మానో మదస్తథా గర్వో రజసా కిల జాయతే । ప్రత్యేతవ్యం రజస్త్వేతైర్లక్షణైశ్చ విచక్షణైః
అహంభావం, మదము, గర్వం ఇవన్నీ రాజస గుణం వల్ల కలుగుతాయి. జ్ఞానులు ఈ లక్షణాల ద్వారా రాజసాన్ని గుర్తించాలి.
కృష్ణవర్ణం తమః ప్రోక్తం మోహనం చ విషాదకృత్ । ఆలస్యం చ తథాఽజ్ఞానం నిద్రా దైన్యం భయం తథా
కృష్ణవర్ణం తామస గుణానికి సూచకం. ఇది మాయ, నిరాశ, అలసత్వం, అజ్ఞానం, నిద్ర, దుఃఖం, భయం కలిగిస్తుంది.
వివాదశ్చైవ కార్పణ్యం కౌటిల్యం రోష ఏవ చ । వైషమ్యం వాతినాస్తిక్యం పరదోషానుదర్శనమ్
వాదం, కంజత్వం, మోసం, కోపం, అసమానత, తీవ్రమైన నాస్తికత్వం, ఇతరుల లోపాలను చూపడం — ఇవన్నీ తామస లక్షణాలు.
ప్రత్యేతవ్యం తమస్త్వేతైర్లక్షణైః సర్వథా బుధైః । తామస్యా శ్రద్ధయా యుక్తం పరతాపోపపాదకమ్
జ్ఞానులు ఎప్పుడూ ఈ లక్షణాల ద్వారా తామసాన్ని గుర్తించాలి. తామస విశ్వాసం ఇతరులకు హాని కలిగించడంలో ఉంటుంది.
సత్త్వం ప్రకాశయితవ్యం నియన్తవ్యం రజః సదా । సంహర్తవ్యం తమః కామం జనేన శుభమిచ్ఛతా
సత్త్వగుణాన్ని వెలుగులోకి తేవాలి. రాజసాన్ని ఎప్పుడూ నియంత్రించాలి. శుభం కోరేవారు తామసాన్ని పూర్తిగా తొలగించాలి.
అన్యోన్యాభిభవాచ్చైతే విరుధ్యన్తి పరస్పరమ్ । తథోఽన్యోన్యాశ్రయాః సర్వే న తిష్ఠన్తి నిరాశ్రయాః
ఈ గుణాలు పరస్పరం ఒకదానిని మరొకటి అధికంగా ప్రభావితం చేస్తూ, వ్యతిరేకంగా ఉంటాయి. ఇవన్నీ ఒకదానిపై మరొకటి ఆధారపడి ఉంటాయి, ఒంటరిగా ఉండవు.
సత్త్వం న కేవలం క్వాపి న రజో న తమస్తథా । మిలితాశ్చ సదా సర్వే తేనాన్యోన్యాశ్రయాః స్మృతాః
సత్త్వం, రాజసం, తామసం ఎక్కడా ఒక్కటే ఉండవు. ఇవన్నీ కలిసే ఉంటాయి. అందుకే పరస్పర ఆధారంగా ఉంటాయని చెప్పబడింది.
అన్యోన్యమిథునాచ్చైవ విస్తారం కథయామ్యహమ్ । శృణు నారద యజ్జ్ఞాత్వా ముచ్యతే భవబన్ధనాత్
ఈ గుణాల పరస్పర కలయిక, విస్తరణను నేను వివరంగా చెబుతాను. నారదా! ఇది తెలుసుకుంటే భవబంధనాల నుంచి విముక్తి కలుగుతుంది.
సన్దేహోఽత్ర న కర్తవ్యో జ్ఞాత్వేత్యుక్తం మయా వచః । జ్ఞాతం తదనుభూతం యత్పరిజ్ఞాతం ఫలే సతి
ఇక్కడ ఎలాంటి సందేహం అవసరం లేదు. నేను చెప్పింది తెలుసుకుంటే, అనుభవించి, పూర్తిగా గ్రహించినప్పుడు ఫలితం తప్పక వస్తుంది.
శ్రవణాద్దర్శనాచ్చైవ సపద్యేవ మహామతే । సంస్కారానుభవాచ్చైవ పరిజ్ఞాతం న జాయతే
ఓ మహామతి! వినడం, చూడడం, అనుభవించడం వల్ల మాత్రమే పూర్తి జ్ఞానం కలగదు.
