యజ్ఞాధీశం సురాధీశం త్రిలోకేశం శచీపతిమ్ । యజ్ఞానాం చైవ భోక్తారం సోమపం సోమపప్రియమ్
యజ్ఞాధిపతి, దేవతల అధిపతి, మూడు లోకాల అధిపతి, శచీదేవి భర్త, యజ్ఞఫలాన్ని అనుభవించేవాడు, సోమపానుడు, సోమకు ప్రియమైనవాడు.
వరుణం చ తథా సోమం పావకం పవనం తథా । యమం కుబేరం ధనదం గణాధీశం తథాపరే
ఇంకొంతమంది వరుణుడు, సోముడు, అగ్ని, వాయువు, యముడు, ధనదుడైన కుబేరుడు, గణాధిపతి గణేశుని కూడా పూజిస్తారు.
హేరమ్బం గజవక్త్రం చ సర్వకార్యప్రసాధకమ్ । స్మరణాత్సిద్ధిదం కామం కామదం కామగం పరమ్
హేరంబుడు, ఏనుగు ముఖం కలిగినవాడు, అన్ని కార్యాలను సిద్ధించేవాడు, స్మరణతో సిద్ధిని ప్రసాదించేవాడు, కోరికలను తీరుస్తాడు, కోరికలను నెరవేర్చే వారిలో అత్యుత్తముడు.
భవానీం కేచనాచార్యాః ప్రవదన్త్యఖిలార్థదామ్ । ఆదిమాయాం మహాశక్తిం ప్రకృతిం పురుషానుగామ్
కొంతమంది ఆచార్యులు భవానిని సమస్త ఫలితాలను ప్రసాదించేవారిగా, ఆదిమాయగా, మహాశక్తిగా, ప్రకృతిగా, పురుషుని అనుసరించేవారిగా చెబుతారు.
బ్రహ్మైకతాసమాపన్నాం సృష్టిస్థిత్యన్తకారిణీమ్ । మాతరం సర్వభూతానాం దేవతానాం తథైవ చ
బ్రహ్మతో ఏకత్వాన్ని పొందినవారు, సృష్టి, స్థితి, లయాలకు కారణమైనవారు, సమస్త భూతాలకు, దేవతలకు తల్లిగా ఉన్నారు.
అనాదినిధనాం పూర్ణాం వ్యాపికాం సర్వజన్తుషు । ఈశ్వరీం సర్వలోకానాం నిర్గుణాం సగుణాం శివామ్
ఆమెకు ఆదియూ లేదు, అంత్యమూ లేదు, సంపూర్ణ స్వరూపిణి, అన్ని జంతువుల్లో వ్యాపించి ఉన్నవారు, అన్ని లోకాల అధిపతిగా, నిర్గుణా, సగుణా, మంగళకరమైనవారు.
వైష్ణవీం శాఙ్కరీం బ్రాహ్మీం వాసవీం వారుణీం తథా । వారాహీం నారసింహీం చ మహాలక్ష్మీం తథాద్భుతామ్
వైష్ణవీ, శాంకరీ, బ్రాహ్మీ, వాసవీ, వారుణీ, వారాహీ, నారసింహీ, అలాగే ఆద్భుతమైన మహాలక్ష్మీ — వీరందరూ ఆమె స్వరూపాలు.
వేదమాతరమేకాం చ విద్యాం భవతరోః స్థిరామ్ । సర్వదుఃఖనిహన్త్రీం చ స్మరణాత్సర్వకామదామ్
వేదమాతగా నిలిచిన, జీవవృక్షంలా స్థిరంగా ఉన్న విద్య, అన్ని బాధలను తొలగించేవారు, స్మరణతో అన్ని కోరికలు తీర్చేవారు ఆమె.
మోక్షదాం చ ముముక్షూణాం కామదాం చ ఫలార్థినామ్ । త్రిగుణాతీతరూపాం చ గుణవిస్తారకారకామ్
మోక్షాన్ని కోరేవారికి విముక్తిని, ఫలితాన్ని ఆశించే వారికి కోరికలను ఇచ్చే ఆమె, మూడు గుణాలకు అతీతురాలు, గుణాల విస్తరణకు కారణురాలు.
నిర్గుణాం సగుణాం తస్మాత్తాం ధ్యాయన్తి ఫలార్థినః । నిరంజనం నిరాకారం నిర్లేపం నిర్గుణం కిల
ఆమె నిర్గుణురాలు, సగుణురాలు కూడా. అందుకే ఫలితాన్ని కోరేవారు ఆమెను ధ్యానిస్తారు. నిజంగా ఆమె మచ్చలేని, రూపరహిత, అంటుకోని, నిర్గుణురాలు.
