క్రీడాం చక్రే నదీతీరే త్రిషు లోకేషు సున్దరీ । గర్భం విశ్వావసోః ప్రాప్య నిర్గతా వరవర్ణినీ
మూడు లోకాలకూ అందాన్ని ప్రసాదించిన ఆ మేనక నది ఒడ్డున ఆటలు ఆడుతూ, విశ్వావసు ద్వారా గర్భవతిగా అయ్యి, ఆ తరువాత అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయింది.
స్థూలకేశాశ్రమే గత్వా విససర్జ వరాప్సరాః । కన్యకాం చ నదీతీరే త్రిషు లోకేషు సున్దరీమ్
ఆ అప్సరసు స్థూలకేశ ఆశ్రమానికి వచ్చి, మూడు లోకాలకూ అందాన్ని ప్రసాదించే ఆ చిన్నారిని నది ఒడ్డున వదిలేసింది.
దృష్ట్వానాథాం తదా కన్యాం జగ్రాహ మునిసత్తమః । పుపోష స్థూలకేశస్తు నామ్నా చక్రే ప్రమద్వరామ్
ఆ చిన్నారి ఎవ్వరూ లేక ఒంటరిగా ఉన్నదాన్ని చూసి, ఆ మహర్షి తీసుకుని, స్థూలకేశుడు ఆమెను పెంచి, ఆమెకు ప్రమద్వర అని పేరు పెట్టాడు.
సా కాలే యౌవనం ప్రాప్తా సర్వలక్షణసంయుతా । రురుర్దృష్ట్వాథ తాం బాలాం కామబాణార్దితో హ్యభూత్
కాలక్రమంలో ఆమె యవ్వనాన్ని చేరి, అన్ని శుభ లక్షణాలతో అలంకరించబడింది. ఆ బాలికను చూసి రురు ప్రేమబాణాలతో బాధపడిపోయాడు.
పరీక్షిద్రాజ్ఞో గుప్తగృహే వాసవర్ణనమ్ పరీక్షిదువాచ కామార్తః స మునిర్గత్వా రురుః సుప్తో నిజాశ్రమే । పితా పప్రచ్ఛ దీనం తం కిం రురో విమనా అసి
పరిక్షిత్ ఇలా అడిగాడు: ప్రేమవేదనతో రురు తన ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు. అప్పటికి అతని తండ్రి నిద్రలో ఉన్నాడు. తండ్రి అతని బాధను గమనించి, 'రురు! నీవు ఎందుకు ఇంత దిగులుగా ఉన్నావు?' అని అడిగాడు.
స తమాహాతికామార్తః స్థూలకేశస్య చాశ్రమే । కన్యా ప్రమద్వరా నామ సా మే భార్యా భవేదితి
అప్పుడు ఆ ప్రేమవేదనతో బాధపడుతూ రురు ఇలా చెప్పాడు: 'స్థూలకేశ ఆశ్రమంలో ప్రమద్వర అనే ఒక బాలిక ఉంది. ఆమె నా భార్య కావాలని కోరుకుంటున్నాను.'
స గత్వా ప్రమతిస్తూర్ణం స్థూలకేశం మహామునిమ్ । ప్రముహ్య సుముఖం కృత్వా యయాచే తాం వరాననామ్
తర్వాత ప్రమతి త్వరగా స్థూలకేశ మహర్షి వద్దకు వెళ్లి, వినయంగా, చిరునవ్వుతో, ఆ ప్రకాశవంతమైన బాలికను తన కుమారుడికి అడిగాడు.
దదౌ వాచం స్థూలకేశః ప్రదాస్యామి శుభేఽహని । వివాహార్థం చ సమ్భారం రచయామాసతుర్వనే
స్థూలకేశుడు, 'శుభమైన రోజున ఆమెను ఇస్తాను' అని మాట ఇచ్చాడు. ఇద్దరూ అరణ్యంలో పెళ్లి ఏర్పాట్లు చేయడం ప్రారంభించారు.
ప్రమతిః స్థూలకేశశ్చ వివాహార్థం సముద్యతౌ । బభూవతుర్మహాత్మానౌ సమీపస్థౌ తపోవనే
ప్రమతి, స్థూలకేశుడు ఇద్దరూ గొప్ప మనస్సు కలవారు. వారు పెళ్లి కోసం ఉత్సాహంగా ఏర్పాట్లు చేస్తూ, అరణ్యాశ్రమంలో దగ్గరగా ఉన్నారు.
