మహత్తత్త్వం హి కార్యం స్యాదహఙ్కారో హి కారణమ్ । తన్మాత్రాణి త్వహఙ్కారాదుత్పద్యన్తే సదైవ హి
మహత్తత్త్వం ఫలితం, అహంకారం కారణం. అహంకారంనుండి సూత్రతత్త్వాలు ఎప్పుడూ ఉద్భవిస్తుంటాయి.
కారణం పఞ్చభూతానాం తాని సర్వసముద్భవే । కర్మేన్ద్రియాణి పంచైవ పఞ్చ జ్ఞానేన్ద్రియాణి చ
అది ఐదు భూతాలకు కారణం, వాటినుండే అన్నీ ఉద్భవిస్తాయి. అలాగే ఐదు క్రియేంద్రియాలు, ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు కూడా.
మహాభూతాని పఞ్చైవ మనః షోడశమేవ చ । కార్యఞ్చ కారణఞ్చైవ గణోఽయం షోడశాత్మకః
ఐదు మహాభూతాలు, మనస్సు పదహారవదిగా—ఈ పదహారు సమూహం ఫలితంగా, కారణంగా ఉంటుంది.
పరమాత్మా పుమానాద్యో న కార్యం న చ కారణమ్ । ఏవం సముద్భవః శమ్భో సర్వేషామాదిసమ్భవే
పరమాత్మ, ఆది పురుషుడు, ఆయనకు ఫలితమూ లేదు, కారణమూ లేదు. శంభూ, ఈ విధంగా అన్నిటికీ ఆది ఉద్భవం జరుగుతుంది.
సంక్షేపేణ మయా ప్రోక్తస్తవ తత్ర సముద్భవః । వ్రజన్త్వద్య విమానేన కార్యార్థం మమ సత్తమాః
సంక్షిప్తంగా అక్కడి ఉద్భవాన్ని నీకు వివరించాను. ఇప్పుడు, ఉత్తములారా, నా కార్యార్థం కోసం విమానంలో వెళ్లండి.
స్మరణాద్దర్శనం తుభ్యం దాస్యేఽహం విషమే స్థితే । స్మర్తవ్యాహం సదా దేవాః పరమాత్మా సనాతనః
మీరు కష్టంలో ఉన్నప్పుడు నన్ను స్మరించితే, నేను మీకు దర్శనం ఇస్తాను. దేవతలారా, నన్ను ఎప్పుడూ శాశ్వత పరమాత్మగా స్మరించాలి.
ఉభయోః స్మరణాదేవ కార్యసిద్ధిరసంశయమ్ । బ్రహ్మోవాచ ఇత్యుక్త్వా విససర్జాస్మాన్దత్త్వా శక్తీః సుసంస్కృతాః
రెండు వైపులా స్మరణ వల్ల కార్యసిద్ధి నిస్సందేహంగా కలుగుతుంది. బ్రహ్మా ఉవాచ: ఇలా చెప్పి, ఆమె మాకు శక్తులను సమర్పించి, మమ్మల్ని పంపింది.
విష్ణవేఽథ మహాలక్ష్మీం మహాకాలీం శివాయ చ । మహాసరస్వతీం మహ్యం స్థానాత్తస్మాద్విసర్జితాః
విష్ణువుకు మహాలక్ష్మిని, శివుడికి మహాకాళిని, నాకు మహాసరస్వతిని ఇచ్చి, ఆమె తన స్థానంనుండి పంపింది.
స్థలాన్తరం సమాసాద్య తే జాతాః పురుషా వయమ్ । చిన్తయన్తః స్వరూపం తత్ప్రభావం పరమాద్భుతమ్
మేము వేరే స్థలానికి చేరుకుని, మనుషులుగా మారాం. ఆ స్వరూపాన్ని, దాని అద్భుతమైన ప్రభావాన్ని మనసులో ఆలోచించాం.
విమానం తత్సమాసాద్య సంరూఢాస్తత్ర వై త్రయః । న ద్వీపోఽసౌ న సా దేవీ సుధాసిన్ధుస్తథైవ చ
ఆ విమానాన్ని చేరుకుని, మేము ముగ్గురమూ అక్కడ స్థిరపడ్డాం. అది దీవి కాదు, ఆ దేవీ కూడా అక్కడ లేదు, అమృతసముద్రం కూడా లేదు.
