భక్షితం శలభైః సర్వం నిరాశశ్చ కృతః పునః । తద్వత్తీర్థశ్రమః పుత్ర కష్టదో న ఫలప్రదః
అన్ని పంటలు పొంగెడు పురుగులు తినేసి రైతు నిరాశలో పడిపోతే, అలాగే కుమారా, క్షేత్రయాత్రలో కష్టపడినా ఫలితం లేకుండా కేవలం బాధే మిగిలిపోతుంది.
సత్త్వం సముత్కటం జాతం ప్రవృద్ధం శాస్త్రదర్శనాత్ । వైరాగ్యం తత్ఫలం జాతం తామసార్థేషు నారద
శాస్త్రాలు చదివి సత్వగుణం బలంగా పెరిగినప్పుడు, నారదా, దాని ఫలితంగా తామసిక విషయాల పట్ల విరక్తి కలుగుతుంది.
ప్రసహ్యాభిభవత్యేవ తద్రజస్తమసీ ఉభే । రజః సముత్కటం జాతం ప్రవృత్తం లోభయోగతః
ఆ సత్వగుణమే రాజసిక, తామసిక గుణాలను బలవంతంగా జయిస్తుంది. రాజోగుణం బలపడినప్పుడు, అది లోభంతో పెరుగుతుంది.
తత్తథాభిభవత్యేవ తమఃసత్త్వే తథా ఉభే । తమస్తథోత్కటం భూత్వా ప్రవృద్ధం మోహయోగతః
అప్పుడు అది తామోగుణాన్ని, సత్వగుణాన్ని కూడా అలాగే జయిస్తుంది. తామోగుణం మోహంతో బలపడితే, అది పెరిగిపోతుంది.
తత్సత్త్వరజసీ చోభే సఙ్గమ్యాభిభవత్యపి । విస్తరం కథయామ్యద్య యథాభిభవతీతి వై
ఆ తామోగుణం సత్వ, రాజోగుణాలతో కలిసిపోతూ వాటిని కూడా జయిస్తుంది. ఇవి ఎలా జరుగుతాయో నేను ఇప్పుడు వివరంగా చెప్పుతాను.
యదా సత్త్వం ప్రవృద్ధం వై మతిర్ధర్మే స్థితా తదా । న చిన్తయతి బాహ్యార్థం రజస్తమఃసముద్భవమ్
సత్వగుణం పెరిగి, మనస్సు ధర్మంలో స్థిరపడినప్పుడు, రాజసిక, తామసిక విషయాల గురించి ఆలోచించదు.
అర్థం సత్త్వసముద్భూతం గృహ్ణాతి చ న చాన్యథా । అనాయాసకృతం చార్థం ధర్మం యజ్ఞం చ వాఞ్ఛతి
సత్వగుణం నుంచి వచ్చినదే స్వీకరిస్తుంది, వేరే దానిని కాదు. కష్టపడకుండా జరిగే పనులు, ధర్మం, యజ్ఞం ఇవే కోరుకుంటుంది.
సాత్త్వికేష్వేవ భోగేషు కామం వై కురుతే తదా । రాజసేషు న మోక్షార్థం తామసేషు పునః కుతః
ఆ సమయంలో, సాత్వికమైన ఆనందాల్లోనే ఆసక్తి చూపుతుంది. రాజసిక విషయాల్లో మోక్షం కోసం ఆసక్తి ఉండదు. తామసిక విషయాల్లో అయితే అసలు ఉండదు.
ఏవం జిత్వా రజః పూర్వం తతశ్చ తమసో జయః । సత్త్వం చ కేవలం పుత్ర తదా భవతి నిర్మలమ్
ఇలా మొదట రాజోగుణాన్ని, తర్వాత తామోగుణాన్ని జయించినప్పుడు, కుమారా, కేవలం సత్వగుణమే మిగిలి, అది నిర్మలంగా మారుతుంది.
యదా రజః ప్రవృద్ధం వై త్యక్త్వా ధర్మాన్ సనాతనాన్ । అన్యథాకురుతే ధర్మాచ్ఛ్రద్ధాం ప్రాప్య తు రాజసీమ్
రాజోగుణం పెరిగినప్పుడు, శాశ్వత ధర్మాలను వదిలిపెట్టి, రాజసిక విశ్వాసంతో వేరే విధంగా ప్రవర్తిస్తాడు.