తస్మిన్నవసరే కన్యా రమమాణా గృహాఙ్గణే । ప్రసుప్తం పన్నగం పాదేనాస్పృశచ్చారులోచనా
ఆ సమయంలో ఆ యువతి ఇంటి ప్రాంగణంలో ఆనందంగా ఆడుకుంటూ ఉండగా, అప్రమత్తంగా ఒక నిద్రిస్తున్న పామును తన కాలితో తాకింది.
దష్టా తు పన్నగేనాథ సా మమార వరాఙ్గనా । కోలాహలస్తదా జాతో మృతాం దృష్ట్వా ప్రమద్వరామ్
ఆమెను ఆ పాము కరిచింది. అందమైన ఆ యువతి అక్కడే మరణించింది. ప్రమద్వర మృతదేహాన్ని చూసి అక్కడ పెద్ద కలకలం రేగింది.
మిలితా మునయః సర్వే చుక్రుశుః శోకసంయుతాః । భూమౌ తాం పతితాం దృష్ట్వా పితా తస్యాతిదుఃఖితః
అందరు మునులు అక్కడికి చేరి, దుఃఖంతో ఏడ్చారు. భూమిపై పడిపోయిన తన కుమార్తెను చూసి ఆమె తండ్రి తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు.
రురోద విగతప్రాణాం దీప్యమానాం సుతేజసా । రురుః శ్రుత్వా తదాక్రన్దం దర్శనార్థం సమాగతః
ఆమె ప్రాణం లేని శరీరాన్ని, ఇంకా వెలుగుతో మెరిసిపోతుండగా, ఆమె తండ్రి కన్నీరు పెట్టాడు. ఆ అరుపులు విని రురు అక్కడికి వచ్చాడు.
దదర్శ పతితాం తత్ర సజీవామివ కామినీమ్ । రుదన్తం స్థూలకేశం చ దృష్ట్వాన్యానృషిసత్తమాన్
రురు అక్కడ పడివున్న తన ప్రియమైన యువతిని, ఇంకా బతికినట్లుగా చూసాడు. స్థూలకేశుడు, ఇతర మహర్షులు ఏడుస్తున్న దృశ్యాన్ని చూశాడు.
రురుః స్థానాద్బహిర్గత్వా రురోద విరహాకులః । అహో దైవేన సర్పోఽయం ప్రేషితః పరమాద్భుతః
రురు అక్కడి నుండి బయటకు వెళ్లి, వియోగ బాధతో కన్నీరు పెట్టాడు: 'అయ్యో! దైవకృప వల్ల ఈ పాము పంపబడింది. ఇది ఎంత ఆశ్చర్యకరం!' అని అన్నాడు.
మమ శర్మవిఘాతాయ దుఃఖహేతురయం కిల । కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి మృతా మే ప్రాణవల్లభా
'ఇది నిజంగా నా బాధలకు కారణం, నా ఆనందాన్ని నాశనం చేసింది. నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? నా ప్రాణప్రియ మరణించింది' అని విలపించాడు.
న వై జీవితుమిచ్ఛామి వియుక్తః ప్రియయానయా । నాలిఙ్గితా వరారోహా న మయా చుమ్బితా ముఖే
నా ప్రియమైనవాళ్ల నుండి వేరుపడిన తర్వాత నేను బ్రతకాలని అసలు అనుకోవడం లేదు. అందమైన రూపం కలిగిన ఆమెను నేను ఆలింగనం చేయలేదు, ఆమెను నోటిపై ముద్దిచేయలేదు.
న పాణిగ్రహణం ప్రాప్తం మన్దభాగ్యేన సర్వథా । లాజాహోమస్తథా చాగ్నౌ న కృతస్త్వనయా సహ
నా దురదృష్టం వల్ల ఆమెను పెళ్లి చేసుకోలేకపోయాను. ఆమెతో కలిసి అగ్నికి లాజలు సమర్పించే పెళ్లి కర్మ కూడా చేయలేదు.
మానుష్యం ధిగిదం కామం గచ్ఛన్త్వద్య మమాసవః । దుఃఖితస్య న వా మృత్యుర్వాఞ్ఛితః సముపైతి హి
ఈ మానవ జన్మను నేను తిట్టుకుంటున్నాను. ఈ రోజు నా ప్రాణం విడిచి పోతుంది. బాధపడేవారికి మరణం కోరుకున్నా కూడా రాదు.
సుఖం తర్హి కథం దివ్యమాప్యతే భువి వాఞ్ఛితమ్ । ప్రపతామి హ్రదే ఘోరే పావకే ప్రపతామ్యహమ్
ఇప్పుడు నేను కోరుకున్న ఆ పరమానందం భూమిపై గానీ, స్వర్గంలో గానీ ఎలా లభిస్తుంది? భయంకరమైన నదిలో దూకిపోతాను లేదా అగ్నిలో పడిపోతాను.
