మాతాపిత్రోస్తథా సైవ బన్ధువర్గస్య ప్రీతిదా । దుఃఖం మోహం సపత్నీషు జనయత్యపి సైవ హి
తల్లి, తండ్రి, బంధువులకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే ఆమె, అదే సమయంలో సహపత్నులకు బాధను, మోహాన్ని కలిగిస్తుంది.
ఏవం సత్త్వేన తేనైవ స్త్రీత్వమాపాదితేన చ । రజసస్తమసశ్చైవ జనితా వృత్తిరన్యథా
అలాగే, ఆ స్వభావంతో, ఆ స్త్రీత్వాన్ని పొందినప్పుడు, రజస్సు, తమస్సు వల్ల వేరే స్వభావం ఏర్పడుతుంది.
రజసా స్త్రీకృతేనైవ తమసా చ తథా పునః । అన్యోన్యస్య సమాయోగాదన్యథా ప్రతిభాతి వై
రజస్సు స్త్రీగా మారి, తమస్సుతో కూడి, రెండూ కలిసినప్పుడు వేరే స్వభావం కనిపిస్తుంది.
అవస్థానాత్స్వభావేషు న వై జాత్యన్తరాణి చ । లక్ష్యతే విపరీతాని యోగాన్నారద కుత్రచిత్
తమ తమ స్వభావాల వల్ల, నారదా, వేరే జాతులు కనిపించవు; విరుద్ధమైన కలయికల వల్లే కొన్నిసార్లు తేడాలు కనిపిస్తాయి.
యథా రూపవతీ నారీ యౌవనేన విభూషితా । లజ్జామాధుర్యయుక్తా చ తథా వినయసంయుతా
ఎలా ఒక స్త్రీ అందంతో, యవ్వనంతో అలంకరించబడి, లజ్జ, మాధుర్యంతో, వినయంతో కూడి ఉంటుందో,
కామశాస్త్రవిధిజ్ఞా చ ధర్మశాస్త్రేఽపి సమ్మతా । భర్తుఃప్రీతికరీ భూత్వా సపత్నీనాం చ దుఃఖదా
కామశాస్త్రాన్ని తెలిసి, ధర్మశాస్త్రంలో సమ్మతిగా ఉండి, భర్తకు ఆనందాన్ని, సహపత్నులకు బాధను కలిగించగలిగితే,
మోహదుఃఖస్వభావస్థా సత్త్వస్థేత్యుచ్యతే జనైః । తథా సత్త్వం వికుర్వాణమన్యభావం విభాతి వై
మోహం, దుఃఖం ప్రధానమైన స్వభావంలో ఉన్నవారిని జనులు సత్త్వంలో ఉన్నారని అంటారు; కానీ సత్త్వం మారినప్పుడు అది వేరే రూపంలో కనిపిస్తుంది.
చోరైరుపద్రుతానాం హి సాధూనాం సుఖదా భవేత్ । దుఃఖా మూఢా చ దస్యూనాం సైవ సేనా తథాగుణా
దొంగల చేత బాధపడే సజ్జనులకు ఆ same సైన్యం సంతోషాన్ని ఇస్తుంది; కానీ దుష్టులకు, దొంగలకు అది బాధను, మూర్ఖత్వాన్ని కలిగిస్తుంది.
విపరీతప్రతీతిం వై వర్జయన్తి స్వభావతః । యథా చ దుర్దినం జాతం మహామేఘఘనావృతమ్
వారు తమ స్వభావం వల్ల విరుద్ధమైన భావనలను దూరంగా ఉంచుతారు; అది ఎలా అంటే, మబ్బులతో కమ్మిన చెడు రోజు వచ్చినట్టు.
విద్యుత్స్తనితసంయుక్తం తిమిరేణావగుణ్ఠితమ్ । సించద్భూమిం ప్రవర్షద్వై తమోరూపముదాహృతమ్
మెరుపు, మేఘగర్జనతో కూడి, చీకటిలో కప్పబడి, భూమిపై వర్షం కురిపించడమే తమస్సు స్వరూపంగా చెప్పబడింది.
