అరూపం వ్యాపకం బ్రహ్మ ప్రవదన్తి మునీశ్వరాః । వేదోపనిషది ప్రోక్తస్తేజోమయ ఇతి క్వచిత్
ఆ పరబ్రహ్మం రూపరహితం, అన్నిచోట్ల వ్యాపించిందని మునిశ్రేష్ఠులు చెబుతారు. వేదాలు, ఉపనిషత్తుల్లో దాన్ని కాంతిమయమైందిగా కూడా చెప్పారు.
సహస్రశీర్షా పురుషః సహస్రనయనస్తథా । సహస్రకరకర్ణశ్చ సహస్రాస్యః సహస్రపాత్
ఆ పురుషుడు వెయ్యి తలలు, వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి చేతులు, వెయ్యి చెవులు, వెయ్యి ముఖాలు, వెయ్యి కాలులు కలిగి ఉన్నాడు.
విష్ణోః పాదమథాకాశం పరమం సముదాహృతమ్ । విరాజం విరజం శాన్తం ప్రవదన్తి మనీషిణః
విష్ణువు పాదాన్ని పరమాకాశంగా అంటారు. అది నిర్మలమైనది, మచ్చలేనిది, శాంతమైనదని జ్ఞానులు చెబుతారు.
పురుషోత్తమం తథా చాన్యే ప్రవదన్తి పురావిదః । నైకోఽపీతి వదన్త్యన్యే ప్రభురీశః కదాచన
ఇంకొందరు పండితులు ఆయనను పురుషోత్తముడని అంటారు. మరికొందరు ఆయన ఒక్కడే కాదని, ఎప్పుడూ ప్రభువుగా ఉంటాడని చెబుతారు.
అనీశ్వరమిదం సర్వం బ్రహ్మాణ్డమితి కేచన । న కదాపీశజన్యం యజ్జగదేతదచిన్తితమ్
ఇంకొందరు ఈ సర్వబ్రహ్మాండానికి ఏ ప్రభువు లేదని, ఎప్పుడూ ఏ దేవుడూ సృష్టించలేదని, ఈ జగత్తు అర్థం చేయలేనిదని అంటారు.
సదైవేదమనీశం చ స్వభావోత్థం సదేదృశమ్ । అకర్తాసౌ పుమాన్ప్రోక్తః ప్రకృతిస్తు తథా చ సా
ఇది ఎప్పుడూ ఇలానే స్వభావంతో ఉద్భవించిందని, దీనికి యజమాని లేడని, ఆ పురుషుడిని కర్త కాదని, ఆమెను ప్రకృతిగా అంటారు.
ఏవం వదన్తి సాఙ్ఖ్యాశ్చ మునయః కపిలాదయః । ఏతే సన్దేహసన్దోహాః ప్రభవన్తి తథాఽపరే
ఇలా కపిలుడు మొదలైన సాంఖ్య మునులు చెబుతారు. వీటి వల్ల అనేక సందేహాలు, అయోమయాలు కలుగుతుంటాయి.
వికల్పోపహతం చేతః కిం కరోమి మునీశ్వర । ధర్మాధర్మవివక్షాయాం న మనో మే స్థిరం భవేత్
ఈ విధమైన భేదభావాలతో నా మనసు స్థిరంగా ఉండడం లేదు, మహామునీశ్వరా. ధర్మం, అధర్మం మధ్య తేడా తెలుసుకోవడంలో నా మనస్సు నిలవడం లేదు.
కో ధర్మః కీదృశోఽధర్మశ్చిహ్నం నైవోపలభ్యతే । దేవాః సత్త్వగుణోత్పన్నాః సత్యధర్మవ్యవస్థితాః
ఏది ధర్మం? ఏది అధర్మం? స్పష్టమైన గుర్తు కనపడటం లేదు. దేవతలు సత్త్వగుణంలో పుట్టి, సత్యధర్మంలో స్థిరంగా ఉంటారు.
పీడ్యన్తే దానవైః పాపైః కుత్ర ధర్మవ్యవస్థితిః । ధర్మస్థితాః సదాచారాః పాణ్డవా మమ వంశజాః
అయినా వారు దానవుల పాపాల వల్ల బాధపడుతున్నారు. మరి ధర్మ స్థితి ఎక్కడ? పాండవులు, నా వంశస్థులు, ధర్మంలో, సద్చార్యంలో నిలిచినవారు—
దుఃఖం బహువిధం ప్రాప్తాస్తత్ర ధర్మస్య కా స్థితిః । అతో మే హృదయం తాత వేపతేఽతీవ సంశయే
వారు ఎన్నో విధాలుగా బాధలు అనుభవించారు. అక్కడ ధర్మ స్థితి ఏమిటి? అందుకే నా హృదయం, ప్రియమైనవాడా, తీవ్రమైన సందేహంతో వణుకుతోంది.