ఆసాద్య తస్మిన్వితతే విమానే ప్రాప్తా వయం పఙ్కజసన్నిధౌ చ । మహార్ణవే యత్ర హతౌ దురత్యయౌ మురారిణా తౌ మధుకైటభాఖ్యౌ
ఆ విశాలమైన విమానాన్ని చేరుకుని, మేము కమల సమీపానికి వచ్చాము. అక్కడ మహాసముద్రంలో మురారికి శత్రువులైన మధు, కైటభులు సంహరించబడ్డారు.
తత్త్వనిరూపణవర్ణనమ్ బ్రహ్మోవాచ ఏవంప్రభావా సా దేవీ మయా దృష్టాథ విష్ణునా । శివేనాపి మహాభాగ తాస్తా దేవ్యః పృథక్పృథక్
తత్త్వ నిరూపణ వర్ణన: బ్రహ్మా ఉవాచ: అలా శక్తివంతురాలైన ఆ దేవిని నేను చూశాను, అలాగే విష్ణువు కూడా చూశాడు. మహాభాగుడా, శివుడు కూడా ఆ దేవతలను వేరువేరుగా చూశాడు.
వ్యాస ఉవాచ ఇత్యాకర్ణ్య పితుర్వాక్యం నారదో మునిసత్తమః । పప్రచ్ఛ పరమప్రీతః ప్రజాపతిమిదం వచః
వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు: తండ్రి మాటలు విన్న నారదుడు, గొప్ప ఆనందంతో, ప్రజాపతిని ఇలా అడిగాడు.
నారద ఉవాచ పుమానాద్యోఽవినాశీ యో నిర్గుణోఽచ్యుతిరవ్యయః । దృష్టశ్చైవానుభూతశ్చ తద్వదస్వ పితామహ
నారదుడు ఇలా అడిగాడు: తాతయ్యా! ఆ ఆదికాలపు, నశించని, లక్షణాలు లేని, ఎప్పటికీ మారని, తప్పు లేని పరమపురుషుడి గురించి నాకు చెప్పండి. ఆయనను చూచినవారు, అనుభవించినవారు ఉన్నారు.
త్రిగుణా వీక్షితా శక్తిర్నిర్గుణా కీదృశీ పితః । తస్యాః స్వరూపం మే బ్రూహి పురుషస్య చ పద్మజ
కమలలో జన్మించినవాడా! మూడు లక్షణాలతో కనిపించే ఆ శక్తి అసలు స్వరూపం ఏమిటో చెప్పండి. అలాగే ఆ పురుషుని స్వరూపం కూడా వివరించండి.
యదర్థఞ్చ మయా తప్తం శ్వేతద్వీపే మహాతపః । దృష్టాః సిద్ధా మహాత్మానస్తాపసా గతమన్యవః
శ్వేతద్వీపంలో నేను ఎందుకు కఠిన తపస్సు చేశానో చెప్పండి. అక్కడ నేను మహాత్ములు, కోపం లేని తపస్సు చేసిన సిద్ధులను చూశాను.
పరమాత్మా న సమ్ప్రాప్తో మయాఽసౌ దృష్టిగోచరః । పునః పునస్తపస్తీవ్రం కృతం తత్ర ప్రజాపతే
ప్రజాపతీ! పరమాత్మ నాకు కనబడలేదు. అందుకే అక్కడ నేను మళ్లీ మళ్లీ తీవ్రమైన తపస్సు చేశాను.
భవతా సగుణా శక్తిర్దృష్టా తాత మనోరమా । నిర్గుణా నిర్గుణశ్చైవ కీదృశౌ తౌ వదస్వ మే
తండ్రీ! మీరు లక్షణాలతో కూడిన ఆ మోహకరమైన శక్తిని చూశారు. కానీ లక్షణాలు లేని శక్తి, లక్షణాలు లేని పురుషుడు ఎలా ఉంటారో నాకు చెప్పండి.
వ్యాస ఉవాచ ఇతి పృష్ఠః పితా తేన నారదేన ప్రజాపతిః । ఉవాచ వచనం తథ్యం స్మితపూర్వం పితామహః
వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు: నారదుడు అడిగిన ప్రశ్నలకు ప్రజాపతి, తాతయ్య, ముందుగా చిరునవ్వుతో నిజమైన మాటలు చెప్పాడు.
బ్రహ్మోవాచ నిర్గుణస్య మునే రూపం న భవేద్దృష్టిగోచరమ్ । దృశ్యఞ్చ నశ్వరం యస్మాదరూపం దృశ్యతే కథమ్
బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు: మునీశ్వరా! లక్షణాలు లేని స్వరూపం కళ్లకు కనిపించదు. ఎందుకంటే కనబడేది నశించిపోతుంది. రూపం లేనిది ఎలా కనబడుతుంది?