యదేతత్కర్షకాణాం వై తదేవాతీవ దుర్దినమ్ । బీజోపస్కరయుక్తానాం సుఖదం ప్రభవత్యుత
అది రైతులకు అత్యంత చెడు రోజు అయినా, విత్తనాలు, పనిముట్లు ఉన్నవారికి మాత్రం ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
అప్రచ్ఛన్నగృహాణాం చ దుర్భగానాం విశేషతః । తృణకాష్ఠగృహీతానాం దుఃఖదం గృహమేధినామ్
ప్రత్యేకంగా, బాగా కప్పబడని ఇళ్ళలో నివసించే దురదృష్టులకూ, గడ్డి, మట్టికట్టిన ఇళ్ళలో ఉండేవారికీ, అది గృహస్థులకు బాధను కలిగిస్తుంది.
ప్రోషితభర్తృకాణాం వై మోహదం ప్రవదన్త్యపి । స్వభావస్థా గుణాః సర్వే విపరీతా విభాన్తి వై
భర్తలు దూరంగా ఉన్న స్త్రీలకు అది మోహాన్ని కలిగిస్తుందని అంటారు; అన్ని గుణాలు తమ స్వభావంలో ఉన్నప్పుడు విరుద్ధంగా కనిపిస్తాయి.
లక్షణాని పునస్తేషాం శృణు పుత్ర బ్రవీమ్యహమ్ । లఘుప్రకాశకం సత్త్వం నిర్మలం విశదం సదా
ఇప్పుడు వాటి లక్షణాలను విను నా కుమారా, నేను చెబుతాను: సత్త్వం ఎప్పుడూ తేలికగా, ప్రకాశవంతంగా, నిర్మలంగా, స్పష్టంగా ఉంటుంది.
యదాఙ్గాని లఘూన్యేవ నేత్రాదీనీన్ద్రియాణి చ । నిర్మలం చ తథా చేతో గృహ్ణాతి విషయాన్న తాన్
శరీర భాగాలు, కళ్ళు మొదలైన ఇంద్రియాలు తేలికగా ఉండి, మనస్సు నిర్మలంగా ఉండి, విషయాలను పట్టుకోకపోతే,
తదా సత్త్వం శరీరే వై మన్తవ్యఞ్చ సముత్కటమ్ । జృమ్భాం స్తమ్భం చ తన్ద్రాం చ చలఞ్చైవ రజః పునః
అప్పుడు శరీరంలో సత్త్వం ప్రధానంగా ఉందని తెలుసుకోవాలి; జంబం, కఠినత, అలసట, చంచలత ఇవన్నీ రజస్సుకు లక్షణాలు.
యదా తదుత్కటం జాతం దేహే యస్య చ కస్యచిత్ । కలిం మృగయతే కర్తుం గన్తుం గ్రామాన్తరం తథా
ఎవరైనా శరీరంలో రజస్సు ప్రధానంగా ఉన్నప్పుడు, అతను కలహాన్ని కోరుతాడు, పనులు చేయాలని, వేరే గ్రామానికి పోవాలని ఆశపడతాడు.
చలచిత్తస్య సోఽత్యర్థం వివాదే చోద్యతస్తథా । గురుమావరణం కామం తమో భవతి తద్యదా
అటువంటి చంచలమైన మనస్సు కలవాడు వివాదంలో ఎక్కువగా ముందుంటాడు; గురువు అడ్డంకి, కామం ఉన్నప్పుడు అది తమస్సు అవుతుంది.
తదాఙ్గాని గురూణ్యాశు ప్రభవన్త్యావృతాని చ । ఇన్ద్రియాణి మనః శూన్యం నిద్రాం నైవాభివాఞ్ఛతి
ఆ సమయంలో ఆ అవయవాలు బరువుగా, శక్తిలేని విధంగా మారిపోతాయి. ఇంద్రియాలు, మనస్సు ఖాళీగా ఉంటాయి. నిద్ర కూడా రావాలనే కోరిక ఉండదు.
గుణానాం లక్షణాన్యేవం విజ్ఞేయానీహ నారద । నారద ఉవాచ విభిన్నలక్షణాః ప్రోక్తాః పితామహ గుణాస్త్రయః
నారదా, గుణాల లక్షణాలు ఇక్కడ ఇలా తెలుసుకోవాలి. నారదుడు ఇలా అడిగాడు: పితామహా, ఆ మూడు గుణాలు వేర్వేరు లక్షణాలతో చెప్పబడ్డాయి.
కథమేకత్ర సంస్థానే కార్యం కుర్వన్తి శాశ్వతమ్ । పరస్పరం మిలిత్వా హి విభిన్నాః శత్రవః కిల
వేర్వేరు గుణాలు ఒకే చోట ఉండి, ఎప్పటికీ పనిని ఎలా చేస్తాయో చెప్పండి. అవి పరస్పరం విరుద్ధమైనా, శత్రువుల్లా కలిసిపని చేస్తాయేలా?
