దశైతాని మిలిత్వా తు ద్రవ్యశక్తియుతాని వై । తామసాహఙ్కారజః స్యాత్సర్గస్తదనువృత్తికః
ఈ పది పదార్థాలు కలిసినప్పుడు, పదార్థశక్తితో కూడిన తామస అహంకారపు సృష్టి అవుతుంది. అదే దాని కొనసాగింపు.
రాజస్యాశ్చ క్రియాశక్తేరుత్పన్నాని శృణుష్వ మే । శ్రోత్రం త్వగ్రసనా చక్షుర్ఘ్రాణం చైవ చ పఞ్చమమ్
రాజస గుణానికి చెందిన క్రియాశక్తి ఫలితాలు ఏవో ఇప్పుడు విను. చెవి, చర్మం, నాలుక, కన్ను, ముక్కు — ఇవి ఐదు.
జ్ఞానేన్ద్రియాణి చైతాని తథా కర్మేన్ద్రియాణి చ । వాక్పాణిపాదపాయుశ్చ గుహ్యాన్తాని చ పఞ్చ వై
ఇవి ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు. అలాగే, వాక్కు, చేయి, కాలు, గుదం, గుప్తాంగం — ఇవి ఐదు కర్మేంద్రియాలు.
ప్రాణోఽపానశ్చ వ్యానశ్చ సమానోదానవాయవః । పఞ్చదశ మిలిత్వైవ రాజసః సర్గ ఉచ్యతే
ప్రాణం, అపానము, వ్యానము, సమానము, ఉదానము — ఈ ఐదు వాయువులు కలిపి, మొత్తం పదిహేను కలిసినప్పుడు రాజస గుణపు సృష్టి అంటారు.
సాధనాని కిలైతాని క్రియాశక్తిమయాని చ । ఉపాదానం కిలైతేషాం చిదనువృత్తిరుచ్యతే
ఇవి అన్నీ సాధనాలు, క్రియాశక్తితో కూడినవే. వాటి ఆధారం చైతన్య ప్రవాహమే అని చెప్పబడింది.
జ్ఞానశక్తిసమాయుక్తాః సాత్త్వికాచ్చ సముద్భవాః । దిశో వాయుశ్చ సూర్యశ్చ వరుణశ్చాశ్వినావపి
జ్ఞానశక్తితో కూడినవి, సాత్విక గుణం నుంచి పుట్టినవి — దిక్కులు, వాయువు, సూర్యుడు, వరుణుడు, అశ్వినులు.
జ్ఞానేన్ద్రియాణాం పఞ్చానాం పఞ్చాధిష్ఠాతృదేవతాః । చన్ద్రో బ్రహ్మా తథా రుద్రః క్షేత్రజ్ఞశ్చ చతుర్థకః
ఈ ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలకు ఐదు అధిష్ఠాన దేవతలు — చంద్రుడు, బ్రహ్మ, రుద్రుడు, క్షేత్రజ్ఞుడు.
ఇత్యన్తఃకరణాఖ్యస్య బుద్ధ్యాదేశ్చాధిదైవతమ్ । చత్వార్యేవ తథా ప్రోక్తాః కిలాధిష్ఠాతృదేవతాః
అంతఃకరణం అని పిలవబడే బుద్ధి మొదలైన వాటికి కూడా నాలుగు అధిష్ఠాన దేవతలు ఉన్నట్లు చెప్పబడింది.
మనసా సహ చైతాని నూనం పఞ్చదశైవ తు । సాత్త్వికస్య తు సర్గోఽయం సాత్త్వికాఖ్యః ప్రకీర్తితః
మనస్సుతో కలిపి ఇవి కలిపి పదిహేను అని నిశ్చయంగా చెప్పాలి. ఇవి సాత్విక స్వభావానికి చెందిన సృష్టి, అందుకే దీనిని సాత్విక సృష్టి అని అంటారు.
స్థూలసూక్ష్మాదిభేదేన ద్వే రూపే పరమాత్మనః । జ్ఞానరూపం నిరాకారం నిదానం తత్ప్రచక్షతే
స్థూల, సూక్ష్మ రూపాల వేర్పాటు వల్ల పరమాత్మకు రెండు రూపాలు ఉంటాయి. అవి జ్ఞానరూపమైనవి, రూపరహితమైనవి, ఇవే కారణమని చెబుతారు.
