శ్రుతం తీర్థం పవిత్రఞ్చ శ్రద్ధోత్పన్నా చ రాజసీ । నిర్గతస్తత్ర తీర్థే వై దృష్టం చైవ యథాశ్రుతమ్
ఒక తీర్థం గురించి విని, పవిత్రతను తెలుసుకుని, రాజస విశ్వాసం కలుగుతుంది. ఆ తీర్థానికి వెళ్లి, వినినట్లు చూసేవాడు.
స్నాతస్తత్ర కృతం కృత్యం దత్తం దానం చ రాజసమ్ । స్థితస్తత్ర కియత్కాలం రజోగుణసమావృతః
ఆ తీర్థంలో స్నానం చేసి, కర్తవ్యాలు చేసి, రాజసంగా దానం ఇచ్చి, కొంతకాలం అక్కడ రాజస గుణంతో ఉంటాడు.
రాగద్వేషాన్న నిర్ముక్తః కామక్రోధసమావృతః । పునరేవ గృహం ప్రాప్తో యథాపూర్వం తథా స్థితః
రాగద్వేషాలు పోక, కామక్రోధాలతో ముడిపడి, మళ్లీ ఇంటికి వచ్చి మునుపటిలాగే ఉంటాడు.
శ్రుతం చ నానుభూతం వై తేన తీర్థం మునీశ్వర । న ప్రాప్తం చ ఫలం యస్మాదశ్రుతం విద్ధి నారద
మహర్షీ! వినడం మాత్రమే చేసి, అనుభవించకపోతే, ఆ తీర్థానికి వెళ్లిన ఫలం దక్కదు. నారదా! విననిది ఫలించదని తెలుసుకో.
నిష్పాపత్వం బలం విద్ధి తీర్థస్య మునిసత్తమ । కృషేః ఫలం యథా లోకే నిష్పన్నాన్నస్య భక్షణమ్
మహర్షీ, పవిత్ర క్షేత్రానికి శక్తి పాపరహితత్వంలోనే ఉంది. ఎలా పంట పండితే దాని ఫలితం అన్నం తినడంలో ఉంటుందో, అలాగే క్షేత్ర పవిత్రత కూడా పాపాలు లేని స్థితిలోనే ఉంటుంది.
పాపదేహవికారా యే కామక్రోధాదయః పరే । లోభో మోహస్తథా తృష్ణా ద్వేషో రాగస్తథా మదః
పాపమయమైన శరీరంలో కలిగే మార్పులు కోరిక, కోపం, లోభం, మాయ, తృష్ణ, ద్వేషం, ఆసక్తి, అహంకారం ఇవే.
అసూయేర్ష్యాక్షమాశాన్తిః పాపాన్యేతాని నారద । న నిర్గతాని దేహాత్తు తావత్పాపయుతో నరః
నారదా, అసూయ, ఈర్ష్య, అసహనం, మనశ్శాంతి లేకపోవడం ఇవన్నీ పాపాలే. ఇవి శరీరం నుంచి పోకపోతే, మనిషి పాపాలకు బంధించబడి ఉంటాడు.
కృతే తీర్థే యదైతాని దేహాన్న నిర్గతాని చేత్ । నిష్ఫలః శ్రమ ఏవైకః కర్షకస్య యథా తథా
పవిత్ర క్షేత్రానికి వెళ్లిన తర్వాత కూడా ఇవి శరీరం నుంచి పోకపోతే, ఆ ప్రయాస వృథా అవుతుంది. రైతు ఎంత కష్టపడి పని చేసినా పంట రాకపోతే ఎలా వృథా అవుతుందో అలాగే.
శ్రమేణాపీడితం క్షేత్రం కృష్టా భూమిః సుదుర్ఘటా । ఉప్తం బీజం మహార్ఘం చ హితా వృత్తిరుదాహృతా
బాగా కష్టపడి సాగు చేసిన భూమి, దుర్లభమైన విత్తనం వేసినప్పుడు, అది మంచి జీవనోపాధిగా భావించబడుతుంది.
అహోరాత్రం పరిక్లిష్టో రక్షణార్థం ఫలోత్సుకః । కాలే సుప్తస్తు హేమన్తే వనే వ్యాఘ్రాదిభిర్భృశమ్
రైతు పంట కోసం రాత్రింబవళ్ళు కష్టపడుతూ, ఫలితాన్ని ఆశిస్తూ దాన్ని కాపాడతాడు. కానీ చలికాలంలో అడవిలో నిద్రపోతే, పులుల వంటివాటివల్ల చాలా ఇబ్బంది పడతాడు.