నిర్గుణా దుర్గమా శక్తిర్నిర్గుణశ్చ తథా పుమాన్ । జ్ఞానగమ్యౌ మునీనాం తు భావనీయౌ తథా పునః
లక్షణాలు లేని శక్తి, లక్షణాలు లేని పురుషుడు చేరుకోవడం చాలా కష్టం. మునులు జ్ఞానంతో తెలుసుకుని, ధ్యానం ద్వారా ఆలోచించాలి.
అనాదినిధనౌ విద్ధి సదా ప్రకృతిపూరుషౌ । విశ్వాసేనాభిగమ్యౌ తౌ నావిశ్వాసేన కర్హిచిత్
ప్రకృతి, పురుషులు రెండూ ఆదియంతాలు లేనివే అని తెలుసుకో. విశ్వాసంతో మాత్రమే వారిని చేరవచ్చు, విశ్వాసం లేకపోతే ఎప్పుడూ సాధ్యం కాదు.
చైతన్యం సర్వభూతేషు యత్తద్విద్ధి పరాత్మకమ్ । తేజః సర్వత్రగం నిత్యం నానాభావేషు నారద
ప్రతి జీవిలో ఉన్న చైతన్యమే పరాత్మ అని తెలుసుకో నారదా! అది ఎప్పటికీ ఉండే వెలుగు, అన్ని చోట్ల వ్యాపించి, అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.
తఞ్చ తాఞ్చ మహాభాగ వ్యాపకౌ విద్ధి సర్వగౌ । తాభ్యాం విహీనం సంసారే న కిఞ్చిద్వస్తు విద్యతే
మహాభాగ్యవంతుడా! ఆ ఇద్దరూ అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉంటారు. ఈ లోకంలో వారిద్దరిని వదిలి ఏదీ లేదు.
తౌ విచిన్త్యౌ సదా దేహే మిశ్రీభూతౌ సదావ్యయౌ । ఏకరూపౌ చిదాత్మానౌ నిగుణౌ నిర్మలావుభౌ
వారు ఎప్పుడూ శరీరంలో ధ్యానం చేయవలసినవారు, ఎప్పుడూ కలిసే ఉండే, నశించని వారు. ఇద్దరూ ఒకే స్వరూపం, చైతన్యమయులు, లక్షణాలు లేని, నిర్మలమైన వారు.
యా శక్తిః పరమాత్మాఽసౌ సా యోఽసౌ సా పరమా మతా । అన్తరం నైతయోః కోఽపి సూక్ష్మం వేద చ నారద
ఏ శక్తి ఉందో అదే పరమాత్మ, ఆ పరమాత్మే ఆ శక్తి అని భావిస్తారు. నారదా! వీరిద్దరిలో ఏ చిన్న తేడా కూడా ఎవరికీ తెలియదు.
అధీత్య సర్వశాస్త్రాణి వేదాన్సాఙ్గాంశ్చ నారద । న జానాతి తయోః సూక్ష్మమన్తరం విరతిం వినా
నారదా! అన్ని శాస్త్రాలు, వేదాలు చదివినా, విరక్తి లేకుండా వీరిద్దరిలోని సూక్ష్మమైన తేడాను ఎవరూ గ్రహించలేరు.
అహఙ్కారకృతం సర్వం విశ్వం స్థావరజఙ్గమమ్ । కథం తద్రహితం పుత్ర భవేత్కల్పశతైరపి
ఈ జగత్తులో చలించే, నిలిచే అన్నీ అహంకారంతోనే ఏర్పడతాయి. కుమారుడా! అది లేకుండా వందల యుగాలు గడిచినా ఈ సృష్టి ఉండదు.
నిర్గుణం సగుణః పుత్ర కథం పశ్యతి చక్షుషా । సగుణం చ మహాబుద్ధే చేతసా సంవిచారయ
కుమారుడా! లక్షణాలు ఉన్నవాడు, లక్షణాలు లేనిదాన్ని కన్నులతో ఎలా చూడగలడు? మహాబుద్ధిశాలి! లక్షణాలు ఉన్నదాన్ని మనసుతో ఆలోచించు.
పిత్తేనాచ్ఛాదితా జిహ్వా చక్షుశ్చ మునిసత్తమ । కటు పిత్తం విజానాతి రసం రూపం న తత్తథా
మహామునీ! పిత్తం నిండినప్పుడు నాలుకకు కేవలం చేదు రుచి మాత్రమే తెలుస్తుంది, అసలు రుచి తెలియదు. అలాగే కళ్లకు నిజమైన రూపం కనిపించదు.