గుణైః సమావృతం చేతః కథం జానాతి నిర్గుణమ్ । అహఙ్కారోద్భవం తచ్చ తద్విహీనం కథం భవేత్
గుణాలతో కప్పబడి ఉన్న మనస్సు, గుణరహితమైనదాన్ని ఎలా తెలుసుకోగలదు? అది అహంకారంతో పుట్టింది కాబట్టి, ఆ అహంకారం లేకుండా ఎలా ఉంటుంది?
యావన్న గుణవిచ్ఛేదస్తావత్తద్దర్శనం కుతః । తం పశ్యతి తదా చిత్తే యదాఽహఙ్కారవర్జితః
గుణాలు విడిపోని వరకు, ఆ దృష్టి ఎలా కలుగుతుంది? అహంకారం లేని మనస్సులో మాత్రమే దాన్ని చూడగలుగుతాడు.
నారద ఉవాచ స్వరూపం దేవదేవేశ త్రయాణామేవ విస్తరాత్ । గుణానాం యత్స్వరూపోఽస్తి హ్యహఙ్కారస్త్రిరూపకః
నారదుడు ఇలా అడిగాడు: దేవదేవా, మూడు గుణాల స్వరూపాన్ని విస్తారంగా వివరించండి. మూడు రూపాలున్న అహంకార స్వరూపాన్ని కూడా చెప్పండి.
సాత్త్వికో రాజసశ్చైవ తామసశ్చ తథాపరః । విభేదేన స్వరూపాణి వదస్వ పురుషోత్తమ
సాత్విక, రాజస, తామస — ఈ మూడు గుణాల ప్రత్యేక స్వరూపాలను వివరంగా చెప్పండి పరమపురుషా.
యజ్జ్ఞాత్వా విప్రముచ్యేఽహం జ్ఞానం తద్వద మే ప్రభో । గుణానాం లక్షణాన్యేవ వితతాని విభాగశః
దానిని తెలుసుకుంటే నేను బంధనాల నుంచి విముక్తి పొందగలను. ఆ జ్ఞానాన్ని నాకు వివరించండి ప్రభూ. గుణాల లక్షణాలను స్పష్టంగా విడివిడిగా వివరించండి.
బ్రహ్మోవాచ త్రయాణాం శక్తయస్తిస్త్రస్తద్బ్రవీమి తవానఘ । జ్ఞానశక్తిః క్రియాశక్తిరర్థశక్తిస్తథాపరా
బ్రహ్మ చెప్పాడు: మూడు గుణాలకు మూడు శక్తులు ఉన్నాయి. అవి ఏమిటో నేను నీకు చెబుతాను. అవి జ్ఞానశక్తి, క్రియాశక్తి, పదార్థశక్తి.
సాత్త్వికస్య జ్ఞానశక్తీ రాజసస్య క్రియాత్మికా । ద్రవ్యశక్తిస్తామసస్య తిస్రశ్చ కథితాస్తవ
సాత్విక గుణానికి జ్ఞానశక్తి, రాజస గుణానికి క్రియాశక్తి, తామస గుణానికి పదార్థశక్తి — ఈ మూడు నీకు వివరించబడ్డాయి.
తేషాం కార్యాణి వక్ష్యామి శృణు నారద తత్త్వతః । తామస్యా ద్రవ్యశక్తేశ్చ శబ్దస్పర్శసముద్భవః
వాటివాటికి కలిగిన ఫలితాలను నేను చెప్పబోతున్నాను, నారదా, శ్రద్ధగా విను. తామస గుణానికి చెందిన పదార్థశక్తి నుంచి శబ్దం, స్పర్శం ఉత్పన్నమవుతాయి.
రూపం రసశ్చ గన్ధశ్చ తన్మాత్రాణి ప్రచక్షతే । శబ్దైకగుణమాకాశం వాయుః స్పర్శగుణస్తథా
రూపం, రుచి, వాసన — ఇవి సూక్ష్మతత్త్వాలు అని అంటారు. ఆకాశానికి శబ్దమే లక్షణం, వాయువుకు స్పర్శ లక్షణం.
సురూపైకగుణోఽగ్నిశ్చ జలం రసగుణాత్మకమ్ । పృథ్వీ గన్ధగుణా జ్ఞేయా సూక్ష్మాణ్యేతాని నారద
అగ్నికి రూపమే లక్షణం, జలానికి రుచే స్వభావం, భూమికి వాసన లక్షణంగా తెలుసుకోవాలి. ఇవన్నీ సూక్ష్మమైనవే, నారదా.
