ప్రత్యక్షం తత్ర దృష్టాన్తం పశ్యన్తు సచివాః కిల । దివి కోఽపి పృథివ్యాం వా దృశ్యతే పురుషః క్వచిత్
'ఈ ఉదాహరణను మంత్రులు ప్రత్యక్షంగా చూడండి. ఆకాశంలోనైనా, భూమిపై అయినా విధిని తప్పించుకున్నవాడు ఎవరైనా ఉన్నాడా?'
దైవే మతిం సమాధాయ యస్తిష్ఠేత్తు నిరుద్యమః । విరక్తస్తు యతిర్భూత్వా భిక్షార్థం యాతి సర్వథా
'విధిని మనసులో పెట్టుకుని ఎవ్వరూ ప్రయత్నం చేయకుండా ఉండవచ్చు; లేదా విరక్తుడై యతిగా మారి అన్నం కోసం ఎక్కడికైనా వెళ్ళవచ్చు.'
గృహస్థానాం గృహే కామమాహూతో వాథవాన్యథా । యదృచ్ఛయోపపన్నం చ క్షిప్తం కేనాపి వా ముఖే
'గృహస్థుల ఇళ్లలో, పిలిచి అయినా లేకపోతే యాదృచ్ఛికంగా వచ్చినా, ఎవరో నోట్లో పెట్టినా వచ్చిన అన్నం—'
ఉద్యమేన వినా చాస్యాదుదరే సంవిశేత్కథమ్ । ప్రయత్నశ్చోద్యమే కార్యో యదా సిద్ధిం న యాతి చేత్
'ప్రయత్నం లేకుండా ఆహారం కడుపులోకి ఎలా వెళ్తుంది? కాబట్టి ప్రయత్నం చేయాలి; విజయము రాకపోతే—'
తదా దైవం స్థితం చేతి చిత్తమాలమ్బయేద్బుధః । మన్త్రిణ ఊచుః కో మునిర్యేన దత్త్వార్ధమాయుషో జీవితా ప్రియా
'అప్పుడు విధిమీదే ఆధారపడాలి అని జ్ఞానులు అంటారు.' మంత్రులు అడిగారు: 'తన ప్రియమైన భార్యను తన ఆయుష్షు అర్థాన్ని ఇచ్చి బ్రతికించిన ముని ఎవరు?'
కథం మృతా మహారాజ తన్నో బ్రూహి సవిస్తరమ్ । రాజోవాచ భృగోర్భార్యా వరారోహా పులోమా నామ సున్దరీ
'ఆమె ఎలా చనిపోయింది మహారాజా? దయచేసి వివరంగా చెప్పండి.' రాజు చెప్పాడు: 'భృగువు భార్య, అందమైన రూపవతి, పులోమా అనే సుందరి.'
తస్యాం తు చ్యవనో నామ మునిర్జాతోఽతివిశ్రుతః । చ్యవనస్య చ శర్యాతేః సుకన్యా నామ సున్దరీ
'ఆమెకు ప్రసిద్ధుడైన చ్యవనుడు అనే ముని పుట్టాడు. చ్యవనునికి శర్యాతి కుమార్తె సుకన్య అనే సుందరి.'
తస్యాం జజ్ఞే సుతః శ్రీమాన్ప్రమతిర్నామ విశ్రుతః । ప్రమతేస్తు ప్రియా భార్యా ప్రతాపీ నామ విశ్రుతా
'ఆమెకు ప్రఖ్యాతి గల, శ్రీమంతుడు అయిన ప్రమతి అనే కుమారుడు పుట్టాడు. ప్రమతికి ప్రియమైన భార్య ప్రతాపి అనే ప్రసిద్ధురాలు.'
రురుర్నామ సుతో జాతస్తథా పరమతాపసః । తస్మింశ్చ సమయే కశ్చిత్స్థూలకేశశ్చ విశ్రుతః
ఒక మహాతపస్వి కుమారుడిగా రురు అనే వాడు జన్మించాడు. అదే సమయంలో స్థూలకేశ అనే ప్రసిద్ధ ముని కూడా ఉన్నాడు.
బభూవ తపసా యుక్తో ధర్మాత్మా సత్యసమ్మతః । ఏతస్మిన్నన్తరే మాన్యా మేనకా చ వరాప్సరాః
ఆయన తపస్సులో నిమగ్నుడై, ధర్మబద్ధుడై, సత్యవంతుడిగా అందరి మనస్సును గెలుచుకున్నవాడు. ఇదే సమయంలో గౌరవనీయురాలైన మేనక అనే అప్సరసు కూడా అక్కడ ఉంది.
