రాజసాదర్థసంవృద్ధిస్తథా భోగస్తు రాజసః । సత్త్వం వినిర్గతం తేన తమసశ్చాపి నిగ్రహః
రాజోగుణం వల్ల ధనం పెరుగుతుంది, ఆనందం కూడా రాజసికమే. దాంతో సత్వగుణం పోతుంది, తామోగుణం కూడా కొంత అదుపులో ఉంటుంది.
యదా తమో వివృద్ధం స్యాదుత్కటం సమ్బభూవ హ । తదా వేదే న విశ్వాసో ధర్మశాస్త్రే తథైవ చ
తామోగుణం పెరిగి బలపడినప్పుడు, వేదాల మీద, ధర్మశాస్త్రాల మీద విశ్వాసం ఉండదు.
శ్రద్ధాం చ తామసీం ప్రాప్య కరోతి చ ధనాత్యయమ్ । ద్రోహం సర్వత్ర కురుతే న శాన్తిమధిగచ్ఛతి
తమోగుణంతో కూడిన విశ్వాసాన్ని పొందినవాడు, ధనాన్ని కోల్పోతాడు; ఎక్కడైనా శత్రుత్వంగా ప్రవర్తిస్తాడు, శాంతిని పొందడు.
జిత్వా సత్త్వం రజశ్చైవ క్రోధనో దుర్మతిః శఠః । వర్తతే కామచారేణ భావేషు వితతేషు చ
సత్త్వం, రజస్సును జయించినవాడు, కోపంతో, తక్కువ బుద్ధితో, మోసపూరితంగా, తన కోరికల ప్రకారం వివిధ భావాల్లో ప్రవర్తిస్తాడు.
ఏకం సత్త్వం న భవతి రజశ్చైకం తమస్తథా । సహైవాశ్రిత్య వర్తన్తే గుణా మిథునధర్మిణః
ఒక్క సత్త్వం మాత్రమే, లేదా ఒక్క రజస్సు లేదా ఒక్క తమస్సు మాత్రమే ఎప్పుడూ ఉండవు; ఈ గుణాలు ఎప్పుడూ కలిసే ఉంటాయి, రెండింటి లక్షణాలతో కలిసి పనిచేస్తాయి.
రజో వినా న సత్త్వం స్యాద్రజః సత్త్వం వినా క్వచిత్ । తమో వినా న చైవైతే వర్తన్తే పురుషర్షభ
రజస్సు లేకుండా సత్త్వం ఉండదు; అలాగే సత్త్వం లేకుండా రజస్సు ఉండదు; తమస్సు లేకుండా వీటిద్దరూ కనబడవు, ఓ మానవులలో శ్రేష్ఠుడా.
తమస్తాభ్యాం విహీనం తు కేవలం న కదాచన । సర్వే మిథునధర్మాణో గుణాః కార్యాన్తరేషు వై
తమస్సు, మిగతా రెండింటి సహాయంలేకుండా ఎప్పుడూ ఒంటరిగా ఉండదు; అన్ని గుణాలు, వేర్వేరు కార్యాల్లో, రెండింటి లక్షణాలతో కలిసే ఉంటాయి.
అన్యోన్యసంశ్రితాః సర్వే తిష్ఠన్తి న వియోజితాః । అన్యోన్యజనకాశ్చైవ యతః ప్రసవధర్మిణః
అన్ని గుణాలు పరస్పర ఆధారంగా ఉంటాయి, ఎప్పుడూ వేరుపడవు; అవి ఒకదానితో ఒకటి పుట్టించుకుంటూ ఉంటాయి, ఎందుకంటే అవి ఉత్పత్తికి కారణమవుతాయి.
సత్త్వం కదాచిచ్చ రజస్తమసీ జనయత్యుత । కదాచిత్తు రజః సత్త్వతమసీ జనయత్యపి
కొన్ని సార్లు సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సులను పుట్టిస్తుంది; కొన్ని సార్లు రజస్సు కూడా సత్త్వం, తమస్సులను పుట్టిస్తుంది.
కదాచిత్తు తమః సత్త్వరజసీ జనయత్యుభే । జనయన్త్యేవమన్యోన్యం మృత్పిణ్డశ్చ ఘటం యథా
కొన్ని సార్లు తమస్సు, సత్త్వం మరియు రజస్సులను పుట్టిస్తుంది; ఇవి పరస్పరం ఒకదానితో ఒకటి పుట్టించుకుంటూ ఉంటాయి, మట్టి ముద్ద గడను పుట్టించునట్లు.
