ఆసాద్య తస్మిన్వితతే విమానే ప్రాప్తా వయం పఙ్కజసన్నిధౌ చ । మహార్ణవే యత్ర హతౌ దురత్యయౌ మురారిణా తౌ మధుకైటభాఖ్యౌ
ఆ విశాలమైన విమానాన్ని చేరుకుని, మేము కమల సమీపానికి వచ్చాము. అక్కడ మహాసముద్రంలో మురారికి శత్రువులైన మధు, కైటభులు సంహరించబడ్డారు.
తత్త్వనిరూపణవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ ఏవంప్రభావా సా దేవీ మయా దృష్టాథ విష్ణునా । శివేనాపి మహాభాగ తాస్తా దేవ్యః పృథక్పృథక్
తత్త్వ నిరూపణ వర్ణన: బ్రహ్మా ఉవాచ: అలా శక్తివంతురాలైన ఆ దేవిని నేను చూశాను, అలాగే విష్ణువు కూడా చూశాడు. మహాభాగుడా, శివుడు కూడా ఆ దేవతలను వేరువేరుగా చూశాడు.
వ్యాస ఉవాచ ఇత్యాకర్ణ్య పితుర్వాక్యం నారదో మునిసత్తమః । పప్రచ్ఛ పరమప్రీతః ప్రజాపతిమిదం వచః
వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు: తండ్రి మాటలు విన్న నారదుడు, గొప్ప ఆనందంతో, ప్రజాపతిని ఇలా అడిగాడు.
నారద ఉవాచ పుమానాద్యోఽవినాశీ యో నిర్గుణోఽచ్యుతిరవ్యయః । దృష్టశ్చైవానుభూతశ్చ తద్వదస్వ పితామహ
నారదుడు ఇలా అడిగాడు: తాతయ్యా! ఆ ఆదికాలపు, నశించని, లక్షణాలు లేని, ఎప్పటికీ మారని, తప్పు లేని పరమపురుషుడి గురించి నాకు చెప్పండి. ఆయనను చూచినవారు, అనుభవించినవారు ఉన్నారు.
త్రిగుణా వీక్షితా శక్తిర్నిర్గుణా కీదృశీ పితః । తస్యాః స్వరూపం మే బ్రూహి పురుషస్య చ పద్మజ
కమలలో జన్మించినవాడా! మూడు లక్షణాలతో కనిపించే ఆ శక్తి అసలు స్వరూపం ఏమిటో చెప్పండి. అలాగే ఆ పురుషుని స్వరూపం కూడా వివరించండి.
యదర్థఞ్చ మయా తప్తం శ్వేతద్వీపే మహాతపః । దృష్టాః సిద్ధా మహాత్మానస్తాపసా గతమన్యవః
శ్వేతద్వీపంలో నేను ఎందుకు కఠిన తపస్సు చేశానో చెప్పండి. అక్కడ నేను మహాత్ములు, కోపం లేని తపస్సు చేసిన సిద్ధులను చూశాను.
పరమాత్మా న సమ్ప్రాప్తో మయాఽసౌ దృష్టిగోచరః । పునః పునస్తపస్తీవ్రం కృతం తత్ర ప్రజాపతే
ప్రజాపతీ! పరమాత్మ నాకు కనబడలేదు. అందుకే అక్కడ నేను మళ్లీ మళ్లీ తీవ్రమైన తపస్సు చేశాను.
భవతా సగుణా శక్తిర్దృష్టా తాత మనోరమా । నిర్గుణా నిర్గుణశ్చైవ కీదృశౌ తౌ వదస్వ మే
తండ్రీ! మీరు లక్షణాలతో కూడిన ఆ మోహకరమైన శక్తిని చూశారు. కానీ లక్షణాలు లేని శక్తి, లక్షణాలు లేని పురుషుడు ఎలా ఉంటారో నాకు చెప్పండి.
వ్యాస ఉవాచ ఇతి పృష్ఠః పితా తేన నారదేన ప్రజాపతిః । ఉవాచ వచనం తథ్యం స్మితపూర్వం పితామహః
వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు: నారదుడు అడిగిన ప్రశ్నలకు ప్రజాపతి, తాతయ్య, ముందుగా చిరునవ్వుతో నిజమైన మాటలు చెప్పాడు.
బ్రహ్మోవాచ నిర్గుణస్య మునే రూపం న భవేద్దృష్టిగోచరమ్ । దృశ్యఞ్చ నశ్వరం యస్మాదరూపం దృశ్యతే కథమ్
బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు: మునీశ్వరా! లక్షణాలు లేని స్వరూపం కళ్లకు కనిపించదు. ఎందుకంటే కనబడేది నశించిపోతుంది. రూపం లేనిది ఎలా కనబడుతుంది?