విషమద్మి గలే పాశం కృత్వా ప్రాణాంస్త్యజామ్యహమ్ । విలప్యైవం రురుస్తత్ర విచార్య మనసా పునః
విషం తాగుతాను, లేక మెడలో ముడి వేసుకుని ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను. ఇలా విలపిస్తూ అక్కడే ఏడ్చాడు, మళ్లీ మనసులో ఆలోచించాడు.
ఉపాయం చిన్తయామాస స్థితస్తస్మిన్నదీతటే । మరణాత్కిం ఫలం మే స్యాదాత్మహత్యా దురత్యయా
ఆ నది ఒడ్డున నిలబడి, ఏం చేయాలో ఆలోచించాడు. మరణం వల్ల నాకు ఏమి లాభం? ఇంతటి ఘోరమైన ఆత్మహత్య వల్ల ఏమి ప్రయోజనం?
దుఃఖితశ్చ పితా మే స్యాజ్జననీ చాతిదుఃఖితా । దైవస్తుష్టో భవేత్కామం దృష్ట్వా మాం త్యక్తజీవితమ్
నా తండ్రికి బాధ కలుగుతుంది, నా తల్లికి మరింత ఎక్కువ బాధ కలుగుతుంది. నేను ప్రాణాలు విడిచినట్టు చూసి, బహుశా విధి సంతృప్తి చెందవచ్చు.
సర్వః ప్రముదితశ్చ స్యాన్మత్క్షయే నాత్ర సంశయః । ఉపకారః ప్రియాయాః కః పరలోకే భవేదపి
నా నాశనం వల్ల అందరూ సంతోషపడతారు, ఇందులో సందేహమే లేదు. కానీ నా ప్రియమైనవారికి, పరలోకంలో కూడా, ఏమి లాభం కలుగుతుంది?
మృతే మయ్యాత్మఘాతేన విరహాత్పీడితేఽపి చ । పరలోకే ప్రియా సాపి న మే స్యాదాత్మఘాతినః
విడిపోవడం వల్ల బాధపడి నేను ఆత్మహత్య చేసుకుంటే, పరలోకంలో కూడా ఆ ప్రియమైనవారు నాకు లభించరు. ఎందుకంటే ఆత్మహత్య చేసినవారికి అది సాధ్యపడదు.
ఏతదర్థం మృతే దోషా మయి నైవామృతే పునః । విమృశ్యైవ రురుస్తత్ర స్నాత్వాచమ్య శుచిః స్థితః
ఈ కారణంగా, నేను చనిపోతే తప్పులు నాకే వస్తాయి, బ్రతికుంటే మాత్రం రావు. ఇలా ఆలోచిస్తూ అక్కడే ఏడ్చాడు, స్నానం చేసి పవిత్రుడై నిలబడ్డాడు.
అబ్రవీద్వచనం కృత్వా జలం పాణావసౌ మునిః । యన్మయా సుకృతం కిఞ్చిత్కృతం దేవార్చనాదికమ్
ఇలా చెప్పి, ఆ ముని చేతిలో నీళ్లు తీసుకుని ఇలా అన్నాడు: దేవతల పూజ మొదలైన మంచి పనులు నేను ఏమైనా చేసుంటే—
గురవః పూజితా భక్త్యా హుతం జప్తం తపః కృతమ్ । అధీతాస్త్వఖిలా వేదా గాయత్రీ సంస్కృతా యది
భక్తితో గురువులను పూజించి, హోమం చేసి, జపం చేసి, తపస్సు చేసి, అన్ని వేదాలు చదివి, గాయత్రీ మంత్రాన్ని పవిత్రం చేసి ఉంటే—
రవిరారాధితస్తేన సఞ్జీవతు మమ ప్రియా । యది జీవేన్న మే కాన్తా త్యజే ప్రాణానహం తతః
సూర్యుని పూజ చేసి పుణ్యం సంపాదించి ఉంటే, నా ప్రియమైనవారు మళ్లీ బ్రతికిపోవాలి. ఆమె బ్రతకకపోతే, నేను నా ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను.
ఇత్యుక్త్వా తజ్జలం భూమౌ చిక్షేపారాధ్య దేవతాః । రాజోవాచ ఏవం విలపతస్తస్య భార్యయా దుఃఖితస్య చ
ఇలా చెప్పి, ఆ నీటిని భూమిపై పోశాడు, దేవతలను పూజించాడు.