అగ్నేః శబ్దశ్చ స్పర్శశ్చ రూపమేతే త్రయో గుణాః । శబ్దస్పర్శరూపరసాశ్చత్వారో వై జలస్య చ
అగ్నికి శబ్దం, స్పర్శ, రూపం — ఈ మూడు గుణాలు. నీటికి శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి — ఈ నాలుగు గుణాలు ఉంటాయి.
స్పర్శశబ్దరసా రూపం గన్ధశ్చ పృథివీగుణాః । ఏవం మిలితయోగైశ్చ బ్రహ్మాణ్డోత్పత్తిరుచ్యతే
భూమికి స్పర్శ, శబ్దం, రుచి, రూపం, వాసన అనే గుణాలు ఉంటాయి. ఇలా కలయికల ద్వారా బ్రహ్మాండ ఉత్పత్తి వివరించబడింది.
సర్వే జీవా మిలిత్వైవ బ్రహ్మాణ్డాంశసముద్భవాః । చతురశీతిలక్షాశ్చ ప్రోక్తా వై జీవజాతయః
అన్ని జీవులు కలిసిపోతే బ్రహ్మాండ భాగాలుగా ఉత్పన్నమవుతాయి. ఎనభై నాలుగు లక్షల జీవజాతులు ఉన్నాయని చెప్పబడింది.
గుణానాం రూపసంస్థానాదివర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ సర్గోఽయం కథితస్తాత యత్పృష్టోఽహం త్వయాఽధునా । గుణానాం రూపసంస్థాం వై శృణుష్వైకాగ్రమానసః
బ్రహ్మా వాక్యం: నీవు అడిగిన ఈ సృష్టిని నేను వివరించాను. ఇప్పుడు గుణాల రూపాలు, వాటి స్థితి గురించి ఏకాగ్రంగా విను.
సత్త్వం ప్రీత్యాత్మకం జ్ఞేయం సుఖాత్ప్రీతిసముద్భవః । ఆర్జవం చ తథా సత్యం శౌచం శ్రద్ధా క్షమా ధృతిః
సత్త్వగుణం అనేది ఆనందానికి మూలం, అది సుఖం, సంతృప్తి వల్ల కలుగుతుంది. నేరస్థితి, సత్యం, పరిశుద్ధత, విశ్వాసం, సహనం, స్థిరత కూడా ఇందులో ఉంటాయి.
అనుకమ్పా తథా లజ్జా శాన్తిః సన్తోష ఏవ చ । ఏతైః సత్త్వప్రతీతిశ్చ జాయతే నిశ్చలా సదా
దయ, లజ్జ, శాంతి, సంతుష్టి కూడా ఇందులో ఉంటాయి. ఇవి కలిగినవారిలో సత్త్వగుణం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుంది.
శ్వేతవర్ణం తథా సత్త్వం ధర్మే ప్రీతికరః సదా । సచ్ఛ్రద్ధోత్పాదకం నిత్యమసచ్ఛ్రద్ధానివారకమ్
కరుణ, లజ్జ, శాంతి, తృప్తి ఇవి కలిగి ఉన్నప్పుడు, శ్వేతవర్ణమైన సత్త్వగుణం మనసులో ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఏర్పడుతుంది. ఇది మంచి విశ్వాసాన్ని పెంచుతుంది, చెడు విశ్వాసాన్ని తొలగిస్తుంది.
సాత్త్వికీ రాజసీ చైవ తామసీ చ తథాపరా । శ్రద్ధా తు త్రివిధా ప్రోక్తా మునిభిస్తత్త్వదర్శిభిః
మహర్షులు చెప్పిన ప్రకారం, విశ్వాసం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — సాత్వికం, రాజసం, తామసం.
రక్తవర్ణం రజః ప్రోక్తమప్రీతికరమద్భుతమ్ । అప్రీతిర్దుఃఖయోగత్వాద్భవత్యేవ సునిశ్చితా
రక్తవర్ణం రాజస గుణానికి గుర్తు. ఇది ఆశ్చర్యకరం అయినా, ఆనందాన్ని ఇవ్వదు. ఎందుకంటే, దీనివల్ల బాధలు కలిగే అసంతృప్తి తప్పక వస్తుంది.
ప్రద్వేషోఽథ తథా ద్రోహో మత్సరః స్తమ్భ ఏవ చ । ఉత్కణ్ఠా చ తథా నిద్రా శ్రద్ధా తత్ర చ రాజసీ
ద్వేషం, శత్రుత్వం, అసూయ, అహంకారం, ఆత్రుత, నిద్ర — ఇవన్నీ రాజస విశ్వాసానికి లక్షణాలు.