శ్రుతం తీర్థం పవిత్రఞ్చ శ్రద్ధోత్పన్నా చ రాజసీ । నిర్గతస్తత్ర తీర్థే వై దృష్టం చైవ యథాశ్రుతమ్
ఒక తీర్థం గురించి విని, పవిత్రతను తెలుసుకుని, రాజస విశ్వాసం కలుగుతుంది. ఆ తీర్థానికి వెళ్లి, వినినట్లు చూసేవాడు.
స్నాతస్తత్ర కృతం కృత్యం దత్తం దానం చ రాజసమ్ । స్థితస్తత్ర కియత్కాలం రజోగుణసమావృతః
ఆ తీర్థంలో స్నానం చేసి, కర్తవ్యాలు చేసి, రాజసంగా దానం ఇచ్చి, కొంతకాలం అక్కడ రాజస గుణంతో ఉంటాడు.
రాగద్వేషాన్న నిర్ముక్తః కామక్రోధసమావృతః । పునరేవ గృహం ప్రాప్తో యథాపూర్వం తథా స్థితః
రాగద్వేషాలు పోక, కామక్రోధాలతో ముడిపడి, మళ్లీ ఇంటికి వచ్చి మునుపటిలాగే ఉంటాడు.
శ్రుతం చ నానుభూతం వై తేన తీర్థం మునీశ్వర । న ప్రాప్తం చ ఫలం యస్మాదశ్రుతం విద్ధి నారద
మహర్షీ! వినడం మాత్రమే చేసి, అనుభవించకపోతే, ఆ తీర్థానికి వెళ్లిన ఫలం దక్కదు. నారదా! విననిది ఫలించదని తెలుసుకో.
నిష్పాపత్వం బలం విద్ధి తీర్థస్య మునిసత్తమ । కృషేః ఫలం యథా లోకే నిష్పన్నాన్నస్య భక్షణమ్
మహర్షీ, పవిత్ర క్షేత్రానికి శక్తి పాపరహితత్వంలోనే ఉంది. ఎలా పంట పండితే దాని ఫలితం అన్నం తినడంలో ఉంటుందో, అలాగే క్షేత్ర పవిత్రత కూడా పాపాలు లేని స్థితిలోనే ఉంటుంది.
పాపదేహవికారా యే కామక్రోధాదయః పరే । లోభో మోహస్తథా తృష్ణా ద్వేషో రాగస్తథా మదః
పాపమయమైన శరీరంలో కలిగే మార్పులు కోరిక, కోపం, లోభం, మాయ, తృష్ణ, ద్వేషం, ఆసక్తి, అహంకారం ఇవే.
అసూయేర్ష్యాక్షమాశాన్తిః పాపాన్యేతాని నారద । న నిర్గతాని దేహాత్తు తావత్పాపయుతో నరః
నారదా, అసూయ, ఈర్ష్య, అసహనం, మనశ్శాంతి లేకపోవడం ఇవన్నీ పాపాలే. ఇవి శరీరం నుంచి పోకపోతే, మనిషి పాపాలకు బంధించబడి ఉంటాడు.
కృతే తీర్థే యదైతాని దేహాన్న నిర్గతాని చేత్ । నిష్ఫలః శ్రమ ఏవైకః కర్షకస్య యథా తథా
పవిత్ర క్షేత్రానికి వెళ్లిన తర్వాత కూడా ఇవి శరీరం నుంచి పోకపోతే, ఆ ప్రయాస వృథా అవుతుంది. రైతు ఎంత కష్టపడి పని చేసినా పంట రాకపోతే ఎలా వృథా అవుతుందో అలాగే.
శ్రమేణాపీడితం క్షేత్రం కృష్టా భూమిః సుదుర్ఘటా । ఉప్తం బీజం మహార్ఘం చ హితా వృత్తిరుదాహృతా
బాగా కష్టపడి సాగు చేసిన భూమి, దుర్లభమైన విత్తనం వేసినప్పుడు, అది మంచి జీవనోపాధిగా భావించబడుతుంది.
అహోరాత్రం పరిక్లిష్టో రక్షణార్థం ఫలోత్సుకః । కాలే సుప్తస్తు హేమన్తే వనే వ్యాఘ్రాదిభిర్భృశమ్
రైతు పంట కోసం రాత్రింబవళ్ళు కష్టపడుతూ, ఫలితాన్ని ఆశిస్తూ దాన్ని కాపాడతాడు. కానీ చలికాలంలో అడవిలో నిద్రపోతే, పులుల వంటివాటివల్ల చాలా ఇబ్బంది పడతాడు.