భక్షితం శలభైః సర్వం నిరాశశ్చ కృతః పునః । తద్వత్తీర్థశ్రమః పుత్ర కష్టదో న ఫలప్రదః
అన్ని పంటలు పొంగెడు పురుగులు తినేసి రైతు నిరాశలో పడిపోతే, అలాగే కుమారా, క్షేత్రయాత్రలో కష్టపడినా ఫలితం లేకుండా కేవలం బాధే మిగిలిపోతుంది.
సత్త్వం సముత్కటం జాతం ప్రవృద్ధం శాస్త్రదర్శనాత్ । వైరాగ్యం తత్ఫలం జాతం తామసార్థేషు నారద
శాస్త్రాలు చదివి సత్వగుణం బలంగా పెరిగినప్పుడు, నారదా, దాని ఫలితంగా తామసిక విషయాల పట్ల విరక్తి కలుగుతుంది.
ప్రసహ్యాభిభవత్యేవ తద్రజస్తమసీ ఉభే । రజః సముత్కటం జాతం ప్రవృత్తం లోభయోగతః
ఆ సత్వగుణమే రాజసిక, తామసిక గుణాలను బలవంతంగా జయిస్తుంది. రాజోగుణం బలపడినప్పుడు, అది లోభంతో పెరుగుతుంది.
తత్తథాభిభవత్యేవ తమఃసత్త్వే తథా ఉభే । తమస్తథోత్కటం భూత్వా ప్రవృద్ధం మోహయోగతః
అప్పుడు అది తామోగుణాన్ని, సత్వగుణాన్ని కూడా అలాగే జయిస్తుంది. తామోగుణం మోహంతో బలపడితే, అది పెరిగిపోతుంది.
తత్సత్త్వరజసీ చోభే సఙ్గమ్యాభిభవత్యపి । విస్తరం కథయామ్యద్య యథాభిభవతీతి వై
ఆ తామోగుణం సత్వ, రాజోగుణాలతో కలిసిపోతూ వాటిని కూడా జయిస్తుంది. ఇవి ఎలా జరుగుతాయో నేను ఇప్పుడు వివరంగా చెప్పుతాను.
యదా సత్త్వం ప్రవృద్ధం వై మతిర్ధర్మే స్థితా తదా । న చిన్తయతి బాహ్యార్థం రజస్తమఃసముద్భవమ్
సత్వగుణం పెరిగి, మనస్సు ధర్మంలో స్థిరపడినప్పుడు, రాజసిక, తామసిక విషయాల గురించి ఆలోచించదు.
అర్థం సత్త్వసముద్భూతం గృహ్ణాతి చ న చాన్యథా । అనాయాసకృతం చార్థం ధర్మం యజ్ఞం చ వాఞ్ఛతి
సత్వగుణం నుంచి వచ్చినదే స్వీకరిస్తుంది, వేరే దానిని కాదు. కష్టపడకుండా జరిగే పనులు, ధర్మం, యజ్ఞం ఇవే కోరుకుంటుంది.
సాత్త్వికేష్వేవ భోగేషు కామం వై కురుతే తదా । రాజసేషు న మోక్షార్థం తామసేషు పునః కుతః
ఆ సమయంలో, సాత్వికమైన ఆనందాల్లోనే ఆసక్తి చూపుతుంది. రాజసిక విషయాల్లో మోక్షం కోసం ఆసక్తి ఉండదు. తామసిక విషయాల్లో అయితే అసలు ఉండదు.
ఏవం జిత్వా రజః పూర్వం తతశ్చ తమసో జయః । సత్త్వం చ కేవలం పుత్ర తదా భవతి నిర్మలమ్
ఇలా మొదట రాజోగుణాన్ని, తర్వాత తామోగుణాన్ని జయించినప్పుడు, కుమారా, కేవలం సత్వగుణమే మిగిలి, అది నిర్మలంగా మారుతుంది.
యదా రజః ప్రవృద్ధం వై త్యక్త్వా ధర్మాన్ సనాతనాన్ । అన్యథాకురుతే ధర్మాచ్ఛ్రద్ధాం ప్రాప్య తు రాజసీమ్
రాజోగుణం పెరిగినప్పుడు, శాశ్వత ధర్మాలను వదిలిపెట్టి, రాజసిక విశ్వాసంతో వేరే విధంగా ప్రవర్తిస్తాడు.