మానో మదస్తథా గర్వో రజసా కిల జాయతే । ప్రత్యేతవ్యం రజస్త్వేతైర్లక్షణైశ్చ విచక్షణైః
అహంభావం, మదము, గర్వం ఇవన్నీ రాజస గుణం వల్ల కలుగుతాయి. జ్ఞానులు ఈ లక్షణాల ద్వారా రాజసాన్ని గుర్తించాలి.
కృష్ణవర్ణం తమః ప్రోక్తం మోహనం చ విషాదకృత్ । ఆలస్యం చ తథాఽజ్ఞానం నిద్రా దైన్యం భయం తథా
కృష్ణవర్ణం తామస గుణానికి సూచకం. ఇది మాయ, నిరాశ, అలసత్వం, అజ్ఞానం, నిద్ర, దుఃఖం, భయం కలిగిస్తుంది.
వివాదశ్చైవ కార్పణ్యం కౌటిల్యం రోష ఏవ చ । వైషమ్యం వాతినాస్తిక్యం పరదోషానుదర్శనమ్
వాదం, కంజత్వం, మోసం, కోపం, అసమానత, తీవ్రమైన నాస్తికత్వం, ఇతరుల లోపాలను చూపడం — ఇవన్నీ తామస లక్షణాలు.
ప్రత్యేతవ్యం తమస్త్వేతైర్లక్షణైః సర్వథా బుధైః । తామస్యా శ్రద్ధయా యుక్తం పరతాపోపపాదకమ్
జ్ఞానులు ఎప్పుడూ ఈ లక్షణాల ద్వారా తామసాన్ని గుర్తించాలి. తామస విశ్వాసం ఇతరులకు హాని కలిగించడంలో ఉంటుంది.
సత్త్వం ప్రకాశయితవ్యం నియన్తవ్యం రజః సదా । సంహర్తవ్యం తమః కామం జనేన శుభమిచ్ఛతా
సత్త్వగుణాన్ని వెలుగులోకి తేవాలి. రాజసాన్ని ఎప్పుడూ నియంత్రించాలి. శుభం కోరేవారు తామసాన్ని పూర్తిగా తొలగించాలి.
అన్యోన్యాభిభవాచ్చైతే విరుధ్యన్తి పరస్పరమ్ । తథోఽన్యోన్యాశ్రయాః సర్వే న తిష్ఠన్తి నిరాశ్రయాః
ఈ గుణాలు పరస్పరం ఒకదానిని మరొకటి అధికంగా ప్రభావితం చేస్తూ, వ్యతిరేకంగా ఉంటాయి. ఇవన్నీ ఒకదానిపై మరొకటి ఆధారపడి ఉంటాయి, ఒంటరిగా ఉండవు.
సత్త్వం న కేవలం క్వాపి న రజో న తమస్తథా । మిలితాశ్చ సదా సర్వే తేనాన్యోన్యాశ్రయాః స్మృతాః
సత్త్వం, రాజసం, తామసం ఎక్కడా ఒక్కటే ఉండవు. ఇవన్నీ కలిసే ఉంటాయి. అందుకే పరస్పర ఆధారంగా ఉంటాయని చెప్పబడింది.
అన్యోన్యమిథునాచ్చైవ విస్తారం కథయామ్యహమ్ । శృణు నారద యజ్జ్ఞాత్వా ముచ్యతే భవబన్ధనాత్
ఈ గుణాల పరస్పర కలయిక, విస్తరణను నేను వివరంగా చెబుతాను. నారదా! ఇది తెలుసుకుంటే భవబంధనాల నుంచి విముక్తి కలుగుతుంది.
సన్దేహోఽత్ర న కర్తవ్యో జ్ఞాత్వేత్యుక్తం మయా వచః । జ్ఞాతం తదనుభూతం యత్పరిజ్ఞాతం ఫలే సతి
ఇక్కడ ఎలాంటి సందేహం అవసరం లేదు. నేను చెప్పింది తెలుసుకుంటే, అనుభవించి, పూర్తిగా గ్రహించినప్పుడు ఫలితం తప్పక వస్తుంది.
శ్రవణాద్దర్శనాచ్చైవ సపద్యేవ మహామతే । సంస్కారానుభవాచ్చైవ పరిజ్ఞాతం న జాయతే
ఓ మహామతి! వినడం, చూడడం, అనుభవించడం వల్ల మాత్రమే పూర్తి జ్ఞానం కలగదు.