రాజసాదర్థసంవృద్ధిస్తథా భోగస్తు రాజసః । సత్త్వం వినిర్గతం తేన తమసశ్చాపి నిగ్రహః
రాజోగుణం వల్ల ధనం పెరుగుతుంది, ఆనందం కూడా రాజసికమే. దాంతో సత్వగుణం పోతుంది, తామోగుణం కూడా కొంత అదుపులో ఉంటుంది.
యదా తమో వివృద్ధం స్యాదుత్కటం సమ్బభూవ హ । తదా వేదే న విశ్వాసో ధర్మశాస్త్రే తథైవ చ
తామోగుణం పెరిగి బలపడినప్పుడు, వేదాల మీద, ధర్మశాస్త్రాల మీద విశ్వాసం ఉండదు.
శ్రద్ధాం చ తామసీం ప్రాప్య కరోతి చ ధనాత్యయమ్ । ద్రోహం సర్వత్ర కురుతే న శాన్తిమధిగచ్ఛతి
తమోగుణంతో కూడిన విశ్వాసాన్ని పొందినవాడు, ధనాన్ని కోల్పోతాడు; ఎక్కడైనా శత్రుత్వంగా ప్రవర్తిస్తాడు, శాంతిని పొందడు.
జిత్వా సత్త్వం రజశ్చైవ క్రోధనో దుర్మతిః శఠః । వర్తతే కామచారేణ భావేషు వితతేషు చ
సత్త్వం, రజస్సును జయించినవాడు, కోపంతో, తక్కువ బుద్ధితో, మోసపూరితంగా, తన కోరికల ప్రకారం వివిధ భావాల్లో ప్రవర్తిస్తాడు.
ఏకం సత్త్వం న భవతి రజశ్చైకం తమస్తథా । సహైవాశ్రిత్య వర్తన్తే గుణా మిథునధర్మిణః
ఒక్క సత్త్వం మాత్రమే, లేదా ఒక్క రజస్సు లేదా ఒక్క తమస్సు మాత్రమే ఎప్పుడూ ఉండవు; ఈ గుణాలు ఎప్పుడూ కలిసే ఉంటాయి, రెండింటి లక్షణాలతో కలిసి పనిచేస్తాయి.
రజో వినా న సత్త్వం స్యాద్రజః సత్త్వం వినా క్వచిత్ । తమో వినా న చైవైతే వర్తన్తే పురుషర్షభ
రజస్సు లేకుండా సత్త్వం ఉండదు; అలాగే సత్త్వం లేకుండా రజస్సు ఉండదు; తమస్సు లేకుండా వీటిద్దరూ కనబడవు, ఓ మానవులలో శ్రేష్ఠుడా.
తమస్తాభ్యాం విహీనం తు కేవలం న కదాచన । సర్వే మిథునధర్మాణో గుణాః కార్యాన్తరేషు వై
తమస్సు, మిగతా రెండింటి సహాయంలేకుండా ఎప్పుడూ ఒంటరిగా ఉండదు; అన్ని గుణాలు, వేర్వేరు కార్యాల్లో, రెండింటి లక్షణాలతో కలిసే ఉంటాయి.
అన్యోన్యసంశ్రితాః సర్వే తిష్ఠన్తి న వియోజితాః । అన్యోన్యజనకాశ్చైవ యతః ప్రసవధర్మిణః
అన్ని గుణాలు పరస్పర ఆధారంగా ఉంటాయి, ఎప్పుడూ వేరుపడవు; అవి ఒకదానితో ఒకటి పుట్టించుకుంటూ ఉంటాయి, ఎందుకంటే అవి ఉత్పత్తికి కారణమవుతాయి.
సత్త్వం కదాచిచ్చ రజస్తమసీ జనయత్యుత । కదాచిత్తు రజః సత్త్వతమసీ జనయత్యపి
కొన్ని సార్లు సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సులను పుట్టిస్తుంది; కొన్ని సార్లు రజస్సు కూడా సత్త్వం, తమస్సులను పుట్టిస్తుంది.
కదాచిత్తు తమః సత్త్వరజసీ జనయత్యుభే । జనయన్త్యేవమన్యోన్యం మృత్పిణ్డశ్చ ఘటం యథా
కొన్ని సార్లు తమస్సు, సత్త్వం మరియు రజస్సులను పుట్టిస్తుంది; ఇవి పరస్పరం ఒకదానితో ఒకటి పుట్టించుకుంటూ ఉంటాయి, మట్టి ముద్ద గడను పుట్టించునట్లు.