అరూపం వ్యాపకం బ్రహ్మ ప్రవదన్తి మునీశ్వరాః । వేదోపనిషది ప్రోక్తస్తేజోమయ ఇతి క్వచిత్
ఆ పరబ్రహ్మం రూపరహితం, అన్నిచోట్ల వ్యాపించిందని మునిశ్రేష్ఠులు చెబుతారు. వేదాలు, ఉపనిషత్తుల్లో దాన్ని కాంతిమయమైందిగా కూడా చెప్పారు.
సహస్రశీర్షా పురుషః సహస్రనయనస్తథా । సహస్రకరకర్ణశ్చ సహస్రాస్యః సహస్రపాత్
ఆ పురుషుడు వెయ్యి తలలు, వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి చేతులు, వెయ్యి చెవులు, వెయ్యి ముఖాలు, వెయ్యి కాలులు కలిగి ఉన్నాడు.
విష్ణోః పాదమథాకాశం పరమం సముదాహృతమ్ । విరాజం విరజం శాన్తం ప్రవదన్తి మనీషిణః
విష్ణువు పాదాన్ని పరమాకాశంగా అంటారు. అది నిర్మలమైనది, మచ్చలేనిది, శాంతమైనదని జ్ఞానులు చెబుతారు.
పురుషోత్తమం తథా చాన్యే ప్రవదన్తి పురావిదః । నైకోఽపీతి వదన్త్యన్యే ప్రభురీశః కదాచన
ఇంకొందరు పండితులు ఆయనను పురుషోత్తముడని అంటారు. మరికొందరు ఆయన ఒక్కడే కాదని, ఎప్పుడూ ప్రభువుగా ఉంటాడని చెబుతారు.
అనీశ్వరమిదం సర్వం బ్రహ్మాణ్డమితి కేచన । న కదాపీశజన్యం యజ్జగదేతదచిన్తితమ్
ఇంకొందరు ఈ సర్వబ్రహ్మాండానికి ఏ ప్రభువు లేదని, ఎప్పుడూ ఏ దేవుడూ సృష్టించలేదని, ఈ జగత్తు అర్థం చేయలేనిదని అంటారు.
సదైవేదమనీశం చ స్వభావోత్థం సదేదృశమ్ । అకర్తాసౌ పుమాన్ప్రోక్తః ప్రకృతిస్తు తథా చ సా
ఇది ఎప్పుడూ ఇలానే స్వభావంతో ఉద్భవించిందని, దీనికి యజమాని లేడని, ఆ పురుషుడిని కర్త కాదని, ఆమెను ప్రకృతిగా అంటారు.
ఏవం వదన్తి సాఙ్ఖ్యాశ్చ మునయః కపిలాదయః । ఏతే సన్దేహసన్దోహాః ప్రభవన్తి తథాఽపరే
ఇలా కపిలుడు మొదలైన సాంఖ్య మునులు చెబుతారు. వీటి వల్ల అనేక సందేహాలు, అయోమయాలు కలుగుతుంటాయి.
వికల్పోపహతం చేతః కిం కరోమి మునీశ్వర । ధర్మాధర్మవివక్షాయాం న మనో మే స్థిరం భవేత్
ఈ విధమైన భేదభావాలతో నా మనసు స్థిరంగా ఉండడం లేదు, మహామునీశ్వరా. ధర్మం, అధర్మం మధ్య తేడా తెలుసుకోవడంలో నా మనస్సు నిలవడం లేదు.
కో ధర్మః కీదృశోఽధర్మశ్చిహ్నం నైవోపలభ్యతే । దేవాః సత్త్వగుణోత్పన్నాః సత్యధర్మవ్యవస్థితాః
ఏది ధర్మం? ఏది అధర్మం? స్పష్టమైన గుర్తు కనపడటం లేదు. దేవతలు సత్త్వగుణంలో పుట్టి, సత్యధర్మంలో స్థిరంగా ఉంటారు.
పీడ్యన్తే దానవైః పాపైః కుత్ర ధర్మవ్యవస్థితిః । ధర్మస్థితాః సదాచారాః పాణ్డవా మమ వంశజాః
అయినా వారు దానవుల పాపాల వల్ల బాధపడుతున్నారు. మరి ధర్మ స్థితి ఎక్కడ? పాండవులు, నా వంశస్థులు, ధర్మంలో, సద్చార్యంలో నిలిచినవారు—
దుఃఖం బహువిధం ప్రాప్తాస్తత్ర ధర్మస్య కా స్థితిః । అతో మే హృదయం తాత వేపతేఽతీవ సంశయే
వారు ఎన్నో విధాలుగా బాధలు అనుభవించారు. అక్కడ ధర్మ స్థితి ఏమిటి? అందుకే నా హృదయం, ప్రియమైనవాడా, తీవ్రమైన సందేహంతో వణుకుతోంది.
