గమనాయ మతిం చక్రే రాజా హైమాచలం ప్రతి । షట్త్రింశద్వార్షికం రాజ్యే స్థాపయిత్వోత్తరాసుతమ్
రాజు హేమాచలానికి వెళ్లాలని నిర్ణయించాడు. ఉత్తర కుమారుడిని రాజ్యానికి ముప్పై ఆరు సంవత్సరాలు పట్టభద్రుడిగా ఉంచాడు.
నిర్జగామ వనం రాజా ద్రౌపద్యా భ్రాతృభిః సహ । షట్త్రింశచ్చైవ వర్షాణి కృత్వా రాజ్యం గజాహ్వయే
రాజు, ద్రౌపదితో మరియు అన్నదమ్ములతో కలిసి అడవిలోకి వెళ్లాడు. హస్తినాపురంలో ముప్పై ఆరు సంవత్సరాలు పాలించాడు.
గత్వా హిమాచలే షట్ తే జహుః ప్రాణాన్పృథాసుతాః । పరీక్షిదపి రాజర్షిః ప్రజాః సర్వాః సుధార్మికః
హిమాలయాలకు చేరుకున్న తరువాత, పృథాసుతులు ఆరుగురు ప్రాణాలు విడిచారు. పరీక్షిత్తు రాజర్షి ధర్మబద్ధంగా ప్రజలను రక్షించాడు.
అపాలయచ్చ రాజేన్ద్రః షష్టివర్షాణ్యతన్ద్రితః । బభూవ మృగయాశీలో జగామ చ వనం మహత్
ఆ రాజు అలసట లేకుండా అరవై సంవత్సరాలు పాలించాడు. తరువాత వేటలో ఆసక్తి పెరిగి, గొప్ప అడవిలోకి ప్రవేశించాడు.
విద్ధం మృగం విచిన్వానో మధ్యాహ్నే భూపతిః స్వయమ్ । తృషితశ్చ పరిశ్రాన్తః క్షుధితశ్చోత్తరాసుతః
మధ్యాహ్న సమయంలో గాయపడిన జింకను వెతుకుతూ, ఉత్తర కుమారుడు అయిన రాజు తానే స్వయంగా దాహంతో, అలసటతో, ఆకలితో బాధపడ్డాడు.
రాజా ఘర్మేణ సన్తప్తో దదర్శ మునిమన్తికే । ధ్యానే స్థితం మునిం రాజా జలం పప్రచ్ఛ చాతురః
వేసవిలో వేడితో బాధపడుతూ, రాజు దగ్గరలో ఉన్న ఒక మునిని చూశాడు. ఆ ముని ధ్యానంలో లీనమై ఉండగా, తెలివైన రాజు నీళ్లు అడిగాడు.
నోవాచ కిఞ్చిన్మౌనస్థశ్చుకోప నృపతిస్తదా । మృతం సర్పం తదాదాయ ధనుష్కోట్యా తృషాతురః
ఆ ముని మౌనంగా ఉండి ఏమీ చెప్పలేదు. దాహంతో బాధపడుతున్న రాజు, తన విల్లుతో ఒక మృత సర్పాన్ని తీసుకున్నాడు.
కలినావిష్టచిత్తస్తు కణ్ఠే తస్య న్యవేశయత్ । ఆరోపితే తథా సర్పే నోవాచ మునిసత్తమః
కళిదోషంతో మనస్సు మాయలో పడి, ఆ పాము ముని మెడలో వేసాడు. అయినా ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు ఏమీ మాట్లాడలేదు.
న చచాల సమాధిస్థో రాజాపి స్వగృహం గతః । తస్య పుత్రోఽతితేజస్వీ గవిజాతో మహాతపాః
ముని సమాధిలో లీనమై కదలలేదు. రాజు తన ఇంటికి తిరిగి వెళ్లాడు. ఆ ముని కుమారుడు, గొర్రె ద్వారా జన్మించినవాడు, ఘనమైన తపస్సు కలవాడు.
మహాశక్తోఽథ శుశ్రావ క్రీడమానో వనాన్తికే । మిత్రాణ్యాహుశ్చ తత్పుత్రం పితుః కణ్ఠే తవాధునా
అతడు గొప్ప శక్తివంతుడు. అడవి దగ్గర ఆటలాడుతూ ఉండగా, అతని స్నేహితులు, 'నీ తండ్రి మెడలో ఇప్పుడు పాము ఉంది' అని చెప్పారు.
