలికినా, కోరినది ఇవ్వడం ఆమె స్వభావం. ఎప్పుడూ దయతో ఉంటూ, సేవించినవారికి వరాలు ప్రసాదిస్తుంది.
ఇతిహాసం ప్రవక్ష్యామి శృణ్వన్తు మునయః శుభమ్ । అక్షరోచ్చారణాదేవ యథా ప్రాప్తం ద్విజేన వై
ఇప్పుడు ఒక కథను చెబుతాను. మునులు అందరూ ఈ మంగళకరమైన కథను వినండి. ఒక ద్విజుడు అక్షరాలను ఉచ్చరించడమే ద్వారా పొందినట్టు ఇది.
కోసలేషు ద్విజః కశ్చిద్దేవదత్తేతి విశ్రుతః । అనపత్యశ్చకారేష్టిం పుత్రాయ విధిపూర్వకమ్
కోసల దేశంలో దేవదత్తుడు అనే పేరు గల ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. అతనికి సంతానం లేకపోవడంతో, కుమారుని కోసం నియమానుసారం యాగం చేశాడు.
తమసాతీరమాస్థాయ కృత్వా మణ్డపముత్తమమ్ । ద్విజానాహూయ వేదజ్ఞాన్సత్రకర్మవిశారదాన్
తమసా నది ఒడ్డునకు వెళ్లి, అద్భుతమైన మండపాన్ని నిర్మించాడు. వేదాలు తెలిసిన, యాగాల్లో నిపుణులైన బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించాడు.
కృత్వా వేదీం విధానేన స్థాపయిత్వా విభావసూన్ । పుత్రేష్టిం విధివత్తత్ర చకార ద్విజసత్తమః
అతను నియమానుసారం వేదికను నిర్మించి, అగ్నిని ప్రతిష్ఠించి, ఆ ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడు అక్కడ కుమారుని కోసం పుత్రకామేశ్టి యాగం జరిపాడు.
బ్రహ్మాణం కల్పయామాస సుహోత్రం మునిసత్తమమ్ । అధ్వర్యుం యాజ్ఞవల్క్యం చ హోతారం చ బృహస్పతిమ్
బ్రహ్మగా సుహోత్రుడిని, అధ్వర్యువుగా యాజ్ఞవల్క్యుడిని, హోతగా బృహస్పతిని నియమించాడు.
ప్రస్తోతారం తథా పైలముద్గాతారం చ గోభిలమ్ । సభ్యానన్యాన్మునీన్కృత్వా విధివత్ప్రదదౌ వసు
ప్రస్తోతగా పైలుడిని, ఉద్గాతగా గోభిలుడిని, ఇతర మునులను సభ్యులుగా చేసి, వారికి నియమానుసారం ధనం ఇచ్చాడు.
ఉద్గాతా సామగః శ్రేష్ఠః సప్తస్వరసమన్వితమ్ । రథన్తరమగాయత్తు స్వరితేన సమన్వితమ్
ఉద్గాత అయిన గోభిలుడు, ఉత్తమ సామగుడు, ఏడు స్వరాలతో కూడిన రథంతరాన్ని సరైన రీతిలో ఆలపించాడు.
తదాఽస్య స్వరభఙ్గోఽభూత్కృతే శ్వాసే ముహుర్ముహుః । దేవదత్తశ్చుకోపాశు గోభిలం ప్రత్యువాచ హ
అప్పుడు అతని శ్వాస వల్ల పదే పదే స్వరం భంగమయ్యింది. దేవదత్తుడు కోపంతో వెంటనే గోభిలుడిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
మూర్ఖోఽసి మునిముఖ్యాద్య స్వరభఙ్గస్త్వయా కృతః । కామ్యకర్మణి సఞ్జాతే పుత్రార్థం యజతశ్చ మే
'మహామునీ, నువ్వు మూర్ఖుడివి! నీవల్లే ఈ కుమారకామనతో చేస్తున్న యాగంలో స్వరం చెడిపోయింది.'
గోభిలస్తు తదోవాచ దేవదత్తం సుకోపితః । మూర్ఖస్తే భవితా పుత్రః శఠః శబ్దవివర్జితః
గోభిలుడు చాలా కోపంతో దేవదత్తుని చూచి ఇలా అన్నాడు: 'నీ కుమారుడు మూర్ఖుడు, మోసగాడు, మాటలేని వాడవుతాడు.'
సర్వప్రాణిశరీరే తు శ్వాసోచ్ఛ్వాసః సుదుర్గ్రహః । న మేఽత్ర దూషణం కించిత్స్వరభఙ్గే మహామతే
'ప్రతి ప్రాణిలో శ్వాస తీసుకోవడం, వదలడం చాలా కష్టమే. స్వరభంగానికి నేను కారణం కాదు, ఓ జ్ఞానివా.'
తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తస్య గోభిలస్య మహాత్మనః । శాపాద్భీతో దేవదత్తస్తమువాచాతిదుఃఖితః
ఆ మహాత్ముడైన గోభిలుని మాటలు విని, శాపభయంతో దేవదత్తుడు చాలా బాధతో అతనిని ఇలా అడిగాడు.
కథం క్రుద్ధోఽసి విప్రేన్ద్ర వృథా మయి నిరాగసి । అక్రోధనా హి మునయో భవన్తి సుఖదాః సదా
'బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, నాలో తప్పు లేకపోయినా నీవు ఎందుకు నాపై కోపపడ్డావు? కోపం లేని మునులు ఎప్పుడూ సుఖాన్ని ఇస్తారు.'
స్వల్పేఽపరాధే విప్రేన్ద్ర కథం శప్తస్త్వయా హ్యహమ్ । అపుత్రోఽహం సుతప్తః ప్రాక్ తాపయుక్తః పునః కృతః
'బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, చిన్న తప్పుకు నువ్వు నన్ను ఎందుకు శపించావు? నాకు పిల్లలు లేరు, ముందే బాధలో ఉన్నాను, ఇప్పుడు మరింత బాధ కలిగించావు.'
మూర్ఖపుత్రాదపుత్రత్వం వరం వేదవిదో విదుః । తథాపి బ్రాహ్మణో మూర్ఖః సర్వేషాం నిన్ద్య ఏవ హి
వేదాలు తెలిసినవారు చెబుతారు — మూర్ఖుడైన కుమారుడిని కన్నా, కుమారుడు లేకపోవడమే మేలు. అయినా, మూర్ఖుడైన బ్రాహ్మణుడు అందరికీ నిందించదగినవాడే.
పశువచ్ఛూద్రవచ్చైవ న యోగ్యః సర్వకర్మసు । కిం కరోమీహ మూర్ఖేణ పుత్రేణ ద్విజసత్తమ
ఆ మూర్ఖుడు జంతువులా, శూద్రుడిలా, ఏ పనికీ పనికిరాడు. అబ్బా! మూర్ఖుడైన కుమారుడితో నేను ఇక్కడ ఏమి చేయగలను?
యథా శూద్రస్తథా మూర్ఖో బ్రాహ్మణో నాత్ర సంశయః । న పూజార్హో న దానార్హో నిన్ద్యశ్చ సర్వకర్మసు
మూర్ఖుడైన బ్రాహ్మణుడు శూద్రుడితో సమానమే — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. అతడు పూజకు, దానానికి అర్హుడు కాదు; అన్ని కార్యాల్లోనూ నిందించదగినవాడే.
దేశే వై వసమానశ్చ బ్రాహ్మణో వేదవర్జితః । కరదః శూద్రవచ్చైవ మన్తవ్యః స చ భూభుజా
వేదజ్ఞానం లేని ప్రాంతంలో ఉండే బ్రాహ్మణుడిని రాజు, శూద్రుడిలా పన్ను చెల్లించాల్సినవాడిగా భావించాలి.
నాసనే పితృకార్యేషు దేవకార్యేషు స ద్విజః । మూర్ఖః సముపవేశ్యశ్చ కార్యశ్చ ఫలమిచ్ఛతా
ఫలితాన్ని కోరేవాడు, మూర్ఖుడైన బ్రాహ్మణుడిని పితృకార్యాల్లోనూ, దేవకార్యాల్లోనూ కూర్చోబెట్టకూడదు.
రాజ్ఞా శూద్రసమో జ్ఞేయో న యోజ్యః సర్వకర్మసు । కర్షకస్తు ద్విజః కార్యో బ్రాహ్మణో వేదవర్జితః
రాజు, వేదజ్ఞానం లేని బ్రాహ్మణుడిని శూద్రుడితో సమానంగా భావించాలి; అతడిని ఏ కార్యానికీ పెట్టకూడదు. అలాంటి బ్రాహ్మణుడిని రైతుగా చేయాలి.
వినా విప్రేణ కర్తవ్యం శ్రాద్ధం కుశచటేన వై । న తు విప్రేణ మూర్ఖేణ శ్రాద్ధం కార్యం కదాచన
విప్రుడు లేకుండా, కేవలం దర్భతోనే శ్రాద్ధం చేయవచ్చు; కానీ మూర్ఖుడైన బ్రాహ్మణుడితో శ్రాద్ధం ఎప్పుడూ చేయకూడదు.
ఆహారాదధికం చాన్నం న దాతవ్యమపణ్డితే । దాతా నరకమాప్నోతి గ్రహీతా తు విశేషతః
అవసరానికి మించిన అన్నాన్ని పాండిత్యం లేని వాడికి ఇవ్వకూడదు; ఇస్తే దాతకు నరకం, తీసుకునే వాడికి మరింత నరకం కలుగుతుంది.