స్తానసన్ధ్యాదికం కర్మ తత్రైవ వినివర్త్య చ । రాజకార్యాణి సర్వాణి తత్రస్థశ్చాకరోన్నృపః
అక్కడే పూజలు, సంధ్యాదిక కర్మలు అన్నీ నిర్వహించారు. రాజు అక్కడే ఉండి అన్ని రాజకార్యాలు నిర్వహించాడు.
మన్త్రిభిః సహ సమ్మన్త్ర్య గణయన్దివసానపి । కశ్చిచ్చ కశ్యపో నామ బ్రాహ్మణో మన్త్రిసత్తమః
మంత్రులతో కలిసి చర్చిస్తూ, రోజులను లెక్కించేవాడు. అక్కడ కశ్యప అనే మంత్రుల్లో శ్రేష్ఠుడైన ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు.
శుశ్రావ చ తథా శాపం ప్రాప్తం రాజ్ఞా మహాత్మనా । స ధనార్థీ ద్విజశ్రేష్ఠః కశ్యపః సమచిన్తయత్
ఆ మహాత్ముడైన రాజు శాపగ్రస్తుడయ్యాడని విన్నాడు. ధనాన్ని కోరుతూ, ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడైన కశ్యపుడు ఇలా ఆలోచించాడు.
వ్రజామి తత్ర యత్రాస్తే శప్తో రాజా ద్విజేన హ । ఇతి కృత్వా మతిం విప్రః స్వగృహాన్నిఃసృతః పథి
ఆ బ్రాహ్మణుడు—రాజును బ్రాహ్మణుడు శపించిన చోటికి నేను వెళ్ళాలి అని నిర్ణయించుకుని, తన ఇంటి నుండి బయటకు వచ్చి, మార్గంలో ప్రస్థానం ప్రారంభించాడు.
కశ్యపో మన్త్రవిద్విద్వాన్ధనార్థీ మునిసత్తమః
మంత్రజ్ఞుడూ, విద్యావంతుడూ, మునులలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన కశ్యపుడు ధనాన్ని ఆశిస్తూ—
పరీక్షిన్మరణమ్ సూత ఉవాచ తస్మిన్నేవ దినే నామ్నా తక్షకస్తం నృపోత్తమమ్ । శప్తం జ్ఞాత్వా గృహాత్తూర్ణం నిఃసృతః పురుషోత్తమః
సూతుడు చెప్పాడు: అదే రోజున, తక్షకుడు అనే నాగుడు, ఆ మహారాజు శపించబడ్డాడని తెలుసుకుని, వెంటనే తన ఇల్లు విడిచి బయటకు వచ్చాడు.
వృద్ధబ్రాహ్మణవేషేణ తక్షకః పథి నిర్గతః । అపశ్యత్కశ్యపం మార్గే వ్రజన్తం నృపతిం ప్రతి
తక్షకుడు వృద్ధ బ్రాహ్మణ వేషంలో మార్గంలో బయలుదేరాడు. ఆ సమయంలో, రాజును దర్శించేందుకు వెళ్ళుతున్న కశ్యపుణ్ణి ఆయన చూసాడు.
తమపృచ్ఛత్పన్నగోఽసౌ బ్రాహ్మణం మన్త్రవాదినమ్ । క్వ భవాంస్త్వరితో యాతి కిఞ్చ కార్యం చికీర్షతి
ఆ నాగుడు, మంత్రజ్ఞుడైన బ్రాహ్మణుని అడిగాడు: 'భగవన్! మీరు ఇంత త్వరగా ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు? ఏ పని చేయాలని ఉద్దేశిస్తున్నారు?'
కశ్యప ఉవాచ పరీక్షితం నృపశ్రేష్ఠం తక్షకశ్చ ప్రధక్ష్యతి । తత్రాహం త్వరితో యామి నృపం కర్తుమపజ్వరమ్
కశ్యపుడు అన్నాడు: 'నాగుడైన తక్షకుడు, నృపశ్రేష్ఠుడైన పరిచితుని కాల్చబోతున్నాడు. అందుకే నేను త్వరగా వెళ్ళి ఆ రాజును బాధల నుండి విముక్తి చేయాలనుకుంటున్నాను.'
మన్త్రోఽస్తి మమ విప్రేన్ద్ర విషనాశకరః కిల । జీవయిష్యామ్యహం తం వై జీవితవ్యేఽధునా కిల
'నాకు విషాన్ని తొలగించే మంత్రం ఉంది, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! ఇప్పుడు అతనికి బ్రతికే కాలం కాబట్టి, నేను అతనిని మళ్ళీ బ్రతికిస్తాను.'