శ్రుతం తీర్థం పవిత్రఞ్చ శ్రద్ధోత్పన్నా చ రాజసీ । నిర్గతస్తత్ర తీర్థే వై దృష్టం చైవ యథాశ్రుతమ్
ఒక తీర్థం గురించి విని, పవిత్రతను తెలుసుకుని, రాజస విశ్వాసం కలుగుతుంది. ఆ తీర్థానికి వెళ్లి, వినినట్లు చూసేవాడు.
స్నాతస్తత్ర కృతం కృత్యం దత్తం దానం చ రాజసమ్ । స్థితస్తత్ర కియత్కాలం రజోగుణసమావృతః
ఆ తీర్థంలో స్నానం చేసి, కర్తవ్యాలు చేసి, రాజసంగా దానం ఇచ్చి, కొంతకాలం అక్కడ రాజస గుణంతో ఉంటాడు.
రాగద్వేషాన్న నిర్ముక్తః కామక్రోధసమావృతః । పునరేవ గృహం ప్రాప్తో యథాపూర్వం తథా స్థితః
రాగద్వేషాలు పోక, కామక్రోధాలతో ముడిపడి, మళ్లీ ఇంటికి వచ్చి మునుపటిలాగే ఉంటాడు.
శ్రుతం చ నానుభూతం వై తేన తీర్థం మునీశ్వర । న ప్రాప్తం చ ఫలం యస్మాదశ్రుతం విద్ధి నారద
మహర్షీ! వినడం మాత్రమే చేసి, అనుభవించకపోతే, ఆ తీర్థానికి వెళ్లిన ఫలం దక్కదు. నారదా! విననిది ఫలించదని తెలుసుకో.
నిష్పాపత్వం బలం విద్ధి తీర్థస్య మునిసత్తమ । కృషేః ఫలం యథా లోకే నిష్పన్నాన్నస్య భక్షణమ్
మహర్షీ, పవిత్ర క్షేత్రానికి శక్తి పాపరహితత్వంలోనే ఉంది. ఎలా పంట పండితే దాని ఫలితం అన్నం తినడంలో ఉంటుందో, అలాగే క్షేత్ర పవిత్రత కూడా పాపాలు లేని స్థితిలోనే ఉంటుంది.
పాపదేహవికారా యే కామక్రోధాదయః పరే । లోభో మోహస్తథా తృష్ణా ద్వేషో రాగస్తథా మదః
పాపమయమైన శరీరంలో కలిగే మార్పులు కోరిక, కోపం, లోభం, మాయ, తృష్ణ, ద్వేషం, ఆసక్తి, అహంకారం ఇవే.
అసూయేర్ష్యాక్షమాశాన్తిః పాపాన్యేతాని నారద । న నిర్గతాని దేహాత్తు తావత్పాపయుతో నరః
నారదా, అసూయ, ఈర్ష్య, అసహనం, మనశ్శాంతి లేకపోవడం ఇవన్నీ పాపాలే. ఇవి శరీరం నుంచి పోకపోతే, మనిషి పాపాలకు బంధించబడి ఉంటాడు.
కృతే తీర్థే యదైతాని దేహాన్న నిర్గతాని చేత్ । నిష్ఫలః శ్రమ ఏవైకః కర్షకస్య యథా తథా
పవిత్ర క్షేత్రానికి వెళ్లిన తర్వాత కూడా ఇవి శరీరం నుంచి పోకపోతే, ఆ ప్రయాస వృథా అవుతుంది. రైతు ఎంత కష్టపడి పని చేసినా పంట రాకపోతే ఎలా వృథా అవుతుందో అలాగే.
శ్రమేణాపీడితం క్షేత్రం కృష్టా భూమిః సుదుర్ఘటా । ఉప్తం బీజం మహార్ఘం చ హితా వృత్తిరుదాహృతా
బాగా కష్టపడి సాగు చేసిన భూమి, దుర్లభమైన విత్తనం వేసినప్పుడు, అది మంచి జీవనోపాధిగా భావించబడుతుంది.
అహోరాత్రం పరిక్లిష్టో రక్షణార్థం ఫలోత్సుకః । కాలే సుప్తస్తు హేమన్తే వనే వ్యాఘ్రాదిభిర్భృశమ్
రైతు పంట కోసం రాత్రింబవళ్ళు కష్టపడుతూ, ఫలితాన్ని ఆశిస్తూ దాన్ని కాపాడతాడు. కానీ చలికాలంలో అడవిలో నిద్రపోతే, పులుల వంటివాటివల్ల చాలా ఇబ్బంది పడతాడు.