నిర్గుణా దుర్గమా శక్తిర్నిర్గుణశ్చ తథా పుమాన్ । జ్ఞానగమ్యౌ మునీనాం తు భావనీయౌ తథా పునః
లక్షణాలు లేని శక్తి, లక్షణాలు లేని పురుషుడు చేరుకోవడం చాలా కష్టం. మునులు జ్ఞానంతో తెలుసుకుని, ధ్యానం ద్వారా ఆలోచించాలి.
అనాదినిధనౌ విద్ధి సదా ప్రకృతిపూరుషౌ । విశ్వాసేనాభిగమ్యౌ తౌ నావిశ్వాసేన కర్హిచిత్
ప్రకృతి, పురుషులు రెండూ ఆదియంతాలు లేనివే అని తెలుసుకో. విశ్వాసంతో మాత్రమే వారిని చేరవచ్చు, విశ్వాసం లేకపోతే ఎప్పుడూ సాధ్యం కాదు.
చైతన్యం సర్వభూతేషు యత్తద్విద్ధి పరాత్మకమ్ । తేజః సర్వత్రగం నిత్యం నానాభావేషు నారద
ప్రతి జీవిలో ఉన్న చైతన్యమే పరాత్మ అని తెలుసుకో నారదా! అది ఎప్పటికీ ఉండే వెలుగు, అన్ని చోట్ల వ్యాపించి, అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.
తఞ్చ తాఞ్చ మహాభాగ వ్యాపకౌ విద్ధి సర్వగౌ । తాభ్యాం విహీనం సంసారే న కిఞ్చిద్వస్తు విద్యతే
మహాభాగ్యవంతుడా! ఆ ఇద్దరూ అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉంటారు. ఈ లోకంలో వారిద్దరిని వదిలి ఏదీ లేదు.
తౌ విచిన్త్యౌ సదా దేహే మిశ్రీభూతౌ సదావ్యయౌ । ఏకరూపౌ చిదాత్మానౌ నిగుణౌ నిర్మలావుభౌ
వారు ఎప్పుడూ శరీరంలో ధ్యానం చేయవలసినవారు, ఎప్పుడూ కలిసే ఉండే, నశించని వారు. ఇద్దరూ ఒకే స్వరూపం, చైతన్యమయులు, లక్షణాలు లేని, నిర్మలమైన వారు.
యా శక్తిః పరమాత్మాఽసౌ సా యోఽసౌ సా పరమా మతా । అన్తరం నైతయోః కోఽపి సూక్ష్మం వేద చ నారద
ఏ శక్తి ఉందో అదే పరమాత్మ, ఆ పరమాత్మే ఆ శక్తి అని భావిస్తారు. నారదా! వీరిద్దరిలో ఏ చిన్న తేడా కూడా ఎవరికీ తెలియదు.
అధీత్య సర్వశాస్త్రాణి వేదాన్సాఙ్గాంశ్చ నారద । న జానాతి తయోః సూక్ష్మమన్తరం విరతిం వినా
నారదా! అన్ని శాస్త్రాలు, వేదాలు చదివినా, విరక్తి లేకుండా వీరిద్దరిలోని సూక్ష్మమైన తేడాను ఎవరూ గ్రహించలేరు.
అహఙ్కారకృతం సర్వం విశ్వం స్థావరజఙ్గమమ్ । కథం తద్రహితం పుత్ర భవేత్కల్పశతైరపి
ఈ జగత్తులో చలించే, నిలిచే అన్నీ అహంకారంతోనే ఏర్పడతాయి. కుమారుడా! అది లేకుండా వందల యుగాలు గడిచినా ఈ సృష్టి ఉండదు.
నిర్గుణం సగుణః పుత్ర కథం పశ్యతి చక్షుషా । సగుణం చ మహాబుద్ధే చేతసా సంవిచారయ
కుమారుడా! లక్షణాలు ఉన్నవాడు, లక్షణాలు లేనిదాన్ని కన్నులతో ఎలా చూడగలడు? మహాబుద్ధిశాలి! లక్షణాలు ఉన్నదాన్ని మనసుతో ఆలోచించు.
పిత్తేనాచ్ఛాదితా జిహ్వా చక్షుశ్చ మునిసత్తమ । కటు పిత్తం విజానాతి రసం రూపం న తత్తథా
మహామునీ! పిత్తం నిండినప్పుడు నాలుకకు కేవలం చేదు రుచి మాత్రమే తెలుస్తుంది, అసలు రుచి తెలియదు. అలాగే కళ్లకు నిజమైన రూపం కనిపించదు.