కురు మేఽసంశయం చేతః సమర్థోఽసి మహామునే । త్రాహి సంసారవార్ధేస్త్వం జ్ఞానపోతేన మాం మునే
నా మనసు సందేహరహితంగా చేయు, నీవు సమర్థుడవు మహామునీశ్వరా. జ్ఞాన నౌకతో నన్ను సంసారసాగరంలోంచి రక్షించు మునీంద్రా.
మజ్జన్తం చోత్పతన్తం చ మగ్నం మోహజలావిలే
మాయ అనే ముద్దు నీటిలో మునిగిపోతూ, పైకి వచ్చిపోతూ, మళ్ళీ మునిగిపోతున్నాను.
బ్రహ్మాదీనాఙ్గతివర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ యత్త్వయా చ మహాబాహో పృష్టోఽహం కురుసత్తమ । తాన్ప్రశ్నాన్నారదః ప్రాహ మయా పృష్టో మునీశ్వరః
బ్రహ్మ మొదలైన వారి స్థితి వివరించబడింది. వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: మహాబాహువంతుడా, నీవు నన్ను అడిగిన ప్రశ్నలను, నేను మునీశ్వరుడైన నారదుని అడిగినప్పుడు, ఆయన నాకు సమాధానం చెప్పాడు.
నారద ఉవాచ వ్యాస కిం తే బ్రవీమ్యద్య పురాఽయం సంశయో మమ । ఉత్పన్నో హృదయేఽత్యర్థం సందేహాసారపీడితః
నారదుడు ఇలా అన్నాడు — వ్యాసా, ఈ రోజు నీకు నేను ఏమి చెప్పాలి? చాలా కాలం క్రితమే నా మనసులో ఒక సందేహం పుట్టింది. ఆ అనిశ్చితి వల్ల నేను చాలా బాధపడ్డాను.
గత్వాఽహం పితరం స్థానే బ్రహ్మాణమమితౌజసమ్ । అపృచ్ఛం యత్త్వయా పృష్టం వ్యాసాద్య ప్రశ్నముత్తమమ్
ఆ సందేహంతో నేను నా తండ్రి అయిన అపార తేజస్సుతో కూడిన బ్రహ్మను దర్శించాను. ఇప్పుడు నువ్వు అడిగిన ప్రశ్ననే అప్పుడూ ఆయనను అడిగాను.
పితః కుతః సముత్పన్నం బ్రహ్మాణ్డమఖిలం విభో । భవత్కృతేన వా సమ్యక్ కిం వా విష్ణుకృతం త్విదమ్
తండ్రీ, ఈ సర్వబ్రహ్మాండం ఎక్కడి నుంచి పుట్టింది? ఇది నిజంగా మీరే సృష్టించారా, లేక విష్ణువు చేసినదా అని అడిగాను.
రుద్రకృతం వా విశ్వాత్మన్ బ్రూహి సత్యం జగత్పతే । ఆరాధనీయః కః కామం సర్వోత్కృష్టశ్చ కః ప్రభుః
లేక రుద్రుడు సృష్టించాడా, విశ్వానికి ఆత్మ అయిన ప్రభూ? నిజం చెప్పండి జగత్పతీ. ఎవరు ఆరాధించదగినవారు? ఎవరు అత్యుత్తమ ప్రభువు?
తత్సర్వం వద మే బ్రహ్మన్సన్దేహాంశ్ఛిన్ధి చానఘ । నిమగ్నో హ్యస్మి సంసారే దుఃఖరూపేఽనృతోపమే
బ్రహ్మా, దయచేసి ఈ సంగతులన్నీ నాకు వివరంగా చెప్పండి. నా సందేహాలను తొలగించండి. నేను ఈ మాయా ప్రపంచంలో, బాధతో నిండిన దుఃఖంలో మునిగిపోయాను.
సన్దేహాన్దోలితం చేతో న ప్రశామ్యతి కుత్రచిత్ । న తీర్థేషు న దేవేషు సాధనేష్వితరేషు చ
సందేహాలతో నా మనస్సు ఎక్కడా ప్రశాంతంగా ఉండడం లేదు. తీర్థాలలో, దేవతలలో, ఇతర సాధనల్లో కూడా నాకు శాంతి దొరకడం లేదు.
