సర్వే వేదా యత్పదమామనన్తి తపాంసి సర్వాణి చ యద్వదన్తి । యదిచ్ఛన్తో బ్రహ్మచర్యం చరన్తి తత్తే పదం సంగ్రహేణ బ్రవీమి
'అన్ని వేదాలు వర్ణించే స్థితి, అన్ని తపస్సులు తెలిపే లక్ష్యం, దాన్ని కోరుతూ బ్రహ్మచర్యం ఆచరించేవారు ఉన్న స్థితి — ఆ స్థితిని సంక్షిప్తంగా చెబుతాను.'
ఓమిత్యేకాక్షరం బ్రహ్మ తదేవాహుశ్చ హ్రీంమయమ్ । ద్వే బీజే మమ మన్త్రౌ స్తో ముఖ్యత్వేన సురోత్తమ
'ఓం అనే ఒక్క అక్షరం బ్రహ్మం; అదే హ్రీం అనే బీజంతో కూడినదిగా కూడా అంటారు. ఈ రెండు బీజాక్షరాలు నా మంత్రంలో ముఖ్యమైనవి, ఓ ఉత్తమదేవా.'
భాగద్వయవతీ యస్మాత్సృజామి సకలం జగత్ । తత్రైకభాగః సమ్ప్రోక్తః సచ్చిదానన్దనామకః
'రెండు భాగాలు నాలో ఉండటువల్లనే ఈ జగత్తంతా సృష్టించాను. అందులో ఒక భాగాన్ని సచ్చిదానందం అని పిలుస్తారు.'
మాయాప్రకృతిసంజ్ఞస్తు ద్వితీయో భాగ ఈరితః । సా చ మాయా పరా శక్తిః శక్తిమత్యహమీశ్వరీ
'రెండవ భాగాన్ని మాయ లేదా ప్రకృతి అని అంటారు. ఆ మాయే నా పరాశక్తి; ఆ శక్తికి అధిపతినైన నేను ఈశ్వరి.'
చన్ద్రస్య చన్ద్రికేవేయం మమాభిన్నత్వమాగతా । సామ్యావస్థాత్మికా చైషా మాయా మమ సురోత్తమ
'చంద్రునికి చంద్రిక ఎలా విడిపోని దానివో, అలాగే ఈ మాయ కూడా నాతో ఒక్కటే. ఈ మాయే నా సమస్థితి, ఓ ఉత్తమదేవా.'
ప్రలయే సర్వజగతో మదభిన్నైవ తిష్ఠతి । ప్రాణికర్మపరీపాకవశతః పునరేవ హి
'ప్రళయంలో సమస్త జగత్తు నాశనమైనపుడు, ఆ మాయ నాతో ఏకరూపంగా ఉంటుంది; ప్రాణుల కర్మఫలానికి అనుగుణంగా మళ్లీ ప్రాప్తిస్తుంది.'
రూపం తదేవమవ్యక్తం వ్యక్తీభావముపైతి చ । అన్తర్ముఖా తు యావస్థా సా మాయేత్యభిధీయతే
ఆ రూపం మొదట కనిపించని దానిగా ఉండి, తరువాత కనిపించే రూపాన్ని పొందుతుంది. లోపల ఉన్న ఆ స్థితిని మాయ అని అంటారు.
బహిర్ముఖా తు యా మాయా తమఃశబ్దేన సోచ్యతే । బహిర్ముఖాత్తమోరూపాజ్జాయతే సత్త్వసమ్భవః
మాయ బయటకు తిరిగినప్పుడు, దాన్ని చీకటి అని పిలుస్తారు. ఆ బయట చీకటి నుంచే సత్త్వగుణం ఉద్భవిస్తుంది.
రజోగుణస్తదైవ స్యాత్సర్గాదౌ సురసత్తమ । గుణత్రయాత్మకాః ప్రోక్తా బ్రహ్మవిష్ణుమహేశ్వరాః
సృష్టి ప్రారంభంలో, రాజోగుణం ఉద్భవిస్తుంది, ఓ దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా. బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు ఈ మూడు గుణాలతో కూడినవారిగా చెప్పబడతారు.
రజోగుణాధికో బ్రహ్మా విష్ణుః సత్త్వాధికో భవేత్ । తమోగుణాధికో రుద్రః సర్వకారణరూపధృక్
బ్రహ్మకు రాజోగుణం ఎక్కువగా ఉంటుంది, విష్ణువుకు సత్త్వగుణం ఎక్కువగా ఉంటుంది, రుద్రుడికి తమోగుణం ఎక్కువగా ఉంటుంది. వీరు అన్నీ కలిగిన కారణ స్వరూపులు.