లమ్భితోఽస్తి మృతః సర్పః కేనాపీతి మునీశ్వర । తేషాం తద్వచనం శ్రుత్వా చుకోపాతిశయం తదా
ఓ మహర్షీ, ఎవరో ఒకరు, 'ఒక మృత సర్పాన్ని ఆయనపై వేసారు' అన్నారు. వారి మాటలు విని ఆయన చాలా కోపం వచ్చాడు.
శశాప నృపతిం క్రుద్ధో గృహీత్వాశు కరే జలమ్ । పితుః కణ్ఠేఽద్య మే యేన వినిక్షిప్తో మృతోరగః
కోపంతో ఆయన చేతిలో నీళ్లు తీసుకుని, 'ఈ రోజు నా తండ్రి మెడపై ఎవరు మృత సర్పాన్ని వేశారు,' అని రాజును శపించాడు.
తక్షకః సప్తరాత్రేణ తం దశేత్పాపపూరుషమ్ । మునేః శిష్యోఽథ రాజానం సముపేత్య గృహే స్థితమ్
'ఏడు రాత్రుల్లో ఆ పాపాత్ముడిని తక్షకుడు కరిస్తాడు.' తర్వాత ఆ మునిశిష్యుడు రాజు ఇంటికి వచ్చాడు.
శాపం నివేదయామాస మునిపుత్రేణ చార్పితమ్ । అభిమన్యుసుతః శ్రుత్వా శాపం దత్తం ద్విజేన వై
ఆ మునిపుత్రుడు పెట్టిన శాపాన్ని రాజుకు తెలియజేశాడు. బ్రాహ్మణుడు శాపం ఇచ్చాడని అభిమన్యుపుత్రుడు విని,
అనివార్యం చ విజ్ఞాయ మన్త్రివృద్ధానువాచ హ । శప్తోఽహం ద్విజరూపేణ మమ ద్వేషాదసంశయమ్
దాన్ని తప్పించుకోలేమని గ్రహించి, తన పెద్ద మంత్రులను పిలిచి, 'నన్ను బ్రాహ్మణుడు ద్వేషంతో శపించాడు,' అన్నాడు.
కిం విధేయం మయామాత్యా ఉపాయశ్చిన్త్యతామిహ । మృత్యుః కిలానివార్యోఽసౌ వదన్తి వేదవాదినః
'మంత్రులారా, నేను ఏమి చేయాలి? ఏదైనా మార్గం ఆలోచించండి. వేదపండితుల మాట ప్రకారం మరణం తప్పదని అంటారు.'
యత్నస్తథాపి శాస్త్రోక్తః కర్తవ్యః సర్వథా బుధైః । ఉపాయవాదినః కేచిత్ప్రవదన్తి మనీషిణః
'అయినా కూడా, శాస్త్రంలో చెప్పినట్టు జ్ఞానులు ఎప్పుడూ ప్రయత్నం చేయాలి. కొందరు పండితులు మార్గాలు వెతకాలని అంటారు.'
విజ్ఞోపాయేన సిధ్యన్తి కార్యాణి నేతరస్య చ । మణిమన్త్రౌషధీనాం వై ప్రభావాః ఖలు దుర్విదః
'సరైన మార్గంతో పనులు పూర్తవుతాయి, లేకపోతే కాదు. రత్నాలు, మంత్రాలు, ఔషధాల శక్తి తెలుసుకోవడం చాలా కష్టం.'
న భవేదితి కిం తైస్తు మణిమద్భిః సుసాధితైః । సర్పదష్టా పురా భార్యా మునేః సఞ్జీవితా మృతా
'బాగా సిద్ధమైన రత్నాలు ఉన్నవాళ్లతో ఏమీ చేయలేమంటే, ఒకసారి మునికి భార్యను సర్పం కరిచి చనిపోయినప్పుడు ఆమె మళ్లీ ఎలా బతికింది?'
దత్త్వార్ధమాయుషస్తేన మునినా సా వరాప్సరాః । భవితవ్యే న విశ్వాసః కర్తవ్యః సర్వథా బుధైః
'ఆ ముని తన ఆయుష్షు అర్థాన్ని ఇచ్చి ఆ అప్సరసిని బ్రతికించాడు. అయినా, విధి బలంగా ఉన్నప్పుడు జ్ఞానులు దానిపై నమ్మకం పెట్టుకోకూడదు.'