బుద్ధిస్థాస్తే గుణాః కామాన్బోధయన్తి పరస్పరమ్ । దేవదత్తవిష్ణుమిత్రయజ్ఞదత్తాదయో యథా
ఈ గుణాలు బుద్ధిలో స్థిరంగా ఉండి, కోరికలను ఉత్తేజింపజేస్తూ పరస్పరం ప్రభావితం చేస్తాయి, దేవదత్తుడు, విష్ణుమిత్రుడు, యజ్ఞదత్తుడు మొదలైనవారు ఒకరినొకరు ప్రభావితం చేసుకున్నట్లు.
యథా స్త్రీపురుషశ్చైవ మిథునౌ చ పరస్పరమ్ । తథా గుణాః సమాయాన్తి యుగ్మభావం పరస్పరమ్
స్త్రీపురుషులు ఒక జంటగా కలిసినట్లే, గుణాలు కూడా పరస్పరం జంటగా కలుస్తాయి.
రజసో మిథునే సత్త్వం సత్త్వస్య మిథునే రజః । ఉభే తే సత్త్వరజసీ తమసో మిథునే విదుః
రజస్సుతో కూడిన జంటలో సత్త్వం ఉంటుంది; సత్త్వంతో కూడిన జంటలో రజస్సు ఉంటుంది; తమస్సుతో కూడిన జంటలో సత్త్వం, రజస్సు రెండూ ఉంటాయని తెలుసుకోవాలి.
నారద ఉవాచ ఇత్యేతత్కథితం పిత్రా గుణరూపమనుత్తమమ్ । శ్రుత్వాప్యేతత్స ఏవాహం తతోఽపృచ్ఛం పితామహమ్
నారదుడు ఇలా అన్నాడు: నా తండ్రి ఈ గుణాల గొప్ప స్వభావాన్ని వివరించారు; అయినా నేను వినిన తర్వాత కూడా మళ్లీ పితామహుడిని అడిగాను.
గుణానాం గుణపరిజ్ఞానవర్ణనమ్ నారద ఉవాచ గుణానాం లక్షణం తాత భవతా కథితం కిల । న తృప్తోఽస్మి పిబన్మిష్టం త్వన్ముఖాత్ప్రచ్యుతం రసమ్
నారదుడు ఇలా అన్నాడు: తండ్రి, మీరు గుణాల లక్షణాలను వివరించారు; అయినా నేను తృప్తిపడలేదు, ఎందుకంటే మీ నోటినుండి జలువడే అమృతాన్ని నేను పానంచేస్తున్నాను.
గుణానాం తు పరిజ్ఞానం యథావదనువర్ణయ । యేనాహం పరమాం శాన్తిమధిగచ్ఛామి చేతసి
దయచేసి గుణాల జ్ఞానాన్ని పూర్తిగా వివరించండి; దాని ద్వారా నా మనస్సులో పరమశాంతిని పొందగలను.
వ్యాస ఉవాచ ఇతి పృష్టస్తు పుత్రేణ నారదేన మహాత్మనా । ఉవాచ చ జగత్కర్తా రజోగుణసముద్భవః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: తన కుమారుడు నారదుడు అడిగినప్పుడు, జగత్కర్త అయిన రాజోగుణోత్పన్నుడు మాట్లాడాడు.
బ్రహ్మోవాచ శృణు నారద వక్ష్యామి గుణానాం పరివర్ణనమ్ । సమ్యఙ్ నాహం విజానామి యథామతి వదామి తే
బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు: నారదా, నేను గుణాల వివరాన్ని చెప్పబోతున్నాను; నాకు పూర్తిగా తెలియకపోయినా, నాకు తెలిసినంతవరకు చెబుతాను.
సత్త్వం తు కేవలం నైవ కుత్రాపి పరిలక్ష్యతే । మిశ్రీభావాత్తు తేషాం వై మిశ్రత్వం ప్రతిభాతి వై
సత్త్వం ఒక్కటే ఎక్కడా కనిపించదు; అన్ని గుణాలు కలిసే ఉంటాయి, అందుకే వాటి మిశ్రమమే మనకు తెలుస్తుంది.
యథా కాచిద్వరా నారీ సర్వభూషణభూషితా । హావభావయుతా కామం భర్తుః ప్రీతికరీ భవేత్
ఎలా ఒక మంచి మహిళ అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, ఆకర్షణతో, భావంతో, భర్తకు ప్రీతికరంగా మారుతుందో,