దశైతాని మిలిత్వా తు ద్రవ్యశక్తియుతాని వై । తామసాహఙ్కారజః స్యాత్సర్గస్తదనువృత్తికః
ఈ పది పదార్థాలు కలిసినప్పుడు, పదార్థశక్తితో కూడిన తామస అహంకారపు సృష్టి అవుతుంది. అదే దాని కొనసాగింపు.
రాజస్యాశ్చ క్రియాశక్తేరుత్పన్నాని శృణుష్వ మే । శ్రోత్రం త్వగ్రసనా చక్షుర్ఘ్రాణం చైవ చ పఞ్చమమ్
రాజస గుణానికి చెందిన క్రియాశక్తి ఫలితాలు ఏవో ఇప్పుడు విను. చెవి, చర్మం, నాలుక, కన్ను, ముక్కు — ఇవి ఐదు.
జ్ఞానేన్ద్రియాణి చైతాని తథా కర్మేన్ద్రియాణి చ । వాక్పాణిపాదపాయుశ్చ గుహ్యాన్తాని చ పఞ్చ వై
ఇవి ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు. అలాగే, వాక్కు, చేయి, కాలు, గుదం, గుప్తాంగం — ఇవి ఐదు కర్మేంద్రియాలు.
ప్రాణోఽపానశ్చ వ్యానశ్చ సమానోదానవాయవః । పఞ్చదశ మిలిత్వైవ రాజసః సర్గ ఉచ్యతే
ప్రాణం, అపానము, వ్యానము, సమానము, ఉదానము — ఈ ఐదు వాయువులు కలిపి, మొత్తం పదిహేను కలిసినప్పుడు రాజస గుణపు సృష్టి అంటారు.
సాధనాని కిలైతాని క్రియాశక్తిమయాని చ । ఉపాదానం కిలైతేషాం చిదనువృత్తిరుచ్యతే
ఇవి అన్నీ సాధనాలు, క్రియాశక్తితో కూడినవే. వాటి ఆధారం చైతన్య ప్రవాహమే అని చెప్పబడింది.
జ్ఞానశక్తిసమాయుక్తాః సాత్త్వికాచ్చ సముద్భవాః । దిశో వాయుశ్చ సూర్యశ్చ వరుణశ్చాశ్వినావపి
జ్ఞానశక్తితో కూడినవి, సాత్విక గుణం నుంచి పుట్టినవి — దిక్కులు, వాయువు, సూర్యుడు, వరుణుడు, అశ్వినులు.
జ్ఞానేన్ద్రియాణాం పఞ్చానాం పఞ్చాధిష్ఠాతృదేవతాః । చన్ద్రో బ్రహ్మా తథా రుద్రః క్షేత్రజ్ఞశ్చ చతుర్థకః
ఈ ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలకు ఐదు అధిష్ఠాన దేవతలు — చంద్రుడు, బ్రహ్మ, రుద్రుడు, క్షేత్రజ్ఞుడు.
ఇత్యన్తఃకరణాఖ్యస్య బుద్ధ్యాదేశ్చాధిదైవతమ్ । చత్వార్యేవ తథా ప్రోక్తాః కిలాధిష్ఠాతృదేవతాః
అంతఃకరణం అని పిలవబడే బుద్ధి మొదలైన వాటికి కూడా నాలుగు అధిష్ఠాన దేవతలు ఉన్నట్లు చెప్పబడింది.
మనసా సహ చైతాని నూనం పఞ్చదశైవ తు । సాత్త్వికస్య తు సర్గోఽయం సాత్త్వికాఖ్యః ప్రకీర్తితః
మనస్సుతో కలిపి ఇవి కలిపి పదిహేను అని నిశ్చయంగా చెప్పాలి. ఇవి సాత్విక స్వభావానికి చెందిన సృష్టి, అందుకే దీనిని సాత్విక సృష్టి అని అంటారు.