తక్షక ఉవాచ అహం స పన్నగో బ్రహ్మంస్తం ధక్ష్యామి మహీపతిమ్ । నివర్తస్వ న శక్తస్త్వం మయా దష్టం చికిత్సితుమ్
తక్షకుడు అన్నాడు: 'బ్రాహ్మణా! నేను ఆ నాగుడిని, ఆ రాజును కాల్చబోతున్నాను. వెనక్కి తిరిగి వెళ్ళు; నా కాటు తగిలినవారిని నువ్వు చికిత్స చేయలేవు.'
కశ్యప ఉవాచ అహం దష్టం త్వయా సర్ప నృపం శప్తం ద్విజేన వై । జీవయిష్యామ్యసన్దేహం కామం మన్త్రబలేన వై
కశ్యపుడు అన్నాడు: 'నాగా! బ్రాహ్మణుడు శపించిన ఆ రాజును నువ్వు కాటినా, నేను మంత్రబలంతో అతనిని తప్పక బ్రతికిస్తాను—ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.'
తక్షక ఉవాచ యది త్వం జీవితుం యాసి మయా దష్టం నృపోత్తమమ్ । మన్త్రశక్తిబలం విప్ర దర్శయ త్వం మమానఘ
తక్షకుడు అన్నాడు: 'నువ్వు నా కాటు తగిలిన ఆ మహారాజును బ్రతికించగలవని అనుకుంటే, బ్రాహ్మణా! నీ మంత్రశక్తిని నాకు చూపించు.'
ధక్ష్యామ్యేనం చ న్యగ్రోధం విషదంష్ట్రాభిరద్య వై । కశ్యప ఉవాచ జీవయిష్యే త్వయా దష్టం దగ్ధం వా పన్నగోత్తమ
'ఈ రోజు నేను నా విషపు దంతాలతో ఈ మర్రిచెట్టును కాల్చేస్తాను.' కశ్యపుడు అన్నాడు: 'నాగశ్రేష్ఠా! నువ్వు దాన్ని కాటినా, కాల్చినా, నేను దాన్ని మళ్ళీ బ్రతికిస్తాను.'
సూత ఉవాచ అదశత్పన్నగో వృక్షం భస్మసాచ్చ చకార తమ్ । ఉవాచ కశ్యపం భూయో జీవయైనం ద్విజోత్తమ
సూతుడు చెప్పాడు: ఆ నాగుడు ఆ చెట్టును కాటేసి బూడిదగా మార్చాడు. తరువాత, కశ్యపుణ్ణి చూచి, 'బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! దీన్ని మళ్ళీ బ్రతికించు' అని అన్నాడు.
దృష్ట్వా భస్మీకృతం వృక్షం పన్నగేన విషాగ్నినా । సర్వం భస్మ సమాహృత్య కశ్యపో వాక్యమబ్రవీత్
నాగుడు తన విషాగ్నితో ఆ చెట్టును బూడిదగా చేసినదాన్ని చూసి, కశ్యపుడు ఆ బూడిదను మొత్తం కూడగట్టి ఇలా అన్నాడు.
పశ్య మన్త్రబలం మేఽద్య న్యగ్రోధం పన్నగోత్తమ । జీవయామ్యద్య వృక్షం వై పశ్యతస్తే మహావిష
'నాగశ్రేష్ఠా! ఈ రోజు నా మంత్రబలాన్ని చూడు. మహావిషవంతుడా! నీకు చూస్తుండగానే ఈ మర్రిచెట్టు మళ్ళీ బ్రతికిపోతుంది.'
ఇత్యుక్త్వా జలమాదాయ కశ్యపో మన్త్రవిత్తమః । సిషేచ భస్మరాశిం తం మన్త్రితేనైవ వారిణా
అలా చెప్పి, మంత్రజ్ఞుడైన కశ్యపుడు నీళ్లు తీసుకుని, మంత్రపఠనంతో ఆ బూడిదపై చల్లి పోశాడు.
తద్వారిసేచనాజ్జాతో న్యగ్రోధః పూర్వవచ్ఛుభః । విస్మయం తక్షకః ప్రాప్తో దృష్ట్వా తం జీవితం నగమ్
ఆ నీళ్లు పోయడంతో, మర్రిచెట్టు మునుపటిలాగే అందంగా పునర్జన్మ పొందింది. ఆ చెట్టు బ్రతికినదాన్ని చూసి తక్షకుడు ఆశ్చర్యపోయాడు.
తమాహ కశ్యపం నాగః కిమర్థం తే పరిశ్రమః । సమ్పాదయామి తం కామం బ్రూహి వాడవ వాఞ్ఛితమ్
ఆ నాగుడు కశ్యపుణ్ణి అడిగాడు: 'నీవు ఎందుకు ఇంత శ్రమపడుతున్నావు? నీకు కావలసినది చెప్పు, నేను నీ కోరికను నెరవేర్చుతాను.'