బుద్ధిస్థాస్తే గుణాః కామాన్బోధయన్తి పరస్పరమ్ । దేవదత్తవిష్ణుమిత్రయజ్ఞదత్తాదయో యథా
ఈ గుణాలు బుద్ధిలో స్థిరంగా ఉండి, కోరికలను ఉత్తేజింపజేస్తూ పరస్పరం ప్రభావితం చేస్తాయి, దేవదత్తుడు, విష్ణుమిత్రుడు, యజ్ఞదత్తుడు మొదలైనవారు ఒకరినొకరు ప్రభావితం చేసుకున్నట్లు.
యథా స్త్రీపురుషశ్చైవ మిథునౌ చ పరస్పరమ్ । తథా గుణాః సమాయాన్తి యుగ్మభావం పరస్పరమ్
స్త్రీపురుషులు ఒక జంటగా కలిసినట్లే, గుణాలు కూడా పరస్పరం జంటగా కలుస్తాయి.
రజసో మిథునే సత్త్వం సత్త్వస్య మిథునే రజః । ఉభే తే సత్త్వరజసీ తమసో మిథునే విదుః
రజస్సుతో కూడిన జంటలో సత్త్వం ఉంటుంది; సత్త్వంతో కూడిన జంటలో రజస్సు ఉంటుంది; తమస్సుతో కూడిన జంటలో సత్త్వం, రజస్సు రెండూ ఉంటాయని తెలుసుకోవాలి.
నారద ఉవాచ ఇత్యేతత్కథితం పిత్రా గుణరూపమనుత్తమమ్ । శ్రుత్వాప్యేతత్స ఏవాహం తతోఽపృచ్ఛం పితామహమ్
నారదుడు ఇలా అన్నాడు: నా తండ్రి ఈ గుణాల గొప్ప స్వభావాన్ని వివరించారు; అయినా నేను వినిన తర్వాత కూడా మళ్లీ పితామహుడిని అడిగాను.
గుణానాం గుణపరిజ్ఞానవర్ణనమ్ నారద ఉవాచ గుణానాం లక్షణం తాత భవతా కథితం కిల । న తృప్తోఽస్మి పిబన్మిష్టం త్వన్ముఖాత్ప్రచ్యుతం రసమ్
నారదుడు ఇలా అన్నాడు: తండ్రి, మీరు గుణాల లక్షణాలను వివరించారు; అయినా నేను తృప్తిపడలేదు, ఎందుకంటే మీ నోటినుండి జలువడే అమృతాన్ని నేను పానంచేస్తున్నాను.
గుణానాం తు పరిజ్ఞానం యథావదనువర్ణయ । యేనాహం పరమాం శాన్తిమధిగచ్ఛామి చేతసి
దయచేసి గుణాల జ్ఞానాన్ని పూర్తిగా వివరించండి; దాని ద్వారా నా మనస్సులో పరమశాంతిని పొందగలను.
వ్యాస ఉవాచ ఇతి పృష్టస్తు పుత్రేణ నారదేన మహాత్మనా । ఉవాచ చ జగత్కర్తా రజోగుణసముద్భవః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: తన కుమారుడు నారదుడు అడిగినప్పుడు, జగత్కర్త అయిన రాజోగుణోత్పన్నుడు మాట్లాడాడు.
బ్రహ్మోవాచ శృణు నారద వక్ష్యామి గుణానాం పరివర్ణనమ్ । సమ్యఙ్ నాహం విజానామి యథామతి వదామి తే
బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు: నారదా, నేను గుణాల వివరాన్ని చెప్పబోతున్నాను; నాకు పూర్తిగా తెలియకపోయినా, నాకు తెలిసినంతవరకు చెబుతాను.
సత్త్వం తు కేవలం నైవ కుత్రాపి పరిలక్ష్యతే । మిశ్రీభావాత్తు తేషాం వై మిశ్రత్వం ప్రతిభాతి వై
సత్త్వం ఒక్కటే ఎక్కడా కనిపించదు; అన్ని గుణాలు కలిసే ఉంటాయి, అందుకే వాటి మిశ్రమమే మనకు తెలుస్తుంది.