స్థూలసూక్ష్మాదిభేదేన ద్వే రూపే పరమాత్మనః । జ్ఞానరూపం నిరాకారం నిదానం తత్ప్రచక్షతే
స్థూల, సూక్ష్మ రూపాల వేర్పాటు వల్ల పరమాత్మకు రెండు రూపాలు ఉంటాయి. అవి జ్ఞానరూపమైనవి, రూపరహితమైనవి, ఇవే కారణమని చెబుతారు.
సాధకస్య తు ధ్యానాదౌ స్థూలరూపం ప్రచక్షతే । శరీరం సూక్ష్మమేవేదం పురుషస్య ప్రకీర్తితమ్
ధ్యానం వంటి సాధనలో సాధకునికి స్థూలరూపాన్ని వివరించుతారు. ఈ సూక్ష్మశరీరమే పురుషునికి చెందినదిగా చెప్పబడింది.
మమ చైవ శరీరం వై సూత్రమిత్యభిధీయతే । స్థూలం శరీరం వక్ష్యామి బ్రహ్మణః పరమాత్మనః
నా శరీరాన్ని 'సూత్రం' అని పిలుస్తారు. ఇప్పుడు పరమాత్మ అయిన బ్రహ్మణి యొక్క స్థూలశరీరాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను.
శృణు నారద యత్నేన యచ్ఛ్రుత్వా విప్రముచ్యతే । తన్మాత్రాణి పురోక్తాని భూతసూక్ష్మాణి యాని వై
నారదా! శ్రద్ధగా విను. దీనిని వినినవాడు ముక్తి పొందుతాడు. ముందుగా చెప్పిన సూక్ష్మభూతాలు, అవే తन्मాత్రలు.
పఞ్చీకృత్య తు తాన్యేవ పఞ్చభూతసముద్భవః । పఞ్చీకరణభేదోఽయం శృణు సంవదతః కిల
ఆ తन्मాత్రలను కలిపితే ఐదు స్థూలభూతాలు ఉత్పన్నమవుతాయి. ఈ కలయిక ఎలా జరుగుతుందో నేను చెప్పే విధంగా విను.
ప్రథమం రసతన్మాత్రాముపాదాయ మనస్యపి । కల్పయేచ్చ తథా తద్వై యథా భవతి చోదకమ్
ముందుగా రుచి తత్వాన్ని తీసుకుని, మనస్సులో కూడా దాన్ని ఊహించాలి. అది ఎలా నీరు అవుతుందో అలా ఊహించాలి.
శిష్టానాం చైవ భూతానామంశాన్కృత్వా పృథక్పృథక్ । ఉదకే మిశ్రయేచ్చాంశాన్కృతే రసమయే తతః
మిగిలిన భూతాల నుండి వేర్వేరు భాగాలను తీసుకుని, వాటిని నీటిలో కలిపితే, అప్పుడు రసమయం ఏర్పడుతుంది.
తదా భూతవిభాగే చ చైతన్యే చ ప్రకాశితే । చైతన్యస్య ప్రవేశాత్తు తదాఽహమితి సంశయః
అప్పుడు భూతాల వేర్పాటు, చైతన్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. చైతన్యం ప్రవేశించగానే 'నేను' అనే భావన కలుగుతుంది.
ప్రతీయమానే తేనైవ విశేషేణాభిమానతః । ఆదినారాయణో దేవో భగవానితి చోచ్యతే
అది స్పష్టంగా అనుభవించినప్పుడు, ఆత్మాభిమానంతో ఆదినారాయణుడు భగవంతుడు అని పిలవబడతాడు.
ఘనీభూతేఽథ భూతానాం విభాగే స్పష్టతాం గతే । వృద్ధిం ప్రాప్య గుణైశ్చేత్థమేకైకగుణవృద్ధితః
భూతాలు ఘనీకృతమై, వాటి వేర్పాటు స్పష్టంగా కనిపించినప్పుడు, వాటి గుణాల వృద్ధితో ఒక్కొక్కటి తన స్వంత గుణం పెరిగేలా పెరుగుతుంది.
ఆకాశస్య గుణశ్చైకః శబ్ద ఏవ న చాపరః । శబ్దస్పర్శౌ చ వాయోశ్చ ద్వౌ గుణౌ పరికీర్తితౌ
ఆకాశానికి ఒకే ఒక గుణం, అది శబ్దం మాత్రమే, ఇంకొకటి లేదు. వాయువుకు శబ్దం, స్పర్శ అనే రెండు గుణాలు ఉంటాయి.