క్రీడాం చక్రే నదీతీరే త్రిషు లోకేషు సున్దరీ । గర్భం విశ్వావసోః ప్రాప్య నిర్గతా వరవర్ణినీ
మూడు లోకాలకూ అందాన్ని ప్రసాదించిన ఆ మేనక నది ఒడ్డున ఆటలు ఆడుతూ, విశ్వావసు ద్వారా గర్భవతిగా అయ్యి, ఆ తరువాత అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయింది.
స్థూలకేశాశ్రమే గత్వా విససర్జ వరాప్సరాః । కన్యకాం చ నదీతీరే త్రిషు లోకేషు సున్దరీమ్
ఆ అప్సరసు స్థూలకేశ ఆశ్రమానికి వచ్చి, మూడు లోకాలకూ అందాన్ని ప్రసాదించే ఆ చిన్నారిని నది ఒడ్డున వదిలేసింది.
దృష్ట్వానాథాం తదా కన్యాం జగ్రాహ మునిసత్తమః । పుపోష స్థూలకేశస్తు నామ్నా చక్రే ప్రమద్వరామ్
ఆ చిన్నారి ఎవ్వరూ లేక ఒంటరిగా ఉన్నదాన్ని చూసి, ఆ మహర్షి తీసుకుని, స్థూలకేశుడు ఆమెను పెంచి, ఆమెకు ప్రమద్వర అని పేరు పెట్టాడు.
సా కాలే యౌవనం ప్రాప్తా సర్వలక్షణసంయుతా । రురుర్దృష్ట్వాథ తాం బాలాం కామబాణార్దితో హ్యభూత్
కాలక్రమంలో ఆమె యవ్వనాన్ని చేరి, అన్ని శుభ లక్షణాలతో అలంకరించబడింది. ఆ బాలికను చూసి రురు ప్రేమబాణాలతో బాధపడిపోయాడు.
పరీక్షిద్రాజ్ఞో గుప్తగృహే వాసవర్ణనమ్ పరీక్షిదువాచ కామార్తః స మునిర్గత్వా రురుః సుప్తో నిజాశ్రమే । పితా పప్రచ్ఛ దీనం తం కిం రురో విమనా అసి
పరిక్షిత్ ఇలా అడిగాడు: ప్రేమవేదనతో రురు తన ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు. అప్పటికి అతని తండ్రి నిద్రలో ఉన్నాడు. తండ్రి అతని బాధను గమనించి, 'రురు! నీవు ఎందుకు ఇంత దిగులుగా ఉన్నావు?' అని అడిగాడు.
స తమాహాతికామార్తః స్థూలకేశస్య చాశ్రమే । కన్యా ప్రమద్వరా నామ సా మే భార్యా భవేదితి
అప్పుడు ఆ ప్రేమవేదనతో బాధపడుతూ రురు ఇలా చెప్పాడు: 'స్థూలకేశ ఆశ్రమంలో ప్రమద్వర అనే ఒక బాలిక ఉంది. ఆమె నా భార్య కావాలని కోరుకుంటున్నాను.'
స గత్వా ప్రమతిస్తూర్ణం స్థూలకేశం మహామునిమ్ । ప్రముహ్య సుముఖం కృత్వా యయాచే తాం వరాననామ్
తర్వాత ప్రమతి త్వరగా స్థూలకేశ మహర్షి వద్దకు వెళ్లి, వినయంగా, చిరునవ్వుతో, ఆ ప్రకాశవంతమైన బాలికను తన కుమారుడికి అడిగాడు.
దదౌ వాచం స్థూలకేశః ప్రదాస్యామి శుభేఽహని । వివాహార్థం చ సమ్భారం రచయామాసతుర్వనే
స్థూలకేశుడు, 'శుభమైన రోజున ఆమెను ఇస్తాను' అని మాట ఇచ్చాడు. ఇద్దరూ అరణ్యంలో పెళ్లి ఏర్పాట్లు చేయడం ప్రారంభించారు.
ప్రమతిః స్థూలకేశశ్చ వివాహార్థం సముద్యతౌ । బభూవతుర్మహాత్మానౌ సమీపస్థౌ తపోవనే
ప్రమతి, స్థూలకేశుడు ఇద్దరూ గొప్ప మనస్సు కలవారు. వారు పెళ్లి కోసం ఉత్సాహంగా ఏర్పాట్లు చేస్తూ, అరణ్యాశ్రమంలో దగ్గరగా ఉన్నారు.
తస్మిన్నవసరే కన్యా రమమాణా గృహాఙ్గణే । ప్రసుప్తం పన్నగం పాదేనాస్పృశచ్చారులోచనా
ఆ సమయంలో ఆ యువతి ఇంటి ప్రాంగణంలో ఆనందంగా ఆడుకుంటూ ఉండగా, అప్రమత్తంగా ఒక నిద్రిస్తున్న పామును తన కాలితో తాకింది.