కురు మేఽసంశయం చేతః సమర్థోఽసి మహామునే । త్రాహి సంసారవార్ధేస్త్వం జ్ఞానపోతేన మాం మునే
నా మనసు సందేహరహితంగా చేయు, నీవు సమర్థుడవు మహామునీశ్వరా. జ్ఞాన నౌకతో నన్ను సంసారసాగరంలోంచి రక్షించు మునీంద్రా.
మజ్జన్తం చోత్పతన్తం చ మగ్నం మోహజలావిలే
మాయ అనే ముద్దు నీటిలో మునిగిపోతూ, పైకి వచ్చిపోతూ, మళ్ళీ మునిగిపోతున్నాను.
బ్రహ్మాదీనాఙ్గతివర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ యత్త్వయా చ మహాబాహో పృష్టోఽహం కురుసత్తమ । తాన్ప్రశ్నాన్నారదః ప్రాహ మయా పృష్టో మునీశ్వరః
బ్రహ్మ మొదలైన వారి స్థితి వివరించబడింది. వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: మహాబాహువంతుడా, నీవు నన్ను అడిగిన ప్రశ్నలను, నేను మునీశ్వరుడైన నారదుని అడిగినప్పుడు, ఆయన నాకు సమాధానం చెప్పాడు.
నారద ఉవాచ వ్యాస కిం తే బ్రవీమ్యద్య పురాఽయం సంశయో మమ । ఉత్పన్నో హృదయేఽత్యర్థం సందేహాసారపీడితః
నారదుడు ఇలా అన్నాడు — వ్యాసా, ఈ రోజు నీకు నేను ఏమి చెప్పాలి? చాలా కాలం క్రితమే నా మనసులో ఒక సందేహం పుట్టింది. ఆ అనిశ్చితి వల్ల నేను చాలా బాధపడ్డాను.
గత్వాఽహం పితరం స్థానే బ్రహ్మాణమమితౌజసమ్ । అపృచ్ఛం యత్త్వయా పృష్టం వ్యాసాద్య ప్రశ్నముత్తమమ్
ఆ సందేహంతో నేను నా తండ్రి అయిన అపార తేజస్సుతో కూడిన బ్రహ్మను దర్శించాను. ఇప్పుడు నువ్వు అడిగిన ప్రశ్ననే అప్పుడూ ఆయనను అడిగాను.
పితః కుతః సముత్పన్నం బ్రహ్మాణ్డమఖిలం విభో । భవత్కృతేన వా సమ్యక్ కిం వా విష్ణుకృతం త్విదమ్
తండ్రీ, ఈ సర్వబ్రహ్మాండం ఎక్కడి నుంచి పుట్టింది? ఇది నిజంగా మీరే సృష్టించారా, లేక విష్ణువు చేసినదా అని అడిగాను.
రుద్రకృతం వా విశ్వాత్మన్ బ్రూహి సత్యం జగత్పతే । ఆరాధనీయః కః కామం సర్వోత్కృష్టశ్చ కః ప్రభుః
లేక రుద్రుడు సృష్టించాడా, విశ్వానికి ఆత్మ అయిన ప్రభూ? నిజం చెప్పండి జగత్పతీ. ఎవరు ఆరాధించదగినవారు? ఎవరు అత్యుత్తమ ప్రభువు?
తత్సర్వం వద మే బ్రహ్మన్సన్దేహాంశ్ఛిన్ధి చానఘ । నిమగ్నో హ్యస్మి సంసారే దుఃఖరూపేఽనృతోపమే
బ్రహ్మా, దయచేసి ఈ సంగతులన్నీ నాకు వివరంగా చెప్పండి. నా సందేహాలను తొలగించండి. నేను ఈ మాయా ప్రపంచంలో, బాధతో నిండిన దుఃఖంలో మునిగిపోయాను.
సన్దేహాన్దోలితం చేతో న ప్రశామ్యతి కుత్రచిత్ । న తీర్థేషు న దేవేషు సాధనేష్వితరేషు చ
సందేహాలతో నా మనస్సు ఎక్కడా ప్రశాంతంగా ఉండడం లేదు. తీర్థాలలో, దేవతలలో, ఇతర సాధనల్లో కూడా నాకు శాంతి దొరకడం లేదు.