అవిజ్ఞాయ పరం తత్త్వం కుతః శాన్తిః పరన్తప । వికీర్ణం బహుధా చిత్తం నైకత్ర స్థిరతాం వ్రజేత్
పరమ సత్యాన్ని తెలుసుకోకపోతే శాంతి ఎలా వస్తుంది, శత్రువులను జయించేవాడా? మనస్సు ఎన్నో దారుల్లో చెలరేగిపోతుంది, ఒకచోట నిలవడం లేదు.
కం స్మరామి యజే కం వా కం వ్రజామ్యర్చయామి కమ్ । స్తౌమి కం నాభిజానామి దేవ సర్వేశ్వరేశ్వరమ్
నేను ఎవరిని ధ్యానించాలి? ఎవరిని పూజించాలి? ఎవరిని ఆశ్రయించాలి? ఎవరిని స్తుతించాలి? దేవా, దేవతలకు అధిపతివైన ప్రభూ, నాకు తెలియడం లేదు.
తతో మాం ప్రత్యువాచేదం బ్రహ్మా లోకపితామహః । మయా సత్యవతీసూనో కృతే ప్రశ్నే సుదుస్తరే
అప్పుడు లోకపితామహుడైన బ్రహ్మ నాకు ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు — సత్యవతీ కుమారుడా, నువ్వు అడిగిన ప్రశ్న చాలా క్లిష్టమైనది.
బ్రహ్మోవాచ కిం బ్రవీమి సుతాద్యాహం దుర్బోధం ప్రశ్నముత్తమమ్ । త్వయాశక్యం మహాభాగ విష్ణోరపి సునిశ్చయాత్
బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు — బిడ్డా, నేను ఏమి చెప్పాలి? నువ్వు అడిగిన ప్రశ్న చాలా గొప్పది, అర్థం చేసుకోవడం చాలా కష్టం. మహాభాగ్యవంతుడా, నువ్వు కూడా, విష్ణువు కూడా దీనికి ఖచ్చితమైన సమాధానం చెప్పలేరు.
రాగీ కోఽపి న జానాతి సంసారేఽస్మిన్మహామతే । విరక్తశ్చ విజానాతి నిరీహో యో విమత్సరః
ఈ లోకంలో ఎవరికైనా మమకారం ఉంటే వారు నిజాన్ని తెలుసుకోలేరు, మహామతీ. కానీ ఎవరికీ ఆశ లేకపోతే, అసూయ లేని వారు మాత్రం తెలుసుకుంటారు.
ఏకార్ణవే పురా జాతే నష్టే స్థావరజఙ్గమే భూతమాత్రే సముత్పన్నే సఞ్జజ్ఞే కమలాదహమ్
ఒకప్పుడు ఒకే సముద్రం మాత్రమే ఉండగా, జడజంగమాలు అన్నీ నశించిపోయినప్పుడు, భూతమాత్రాలు మాత్రమే మిగిలినప్పుడు, నేను కమలంలో జన్మించాను.
నాపశ్యం తరణిం సోమం న వృక్షాన్న చ పర్వతాన్ । కర్ణికాయాం సమావిష్టశ్చిన్తామకరవం తదా
అప్పుడు నేను సూర్యుడిని, చంద్రుడిని, చెట్లను, పర్వతాలను చూడలేదు. కమలపు మధ్యలో కూర్చొని ఆలోచించసాగాను.
కస్మాదహం సముద్భూతః సలిలేఽస్మిన్మహార్ణవే । కో మే త్రాతా ప్రభుః కర్తా సంహర్తా వా యుగాత్యయే
ఈ మహాసముద్రంలో నేను ఎందుకు పుట్టాను? నాకు రక్షకుడు ఎవరు? ప్రభువు ఎవరు? యుగాంతంలో సృష్టికర్త, సంహారకుడు ఎవరు?
న చ భూర్విద్యతే స్పష్టా యదాధారం జలం త్విదమ్ । పఙ్కజం కథముత్పన్నం ప్రసిద్ధం రూఢియోగయోః
భూమి స్పష్టంగా కనబడలేదు, ఎందుకంటే నీరు దానికి ఆధారం. పంకజం అంటే మట్టితో పెరిగే కమలం, అది ఎలా పుట్టిందో అర్థం కాలేదు.
పశ్యామ్యద్యాస్య పఙ్కం తం మూలం వై పఙ్కజస్య చ । భవిష్యతి ధరా తత్ర మూలం నాస్త్యత్ర సంశయః
ఇప్పుడు నేను కమలపు మట్టిని, దాని మూలాన్ని చూస్తున్నాను. భూమి ఆ మూలంలోనే ఉంటుంది, ఇందులో ఏమాత్రం సందేహం లేదు.