రాజసాదర్థసంవృద్ధిస్తథా భోగస్తు రాజసః । సత్త్వం వినిర్గతం తేన తమసశ్చాపి నిగ్రహః
రాజోగుణం వల్ల ధనం పెరుగుతుంది, ఆనందం కూడా రాజసికమే. దాంతో సత్వగుణం పోతుంది, తామోగుణం కూడా కొంత అదుపులో ఉంటుంది.
యదా తమో వివృద్ధం స్యాదుత్కటం సమ్బభూవ హ । తదా వేదే న విశ్వాసో ధర్మశాస్త్రే తథైవ చ
తామోగుణం పెరిగి బలపడినప్పుడు, వేదాల మీద, ధర్మశాస్త్రాల మీద విశ్వాసం ఉండదు.
శ్రద్ధాం చ తామసీం ప్రాప్య కరోతి చ ధనాత్యయమ్ । ద్రోహం సర్వత్ర కురుతే న శాన్తిమధిగచ్ఛతి
తమోగుణంతో కూడిన విశ్వాసాన్ని పొందినవాడు, ధనాన్ని కోల్పోతాడు; ఎక్కడైనా శత్రుత్వంగా ప్రవర్తిస్తాడు, శాంతిని పొందడు.
జిత్వా సత్త్వం రజశ్చైవ క్రోధనో దుర్మతిః శఠః । వర్తతే కామచారేణ భావేషు వితతేషు చ
సత్త్వం, రజస్సును జయించినవాడు, కోపంతో, తక్కువ బుద్ధితో, మోసపూరితంగా, తన కోరికల ప్రకారం వివిధ భావాల్లో ప్రవర్తిస్తాడు.
ఏకం సత్త్వం న భవతి రజశ్చైకం తమస్తథా । సహైవాశ్రిత్య వర్తన్తే గుణా మిథునధర్మిణః
ఒక్క సత్త్వం మాత్రమే, లేదా ఒక్క రజస్సు లేదా ఒక్క తమస్సు మాత్రమే ఎప్పుడూ ఉండవు; ఈ గుణాలు ఎప్పుడూ కలిసే ఉంటాయి, రెండింటి లక్షణాలతో కలిసి పనిచేస్తాయి.
రజో వినా న సత్త్వం స్యాద్రజః సత్త్వం వినా క్వచిత్ । తమో వినా న చైవైతే వర్తన్తే పురుషర్షభ
రజస్సు లేకుండా సత్త్వం ఉండదు; అలాగే సత్త్వం లేకుండా రజస్సు ఉండదు; తమస్సు లేకుండా వీటిద్దరూ కనబడవు, ఓ మానవులలో శ్రేష్ఠుడా.
తమస్తాభ్యాం విహీనం తు కేవలం న కదాచన । సర్వే మిథునధర్మాణో గుణాః కార్యాన్తరేషు వై
తమస్సు, మిగతా రెండింటి సహాయంలేకుండా ఎప్పుడూ ఒంటరిగా ఉండదు; అన్ని గుణాలు, వేర్వేరు కార్యాల్లో, రెండింటి లక్షణాలతో కలిసే ఉంటాయి.
అన్యోన్యసంశ్రితాః సర్వే తిష్ఠన్తి న వియోజితాః । అన్యోన్యజనకాశ్చైవ యతః ప్రసవధర్మిణః
అన్ని గుణాలు పరస్పర ఆధారంగా ఉంటాయి, ఎప్పుడూ వేరుపడవు; అవి ఒకదానితో ఒకటి పుట్టించుకుంటూ ఉంటాయి, ఎందుకంటే అవి ఉత్పత్తికి కారణమవుతాయి.
సత్త్వం కదాచిచ్చ రజస్తమసీ జనయత్యుత । కదాచిత్తు రజః సత్త్వతమసీ జనయత్యపి
కొన్ని సార్లు సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సులను పుట్టిస్తుంది; కొన్ని సార్లు రజస్సు కూడా సత్త్వం, తమస్సులను పుట్టిస్తుంది.
కదాచిత్తు తమః సత్త్వరజసీ జనయత్యుభే । జనయన్త్యేవమన్యోన్యం మృత్పిణ్డశ్చ ఘటం యథా
కొన్ని సార్లు తమస్సు, సత్త్వం మరియు రజస్సులను పుట్టిస్తుంది; ఇవి పరస్పరం ఒకదానితో ఒకటి పుట్టించుకుంటూ ఉంటాయి, మట్టి ముద్ద గడను పుట్టించునట్లు.