సాధకస్య తు ధ్యానాదౌ స్థూలరూపం ప్రచక్షతే । శరీరం సూక్ష్మమేవేదం పురుషస్య ప్రకీర్తితమ్
ధ్యానం వంటి సాధనలో సాధకునికి స్థూలరూపాన్ని వివరించుతారు. ఈ సూక్ష్మశరీరమే పురుషునికి చెందినదిగా చెప్పబడింది.
మమ చైవ శరీరం వై సూత్రమిత్యభిధీయతే । స్థూలం శరీరం వక్ష్యామి బ్రహ్మణః పరమాత్మనః
నా శరీరాన్ని 'సూత్రం' అని పిలుస్తారు. ఇప్పుడు పరమాత్మ అయిన బ్రహ్మణి యొక్క స్థూలశరీరాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను.
శృణు నారద యత్నేన యచ్ఛ్రుత్వా విప్రముచ్యతే । తన్మాత్రాణి పురోక్తాని భూతసూక్ష్మాణి యాని వై
నారదా! శ్రద్ధగా విను. దీనిని వినినవాడు ముక్తి పొందుతాడు. ముందుగా చెప్పిన సూక్ష్మభూతాలు, అవే తन्मాత్రలు.
పఞ్చీకృత్య తు తాన్యేవ పఞ్చభూతసముద్భవః । పఞ్చీకరణభేదోఽయం శృణు సంవదతః కిల
ఆ తन्मాత్రలను కలిపితే ఐదు స్థూలభూతాలు ఉత్పన్నమవుతాయి. ఈ కలయిక ఎలా జరుగుతుందో నేను చెప్పే విధంగా విను.
ప్రథమం రసతన్మాత్రాముపాదాయ మనస్యపి । కల్పయేచ్చ తథా తద్వై యథా భవతి చోదకమ్
ముందుగా రుచి తత్వాన్ని తీసుకుని, మనస్సులో కూడా దాన్ని ఊహించాలి. అది ఎలా నీరు అవుతుందో అలా ఊహించాలి.
శిష్టానాం చైవ భూతానామంశాన్కృత్వా పృథక్పృథక్ । ఉదకే మిశ్రయేచ్చాంశాన్కృతే రసమయే తతః
మిగిలిన భూతాల నుండి వేర్వేరు భాగాలను తీసుకుని, వాటిని నీటిలో కలిపితే, అప్పుడు రసమయం ఏర్పడుతుంది.
తదా భూతవిభాగే చ చైతన్యే చ ప్రకాశితే । చైతన్యస్య ప్రవేశాత్తు తదాఽహమితి సంశయః
అప్పుడు భూతాల వేర్పాటు, చైతన్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. చైతన్యం ప్రవేశించగానే 'నేను' అనే భావన కలుగుతుంది.
ప్రతీయమానే తేనైవ విశేషేణాభిమానతః । ఆదినారాయణో దేవో భగవానితి చోచ్యతే
అది స్పష్టంగా అనుభవించినప్పుడు, ఆత్మాభిమానంతో ఆదినారాయణుడు భగవంతుడు అని పిలవబడతాడు.
ఘనీభూతేఽథ భూతానాం విభాగే స్పష్టతాం గతే । వృద్ధిం ప్రాప్య గుణైశ్చేత్థమేకైకగుణవృద్ధితః
భూతాలు ఘనీకృతమై, వాటి వేర్పాటు స్పష్టంగా కనిపించినప్పుడు, వాటి గుణాల వృద్ధితో ఒక్కొక్కటి తన స్వంత గుణం పెరిగేలా పెరుగుతుంది.
ఆకాశస్య గుణశ్చైకః శబ్ద ఏవ న చాపరః । శబ్దస్పర్శౌ చ వాయోశ్చ ద్వౌ గుణౌ పరికీర్తితౌ
ఆకాశానికి ఒకే ఒక గుణం, అది శబ్దం మాత్రమే, ఇంకొకటి లేదు. వాయువుకు శబ్దం, స్పర్శ అనే రెండు గుణాలు ఉంటాయి.
అగ్నేః శబ్దశ్చ స్పర్శశ్చ రూపమేతే త్రయో గుణాః । శబ్దస్పర్శరూపరసాశ్చత్వారో వై జలస్య చ
అగ్నికి శబ్దం, స్పర్శ, రూపం — ఈ మూడు గుణాలు. నీటికి శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి — ఈ నాలుగు గుణాలు ఉంటాయి.