భక్షితం శలభైః సర్వం నిరాశశ్చ కృతః పునః । తద్వత్తీర్థశ్రమః పుత్ర కష్టదో న ఫలప్రదః
అన్ని పంటలు పొంగెడు పురుగులు తినేసి రైతు నిరాశలో పడిపోతే, అలాగే కుమారా, క్షేత్రయాత్రలో కష్టపడినా ఫలితం లేకుండా కేవలం బాధే మిగిలిపోతుంది.
సత్త్వం సముత్కటం జాతం ప్రవృద్ధం శాస్త్రదర్శనాత్ । వైరాగ్యం తత్ఫలం జాతం తామసార్థేషు నారద
శాస్త్రాలు చదివి సత్వగుణం బలంగా పెరిగినప్పుడు, నారదా, దాని ఫలితంగా తామసిక విషయాల పట్ల విరక్తి కలుగుతుంది.
ప్రసహ్యాభిభవత్యేవ తద్రజస్తమసీ ఉభే । రజః సముత్కటం జాతం ప్రవృత్తం లోభయోగతః
ఆ సత్వగుణమే రాజసిక, తామసిక గుణాలను బలవంతంగా జయిస్తుంది. రాజోగుణం బలపడినప్పుడు, అది లోభంతో పెరుగుతుంది.
తత్తథాభిభవత్యేవ తమఃసత్త్వే తథా ఉభే । తమస్తథోత్కటం భూత్వా ప్రవృద్ధం మోహయోగతః
అప్పుడు అది తామోగుణాన్ని, సత్వగుణాన్ని కూడా అలాగే జయిస్తుంది. తామోగుణం మోహంతో బలపడితే, అది పెరిగిపోతుంది.
తత్సత్త్వరజసీ చోభే సఙ్గమ్యాభిభవత్యపి । విస్తరం కథయామ్యద్య యథాభిభవతీతి వై
ఆ తామోగుణం సత్వ, రాజోగుణాలతో కలిసిపోతూ వాటిని కూడా జయిస్తుంది. ఇవి ఎలా జరుగుతాయో నేను ఇప్పుడు వివరంగా చెప్పుతాను.
యదా సత్త్వం ప్రవృద్ధం వై మతిర్ధర్మే స్థితా తదా । న చిన్తయతి బాహ్యార్థం రజస్తమఃసముద్భవమ్
సత్వగుణం పెరిగి, మనస్సు ధర్మంలో స్థిరపడినప్పుడు, రాజసిక, తామసిక విషయాల గురించి ఆలోచించదు.
అర్థం సత్త్వసముద్భూతం గృహ్ణాతి చ న చాన్యథా । అనాయాసకృతం చార్థం ధర్మం యజ్ఞం చ వాఞ్ఛతి
సత్వగుణం నుంచి వచ్చినదే స్వీకరిస్తుంది, వేరే దానిని కాదు. కష్టపడకుండా జరిగే పనులు, ధర్మం, యజ్ఞం ఇవే కోరుకుంటుంది.
సాత్త్వికేష్వేవ భోగేషు కామం వై కురుతే తదా । రాజసేషు న మోక్షార్థం తామసేషు పునః కుతః
ఆ సమయంలో, సాత్వికమైన ఆనందాల్లోనే ఆసక్తి చూపుతుంది. రాజసిక విషయాల్లో మోక్షం కోసం ఆసక్తి ఉండదు. తామసిక విషయాల్లో అయితే అసలు ఉండదు.
ఏవం జిత్వా రజః పూర్వం తతశ్చ తమసో జయః । సత్త్వం చ కేవలం పుత్ర తదా భవతి నిర్మలమ్
ఇలా మొదట రాజోగుణాన్ని, తర్వాత తామోగుణాన్ని జయించినప్పుడు, కుమారా, కేవలం సత్వగుణమే మిగిలి, అది నిర్మలంగా మారుతుంది.
యదా రజః ప్రవృద్ధం వై త్యక్త్వా ధర్మాన్ సనాతనాన్ । అన్యథాకురుతే ధర్మాచ్ఛ్రద్ధాం ప్రాప్య తు రాజసీమ్
రాజోగుణం పెరిగినప్పుడు, శాశ్వత ధర్మాలను వదిలిపెట్టి, రాజసిక విశ్వాసంతో వేరే విధంగా ప్రవర్తిస్తాడు.