యథా కాచిద్వరా నారీ సర్వభూషణభూషితా । హావభావయుతా కామం భర్తుః ప్రీతికరీ భవేత్
ఎలా ఒక మంచి మహిళ అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, ఆకర్షణతో, భావంతో, భర్తకు ప్రీతికరంగా మారుతుందో,
మాతాపిత్రోస్తథా సైవ బన్ధువర్గస్య ప్రీతిదా । దుఃఖం మోహం సపత్నీషు జనయత్యపి సైవ హి
తల్లి, తండ్రి, బంధువులకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే ఆమె, అదే సమయంలో సహపత్నులకు బాధను, మోహాన్ని కలిగిస్తుంది.
ఏవం సత్త్వేన తేనైవ స్త్రీత్వమాపాదితేన చ । రజసస్తమసశ్చైవ జనితా వృత్తిరన్యథా
అలాగే, ఆ స్వభావంతో, ఆ స్త్రీత్వాన్ని పొందినప్పుడు, రజస్సు, తమస్సు వల్ల వేరే స్వభావం ఏర్పడుతుంది.
రజసా స్త్రీకృతేనైవ తమసా చ తథా పునః । అన్యోన్యస్య సమాయోగాదన్యథా ప్రతిభాతి వై
రజస్సు స్త్రీగా మారి, తమస్సుతో కూడి, రెండూ కలిసినప్పుడు వేరే స్వభావం కనిపిస్తుంది.
అవస్థానాత్స్వభావేషు న వై జాత్యన్తరాణి చ । లక్ష్యతే విపరీతాని యోగాన్నారద కుత్రచిత్
తమ తమ స్వభావాల వల్ల, నారదా, వేరే జాతులు కనిపించవు; విరుద్ధమైన కలయికల వల్లే కొన్నిసార్లు తేడాలు కనిపిస్తాయి.
యథా రూపవతీ నారీ యౌవనేన విభూషితా । లజ్జామాధుర్యయుక్తా చ తథా వినయసంయుతా
ఎలా ఒక స్త్రీ అందంతో, యవ్వనంతో అలంకరించబడి, లజ్జ, మాధుర్యంతో, వినయంతో కూడి ఉంటుందో,
కామశాస్త్రవిధిజ్ఞా చ ధర్మశాస్త్రేఽపి సమ్మతా । భర్తుఃప్రీతికరీ భూత్వా సపత్నీనాం చ దుఃఖదా
కామశాస్త్రాన్ని తెలిసి, ధర్మశాస్త్రంలో సమ్మతిగా ఉండి, భర్తకు ఆనందాన్ని, సహపత్నులకు బాధను కలిగించగలిగితే,
మోహదుఃఖస్వభావస్థా సత్త్వస్థేత్యుచ్యతే జనైః । తథా సత్త్వం వికుర్వాణమన్యభావం విభాతి వై
మోహం, దుఃఖం ప్రధానమైన స్వభావంలో ఉన్నవారిని జనులు సత్త్వంలో ఉన్నారని అంటారు; కానీ సత్త్వం మారినప్పుడు అది వేరే రూపంలో కనిపిస్తుంది.
చోరైరుపద్రుతానాం హి సాధూనాం సుఖదా భవేత్ । దుఃఖా మూఢా చ దస్యూనాం సైవ సేనా తథాగుణా
దొంగల చేత బాధపడే సజ్జనులకు ఆ same సైన్యం సంతోషాన్ని ఇస్తుంది; కానీ దుష్టులకు, దొంగలకు అది బాధను, మూర్ఖత్వాన్ని కలిగిస్తుంది.
విపరీతప్రతీతిం వై వర్జయన్తి స్వభావతః । యథా చ దుర్దినం జాతం మహామేఘఘనావృతమ్
వారు తమ స్వభావం వల్ల విరుద్ధమైన భావనలను దూరంగా ఉంచుతారు; అది ఎలా అంటే, మబ్బులతో కమ్మిన చెడు రోజు వచ్చినట్టు.
విద్యుత్స్తనితసంయుక్తం తిమిరేణావగుణ్ఠితమ్ । సించద్భూమిం ప్రవర్షద్వై తమోరూపముదాహృతమ్
మెరుపు, మేఘగర్జనతో కూడి, చీకటిలో కప్పబడి, భూమిపై వర్షం కురిపించడమే తమస్సు స్వరూపంగా చెప్పబడింది.