స్పర్శశబ్దరసా రూపం గన్ధశ్చ పృథివీగుణాః । ఏవం మిలితయోగైశ్చ బ్రహ్మాణ్డోత్పత్తిరుచ్యతే
భూమికి స్పర్శ, శబ్దం, రుచి, రూపం, వాసన అనే గుణాలు ఉంటాయి. ఇలా కలయికల ద్వారా బ్రహ్మాండ ఉత్పత్తి వివరించబడింది.
సర్వే జీవా మిలిత్వైవ బ్రహ్మాణ్డాంశసముద్భవాః । చతురశీతిలక్షాశ్చ ప్రోక్తా వై జీవజాతయః
అన్ని జీవులు కలిసిపోతే బ్రహ్మాండ భాగాలుగా ఉత్పన్నమవుతాయి. ఎనభై నాలుగు లక్షల జీవజాతులు ఉన్నాయని చెప్పబడింది.
గుణానాం రూపసంస్థానాదివర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ సర్గోఽయం కథితస్తాత యత్పృష్టోఽహం త్వయాఽధునా । గుణానాం రూపసంస్థాం వై శృణుష్వైకాగ్రమానసః
బ్రహ్మా వాక్యం: నీవు అడిగిన ఈ సృష్టిని నేను వివరించాను. ఇప్పుడు గుణాల రూపాలు, వాటి స్థితి గురించి ఏకాగ్రంగా విను.
సత్త్వం ప్రీత్యాత్మకం జ్ఞేయం సుఖాత్ప్రీతిసముద్భవః । ఆర్జవం చ తథా సత్యం శౌచం శ్రద్ధా క్షమా ధృతిః
సత్త్వగుణం అనేది ఆనందానికి మూలం, అది సుఖం, సంతృప్తి వల్ల కలుగుతుంది. నేరస్థితి, సత్యం, పరిశుద్ధత, విశ్వాసం, సహనం, స్థిరత కూడా ఇందులో ఉంటాయి.
అనుకమ్పా తథా లజ్జా శాన్తిః సన్తోష ఏవ చ । ఏతైః సత్త్వప్రతీతిశ్చ జాయతే నిశ్చలా సదా
దయ, లజ్జ, శాంతి, సంతుష్టి కూడా ఇందులో ఉంటాయి. ఇవి కలిగినవారిలో సత్త్వగుణం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుంది.
శ్వేతవర్ణం తథా సత్త్వం ధర్మే ప్రీతికరః సదా । సచ్ఛ్రద్ధోత్పాదకం నిత్యమసచ్ఛ్రద్ధానివారకమ్
కరుణ, లజ్జ, శాంతి, తృప్తి ఇవి కలిగి ఉన్నప్పుడు, శ్వేతవర్ణమైన సత్త్వగుణం మనసులో ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఏర్పడుతుంది. ఇది మంచి విశ్వాసాన్ని పెంచుతుంది, చెడు విశ్వాసాన్ని తొలగిస్తుంది.
సాత్త్వికీ రాజసీ చైవ తామసీ చ తథాపరా । శ్రద్ధా తు త్రివిధా ప్రోక్తా మునిభిస్తత్త్వదర్శిభిః
మహర్షులు చెప్పిన ప్రకారం, విశ్వాసం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — సాత్వికం, రాజసం, తామసం.
రక్తవర్ణం రజః ప్రోక్తమప్రీతికరమద్భుతమ్ । అప్రీతిర్దుఃఖయోగత్వాద్భవత్యేవ సునిశ్చితా
రక్తవర్ణం రాజస గుణానికి గుర్తు. ఇది ఆశ్చర్యకరం అయినా, ఆనందాన్ని ఇవ్వదు. ఎందుకంటే, దీనివల్ల బాధలు కలిగే అసంతృప్తి తప్పక వస్తుంది.
ప్రద్వేషోఽథ తథా ద్రోహో మత్సరః స్తమ్భ ఏవ చ । ఉత్కణ్ఠా చ తథా నిద్రా శ్రద్ధా తత్ర చ రాజసీ
ద్వేషం, శత్రుత్వం, అసూయ, అహంకారం, ఆత్రుత, నిద్ర — ఇవన్నీ రాజస విశ్వాసానికి లక్షణాలు.