దష్టా తు పన్నగేనాథ సా మమార వరాఙ్గనా । కోలాహలస్తదా జాతో మృతాం దృష్ట్వా ప్రమద్వరామ్
ఆమెను ఆ పాము కరిచింది. అందమైన ఆ యువతి అక్కడే మరణించింది. ప్రమద్వర మృతదేహాన్ని చూసి అక్కడ పెద్ద కలకలం రేగింది.
మిలితా మునయః సర్వే చుక్రుశుః శోకసంయుతాః । భూమౌ తాం పతితాం దృష్ట్వా పితా తస్యాతిదుఃఖితః
అందరు మునులు అక్కడికి చేరి, దుఃఖంతో ఏడ్చారు. భూమిపై పడిపోయిన తన కుమార్తెను చూసి ఆమె తండ్రి తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు.
రురోద విగతప్రాణాం దీప్యమానాం సుతేజసా । రురుః శ్రుత్వా తదాక్రన్దం దర్శనార్థం సమాగతః
ఆమె ప్రాణం లేని శరీరాన్ని, ఇంకా వెలుగుతో మెరిసిపోతుండగా, ఆమె తండ్రి కన్నీరు పెట్టాడు. ఆ అరుపులు విని రురు అక్కడికి వచ్చాడు.
దదర్శ పతితాం తత్ర సజీవామివ కామినీమ్ । రుదన్తం స్థూలకేశం చ దృష్ట్వాన్యానృషిసత్తమాన్
రురు అక్కడ పడివున్న తన ప్రియమైన యువతిని, ఇంకా బతికినట్లుగా చూసాడు. స్థూలకేశుడు, ఇతర మహర్షులు ఏడుస్తున్న దృశ్యాన్ని చూశాడు.
రురుః స్థానాద్బహిర్గత్వా రురోద విరహాకులః । అహో దైవేన సర్పోఽయం ప్రేషితః పరమాద్భుతః
రురు అక్కడి నుండి బయటకు వెళ్లి, వియోగ బాధతో కన్నీరు పెట్టాడు: 'అయ్యో! దైవకృప వల్ల ఈ పాము పంపబడింది. ఇది ఎంత ఆశ్చర్యకరం!' అని అన్నాడు.
మమ శర్మవిఘాతాయ దుఃఖహేతురయం కిల । కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి మృతా మే ప్రాణవల్లభా
'ఇది నిజంగా నా బాధలకు కారణం, నా ఆనందాన్ని నాశనం చేసింది. నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? నా ప్రాణప్రియ మరణించింది' అని విలపించాడు.
న వై జీవితుమిచ్ఛామి వియుక్తః ప్రియయానయా । నాలిఙ్గితా వరారోహా న మయా చుమ్బితా ముఖే
నా ప్రియమైనవాళ్ల నుండి వేరుపడిన తర్వాత నేను బ్రతకాలని అసలు అనుకోవడం లేదు. అందమైన రూపం కలిగిన ఆమెను నేను ఆలింగనం చేయలేదు, ఆమెను నోటిపై ముద్దిచేయలేదు.
న పాణిగ్రహణం ప్రాప్తం మన్దభాగ్యేన సర్వథా । లాజాహోమస్తథా చాగ్నౌ న కృతస్త్వనయా సహ
నా దురదృష్టం వల్ల ఆమెను పెళ్లి చేసుకోలేకపోయాను. ఆమెతో కలిసి అగ్నికి లాజలు సమర్పించే పెళ్లి కర్మ కూడా చేయలేదు.
మానుష్యం ధిగిదం కామం గచ్ఛన్త్వద్య మమాసవః । దుఃఖితస్య న వా మృత్యుర్వాఞ్ఛితః సముపైతి హి
ఈ మానవ జన్మను నేను తిట్టుకుంటున్నాను. ఈ రోజు నా ప్రాణం విడిచి పోతుంది. బాధపడేవారికి మరణం కోరుకున్నా కూడా రాదు.
సుఖం తర్హి కథం దివ్యమాప్యతే భువి వాఞ్ఛితమ్ । ప్రపతామి హ్రదే ఘోరే పావకే ప్రపతామ్యహమ్
ఇప్పుడు నేను కోరుకున్న ఆ పరమానందం భూమిపై గానీ, స్వర్గంలో గానీ ఎలా లభిస్తుంది? భయంకరమైన నదిలో దూకిపోతాను లేదా అగ్నిలో పడిపోతాను.