గుణైః సమావృతం చేతః కథం జానాతి నిర్గుణమ్ । అహఙ్కారోద్భవం తచ్చ తద్విహీనం కథం భవేత్
గుణాలతో కప్పబడి ఉన్న మనస్సు, గుణరహితమైనదాన్ని ఎలా తెలుసుకోగలదు? అది అహంకారంతో పుట్టింది కాబట్టి, ఆ అహంకారం లేకుండా ఎలా ఉంటుంది?
యావన్న గుణవిచ్ఛేదస్తావత్తద్దర్శనం కుతః । తం పశ్యతి తదా చిత్తే యదాఽహఙ్కారవర్జితః
గుణాలు విడిపోని వరకు, ఆ దృష్టి ఎలా కలుగుతుంది? అహంకారం లేని మనస్సులో మాత్రమే దాన్ని చూడగలుగుతాడు.
నారద ఉవాచ స్వరూపం దేవదేవేశ త్రయాణామేవ విస్తరాత్ । గుణానాం యత్స్వరూపోఽస్తి హ్యహఙ్కారస్త్రిరూపకః
నారదుడు ఇలా అడిగాడు: దేవదేవా, మూడు గుణాల స్వరూపాన్ని విస్తారంగా వివరించండి. మూడు రూపాలున్న అహంకార స్వరూపాన్ని కూడా చెప్పండి.
సాత్త్వికో రాజసశ్చైవ తామసశ్చ తథాపరః । విభేదేన స్వరూపాణి వదస్వ పురుషోత్తమ
సాత్విక, రాజస, తామస — ఈ మూడు గుణాల ప్రత్యేక స్వరూపాలను వివరంగా చెప్పండి పరమపురుషా.
యజ్జ్ఞాత్వా విప్రముచ్యేఽహం జ్ఞానం తద్వద మే ప్రభో । గుణానాం లక్షణాన్యేవ వితతాని విభాగశః
దానిని తెలుసుకుంటే నేను బంధనాల నుంచి విముక్తి పొందగలను. ఆ జ్ఞానాన్ని నాకు వివరించండి ప్రభూ. గుణాల లక్షణాలను స్పష్టంగా విడివిడిగా వివరించండి.
బ్రహ్మోవాచ త్రయాణాం శక్తయస్తిస్త్రస్తద్బ్రవీమి తవానఘ । జ్ఞానశక్తిః క్రియాశక్తిరర్థశక్తిస్తథాపరా
బ్రహ్మ చెప్పాడు: మూడు గుణాలకు మూడు శక్తులు ఉన్నాయి. అవి ఏమిటో నేను నీకు చెబుతాను. అవి జ్ఞానశక్తి, క్రియాశక్తి, పదార్థశక్తి.
సాత్త్వికస్య జ్ఞానశక్తీ రాజసస్య క్రియాత్మికా । ద్రవ్యశక్తిస్తామసస్య తిస్రశ్చ కథితాస్తవ
సాత్విక గుణానికి జ్ఞానశక్తి, రాజస గుణానికి క్రియాశక్తి, తామస గుణానికి పదార్థశక్తి — ఈ మూడు నీకు వివరించబడ్డాయి.
తేషాం కార్యాణి వక్ష్యామి శృణు నారద తత్త్వతః । తామస్యా ద్రవ్యశక్తేశ్చ శబ్దస్పర్శసముద్భవః
వాటివాటికి కలిగిన ఫలితాలను నేను చెప్పబోతున్నాను, నారదా, శ్రద్ధగా విను. తామస గుణానికి చెందిన పదార్థశక్తి నుంచి శబ్దం, స్పర్శం ఉత్పన్నమవుతాయి.
రూపం రసశ్చ గన్ధశ్చ తన్మాత్రాణి ప్రచక్షతే । శబ్దైకగుణమాకాశం వాయుః స్పర్శగుణస్తథా
రూపం, రుచి, వాసన — ఇవి సూక్ష్మతత్త్వాలు అని అంటారు. ఆకాశానికి శబ్దమే లక్షణం, వాయువుకు స్పర్శ లక్షణం.
సురూపైకగుణోఽగ్నిశ్చ జలం రసగుణాత్మకమ్ । పృథ్వీ గన్ధగుణా జ్ఞేయా సూక్ష్మాణ్యేతాని నారద
అగ్నికి రూపమే లక్షణం, జలానికి రుచే స్వభావం, భూమికి వాసన లక్షణంగా తెలుసుకోవాలి. ఇవన్నీ సూక్ష్మమైనవే, నారదా.