కశ్యప ఉవాచ విత్తార్థీ నృపతిం మత్వా శప్తం పన్నగ నిఃసృతః । గృహాదహం చోపకర్తుం విద్యయా నృపసత్తమమ్
కశ్యపుడు ఇలా అన్నాడు: ధనం కోరికతో, రాజును నా ఆశ్రయంగా భావించి, ఆ పాము శపించబడిన తర్వాత, నా ఇంటిని విడిచి, నా విద్యతో ఆ ఉత్తమ రాజుకు సహాయం చేయడానికి బయలుదేరాను.
తక్షక ఉవాచ విత్తం గృహాణ విప్రేన్ద్ర యావదిచ్ఛసి పార్థివాత్ । దదామి స్వగృహం యాహి సకామోఽహం భవామ్యతః
తక్షకుడు ఇలా అన్నాడు: బ్రాహ్మణలోకంలో గొప్పవాడవు నీవు, రాజుని దగ్గర నీవు ఎంత ధనం కావాలనుకుంటే అంత తీసుకో. నేను నీకు ఇస్తాను. ఇప్పుడు ఇంటికి వెళ్ళిపో, నాకు ఇకపై ఏమీ అవసరం లేదు.
సూత ఉవాచ తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తస్య కశ్యపః పరమార్థవిత్ । చిన్తయామాస మనసా కిం కరోమి పునః పునః
సూతుడు ఇలా అన్నాడు: అతని మాటలు విన్న కశ్యపుడు, పరమార్థాన్ని తెలిసినవాడు, తన మనసులో మళ్లీ మళ్లీ 'ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయాలి?' అని ఆలోచించసాగాడు.
ధనం గహీత్వా స్వగృహం ప్రయామి యద్యహం పునః । భవిష్యతి న మే కీర్తిర్లోకే లోభసమాశ్రయాత్
నేను ఆ ధనం తీసుకుని తిరిగి ఇంటికి వెళ్ళితే, లోభానికి లోనై నా కీర్తి ఈ లోకంలో పోతుంది.
జీవితేఽథ నృపశ్రేష్ఠే కీర్తిః స్యాదచలా మమ । ధనప్రాప్తిశ్చ బహుధా భవేత్పుణ్యం చ జీవనాత్
కాని, నేను ఆ ఉత్తమ రాజు ప్రాణాన్ని రక్షిస్తే, నా కీర్తి అచంచలంగా నిలుస్తుంది, నాకు బహుళంగా ధనం లభిస్తుంది, ప్రాణాన్ని రక్షించినందుకు పుణ్యం కూడా వస్తుంది.
రక్షణీయం యశః కామం ధిగ్ధనం యశసా వినా । సర్వస్వం రఘుణా పూర్వం దత్తం విప్రాయ కీర్తయే
కీర్తిని ఎలాగైనా కాపాడుకోవాలి; కీర్తిలేని ధనం నిందనీయం. గతంలో రఘువు కీర్తికోసం ఒక బ్రాహ్మణునికి తన సర్వస్వాన్ని ఇచ్చాడు.
హరిశ్చన్ద్రేణ కర్ణేన కీర్త్యర్థం బహువిస్తరమ్ । ఉపేక్షేయం కథం భూపం దహ్యమానం విషాగ్నినా
హరిశ్చంద్రుడు, కర్ణుడు కూడా కీర్తికోసం ఎంతో ఇచ్చారు. విషపు అగ్నిలో కాలుతున్న రాజును నేను ఎలా నిర్లక్ష్యం చేయగలను?
జీవితేఽద్య మయా రాజ్ఞి సుఖం సర్వజనస్య చ । అరాజకే ప్రజానాశో భవితా నాత్ర సంశయః
ఈ రోజు నేను రాజు ప్రాణాన్ని కాపాడితే, అందరికీ సుఖం కలుగుతుంది; రాజు లేకపోతే ప్రజలు నాశనం అవడం ఖాయం — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
ప్రజానాశస్య పాపం మే భవిష్యతి మృతే నృపే । అపకీర్తిశ్చ లోకేషు ధనలోభాద్భవిష్యతి
రాజు చనిపోతే, ప్రజల నాశనం వల్ల పాపం నాకే వస్తుంది. ధనలోభంతో నాకు లోకంలో అపకీర్తి కలుగుతుంది.
ఇతి సఞ్చిన్త్య మనసా ధ్యానం కృత్వా స కశ్యపః । గతాయుషం చ నృపతిం జ్ఞాతవామ్బుద్ధిమత్తరః
ఇలా మనసులో ఆలోచించి, కశ్యపుడు ధ్యానం చేసి, తన గొప్ప తెలివితో రాజు ప్రాణం ముగిసిపోతుందని గ్రహించాడు.