ఏకత్రస్థాః కథం కార్యం కుర్వన్తీతి వదస్వ మే । బ్రహ్మోవాచ శృణు పుత్ర ప్రవక్ష్యామి గుణాస్తే దీపవృత్తయః
ఒకే చోట ఉన్న గుణాలు పనిని ఎలా చేస్తాయో నాకు చెప్పండి. బ్రహ్మా ఇలా అన్నాడు: విను కుమారుడా, నేను వివరంగా చెప్పుతాను. ఆ గుణాలు దీపంలో ఉండే భాగాల్లాంటివి.
ప్రదీపశ్చ యథా కార్యం ప్రకరోత్యర్థదర్శనమ్ । వర్తిస్తైలం యథార్చిశ్చ విరుద్ధాశ్చ పరస్పరమ్
ఎలా అంటే, ఒక దీపం వెలుగునిచ్చే పనిని చేస్తుంది. అందులో వత్తి, నూనె, జ్వాల — ఇవన్నీ పరస్పరం విరుద్ధమైనా కలిసే ఉంటాయి.
విరుద్ధం హి తథా తైలమగ్నినా సహ సఙ్గతమ్ । తైలం వర్తివిరోధ్యేవ పావకోఽపి పరస్పరమ్
నూనెకు అగ్నితో విరోధం ఉన్నా, కలిసిపోతుంది. వత్తికి నూనెతో, అగ్నితో కూడా విరోధమే. అయినా అవన్నీ కలసి ఉంటాయి.
ఏకత్రస్థాః పదార్థానాం ప్రకుర్వన్తి ప్రదర్శనమ్ । నారద ఉవాచ ఏవం ప్రకృతిజాః ప్రోక్తా గుణాః సత్యవతీసుత
ఒకే చోట ఉన్నా, అవి కలిసి వస్తువులను చూపిస్తాయి. నారదుడు అన్నాడు: సత్యవతీ కుమారుడా, ప్రకృతిలో పుట్టిన గుణాలు ఇలా వివరించబడ్డాయి.
విశ్వస్య కారణం తే వై మయా పూర్వం యథా శ్రుతమ్ । వ్యాస ఉవాచ ఇత్యుక్తం నారదేనాథ మమ సర్వం సవిస్తరమ్
ఈ గుణాలే జగత్తుకు కారణమని నేను ముందే విన్నాను. వ్యాసుడు అన్నాడు: ఇలా నారదుడు నాకు అన్నీ వివరంగా చెప్పాడు.
గుణానాం లక్షణం సర్వం కార్యం చైవ విభాగశః । ఆరాధ్యా పరమా శక్తిర్యయా సర్వమిదం తతమ్
గుణాల లక్షణాలు, వాటి పనులు, వేర్వేరు విధాలుగా, అలాగే ఆ పరమశక్తి ద్వారా ఈ లోకం అంతా వ్యాపించిందని వివరించారు.
సగుణా నిర్గుణా చైవ కార్యభేదే సదైవ హి । అకర్తా పురుషః పూర్ణో నిరీహః పరమోఽవ్యయః
ఆమెకు గుణాలు ఉన్న రూపం కూడా ఉంది, లేని రూపం కూడా ఉంది. పనుల తేడా ప్రకారం ఎప్పుడూ అలాగే ఉంటుంది. పురుషుడు మాత్రం కర్త కాదు, సంపూర్ణుడు, నిరాసక్తుడు, పరముడు, అవినాశి.
కరోత్యేషా మహామాయా విశ్వం సదసదాత్మకమ్ । బ్రహ్మా విష్ణుస్తథా రుద్రఃసూర్యశ్చన్ద్రః శచీపతిః
ఈ మహామాయే సత్యాసత్యమయమైన జగత్తును సృష్టిస్తుంది. బ్రహ్మా, విష్ణువు, రుద్రుడు, సూర్యుడు, చంద్రుడు, శచీపతి — వీరందరికీ ఆమె కారణం.
అశ్వినౌ వసవస్త్వష్టా కుబేరో యాదసాం పతిః । వహ్నిర్వాయుస్తథా పూషా సేనానీశ్చ వినాయకః
అశ్వినులు, వసువులు, త్వష్ట, కుబేరుడు, జలాధిపతి, అగ్ని, వాయువు, పూషణుడు, సేనాధిపతి, వినాయకుడు — వీరందరికీ ఆమె శక్తి ఉంది.