ప్రత్యక్షం తత్ర దృష్టాన్తం పశ్యన్తు సచివాః కిల । దివి కోఽపి పృథివ్యాం వా దృశ్యతే పురుషః క్వచిత్
'ఈ ఉదాహరణను మంత్రులు ప్రత్యక్షంగా చూడండి. ఆకాశంలోనైనా, భూమిపై అయినా విధిని తప్పించుకున్నవాడు ఎవరైనా ఉన్నాడా?'
దైవే మతిం సమాధాయ యస్తిష్ఠేత్తు నిరుద్యమః । విరక్తస్తు యతిర్భూత్వా భిక్షార్థం యాతి సర్వథా
'విధిని మనసులో పెట్టుకుని ఎవ్వరూ ప్రయత్నం చేయకుండా ఉండవచ్చు; లేదా విరక్తుడై యతిగా మారి అన్నం కోసం ఎక్కడికైనా వెళ్ళవచ్చు.'
గృహస్థానాం గృహే కామమాహూతో వాథవాన్యథా । యదృచ్ఛయోపపన్నం చ క్షిప్తం కేనాపి వా ముఖే
'గృహస్థుల ఇళ్లలో, పిలిచి అయినా లేకపోతే యాదృచ్ఛికంగా వచ్చినా, ఎవరో నోట్లో పెట్టినా వచ్చిన అన్నం—'
ఉద్యమేన వినా చాస్యాదుదరే సంవిశేత్కథమ్ । ప్రయత్నశ్చోద్యమే కార్యో యదా సిద్ధిం న యాతి చేత్
'ప్రయత్నం లేకుండా ఆహారం కడుపులోకి ఎలా వెళ్తుంది? కాబట్టి ప్రయత్నం చేయాలి; విజయము రాకపోతే—'
తదా దైవం స్థితం చేతి చిత్తమాలమ్బయేద్బుధః । మన్త్రిణ ఊచుః కో మునిర్యేన దత్త్వార్ధమాయుషో జీవితా ప్రియా
'అప్పుడు విధిమీదే ఆధారపడాలి అని జ్ఞానులు అంటారు.' మంత్రులు అడిగారు: 'తన ప్రియమైన భార్యను తన ఆయుష్షు అర్థాన్ని ఇచ్చి బ్రతికించిన ముని ఎవరు?'
కథం మృతా మహారాజ తన్నో బ్రూహి సవిస్తరమ్ । రాజోవాచ భృగోర్భార్యా వరారోహా పులోమా నామ సున్దరీ
'ఆమె ఎలా చనిపోయింది మహారాజా? దయచేసి వివరంగా చెప్పండి.' రాజు చెప్పాడు: 'భృగువు భార్య, అందమైన రూపవతి, పులోమా అనే సుందరి.'
తస్యాం తు చ్యవనో నామ మునిర్జాతోఽతివిశ్రుతః । చ్యవనస్య చ శర్యాతేః సుకన్యా నామ సున్దరీ
'ఆమెకు ప్రసిద్ధుడైన చ్యవనుడు అనే ముని పుట్టాడు. చ్యవనునికి శర్యాతి కుమార్తె సుకన్య అనే సుందరి.'
తస్యాం జజ్ఞే సుతః శ్రీమాన్ప్రమతిర్నామ విశ్రుతః । ప్రమతేస్తు ప్రియా భార్యా ప్రతాపీ నామ విశ్రుతా
'ఆమెకు ప్రఖ్యాతి గల, శ్రీమంతుడు అయిన ప్రమతి అనే కుమారుడు పుట్టాడు. ప్రమతికి ప్రియమైన భార్య ప్రతాపి అనే ప్రసిద్ధురాలు.'
రురుర్నామ సుతో జాతస్తథా పరమతాపసః । తస్మింశ్చ సమయే కశ్చిత్స్థూలకేశశ్చ విశ్రుతః
ఒక మహాతపస్వి కుమారుడిగా రురు అనే వాడు జన్మించాడు. అదే సమయంలో స్థూలకేశ అనే ప్రసిద్ధ ముని కూడా ఉన్నాడు.
బభూవ తపసా యుక్తో ధర్మాత్మా సత్యసమ్మతః । ఏతస్మిన్నన్తరే మాన్యా మేనకా చ వరాప్సరాః
ఆయన తపస్సులో నిమగ్నుడై, ధర్మబద్ధుడై, సత్యవంతుడిగా అందరి మనస్సును గెలుచుకున్నవాడు. ఇదే సమయంలో గౌరవనీయురాలైన మేనక అనే అప్సరసు కూడా అక్కడ ఉంది.