స్థూలదేహో భవేద్బ్రహ్మా లిఙ్గదేహో హరిః స్మృతః । రుద్రస్తు కారణో దేహస్తురీయా త్వహమేవ హి
బ్రహ్మకు స్థూలదేహం ఉంటుందని, హరిలో లింగదేహం ఉంటుందని, రుద్రుడికి కారణదేహం ఉంటుందని చెబుతారు. కానీ నాలుగవది నేను మాత్రమే.
సామ్యావస్థా తు యా ప్రోక్తా సర్వాన్తర్యామిరూపిణీ । అత ఊర్ధ్వం పరం బ్రహ్మ మద్రూపం రూపవర్జితమ్
సమత్వ స్థితిని అన్నింటిలోను ఉండే ఆంతర్యామి రూపంగా చెబుతారు. దాని తర్వాత ఉన్నది పరబ్రహ్మం, అది నా రూపం, అది రూపరహితం.
నిర్గుణం సగుణం చేతి ద్విధా మద్రూపముచ్యతే । నిర్గుణం మాయయా హీనం సగుణం మాయయా యుతమ్
నా రూపం రెండు విధాలుగా చెప్పబడుతుంది — ఒకటి గుణాలుతో, మరొకటి గుణాల్లేని రూపంగా. గుణాల్లేని రూపం మాయ లేకుండా ఉంటుంది, గుణాలుతో ఉన్నది మాయతో కలిసిఉంటుంది.
సాహం సర్వం జగత్సృష్ట్వా తదన్తః సమ్ప్రవిశ్య చ । ప్రేరయామ్యనిశం జీవం యథాకర్మ యథాశ్రుతమ్
నేనే ఈ జగత్తంతా సృష్టించి, దానిలో ప్రవేశించి, జీవులను వారి కర్మ, విద్య ప్రకారం ఎల్లప్పుడూ నడిపిస్తాను.
సృష్టిస్థితితిరోధానే ప్రేరయామ్యహమేవ హి । బ్రహ్మాణం చ తథా విష్ణుం రుద్రం వై కారణాత్మకమ్
సృష్టి, స్థితి, లయాలను నేను మాత్రమే నడిపిస్తాను. అలాగే బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులను కూడా కారణస్వరూపులుగా నడిపిస్తాను.
మద్భయాద్వాతి పవనో భీత్యా సూర్యశ్చ గచ్ఛతి । ఇన్ద్రాగ్నిమృత్యవస్తద్వత్సాహం సర్వోత్తమా స్మృతా
నా భయంతో గాలిపీలుస్తుంది, సూర్యుడు కూడా నా భయంతో నడుస్తాడు. ఇంద్రుడు, అగ్ని, మరణుడు కూడా అలాగే. అందుకే నేను అన్నిటికంటే శ్రేష్ఠురాలిగా గుర్తించబడతాను.
మత్ప్రసాదాద్భవద్భిస్తు జయో లబ్ధోఽస్తి సర్వథా । యుష్మానహం నర్తయామి కాష్ఠపుత్తలికోపమాన్
నా కృప వల్ల మీ అందరికీ ఎల్లప్పుడూ విజయం లభిస్తుంది. నేను మిమ్మల్ని దారిలో ఉన్న బొమ్మల్లా నాట్యం చేయిస్తాను.
కదాచిద్దేవవిజయం దైత్యానాం విజయం క్వచిత్ । స్వతన్త్రా స్వేచ్ఛయా సర్వం కుర్వే కర్మానురోధతః
కొన్నిసార్లు దేవతలకు విజయం, మరికొన్నిసార్లు దానవులకు విజయం కలుగుతుంది. నేను స్వతంత్రంగా, నా ఇష్టానుసారం, కర్మక్రమాన్ని అనుసరించి అన్నీ చేస్తాను.
తాం మాం సర్వాత్మికాం యూయం విస్మృత్య నిజగర్వతః । అహఙ్కారావృతాత్మానో మోహమాప్తా దురన్తకమ్
మీ స్వంత గర్వంతో, నన్ను — అన్నింటిలోను ఉన్నదాన్ని — మరచిపోయి, అహంకారంతో మునిగిపోయి, మీరు గొప్ప మాయలో పడిపోయారు.
అనుగ్రహం తతః కర్తుం యుష్మద్దేహాదనుత్తమమ్ । నిఃసృతం సహసా తేజో మదీయం యక్షమిత్యపి
అందుకే, మీకు అనుగ్రహం చేయడానికి, నా అత్యుత్తమ తేజస్సు మీ దేహాలనుండి ఒక్కసారిగా బయలుదేరి, యక్షరూపంలో కనిపించింది.
అతః పరం సర్వభావైర్హిత్వా గర్వం తు దేహజమ్ । మామేవ శరణం యాత సచ్చిదానన్దరూపిణీమ్
కాబట్టి, అన్ని రకాల శరీర గర్వాన్ని వదిలేసి, నిత్య సచ్చిదానంద స్వరూపమైన నన్నే శరణు పొందండి.
వ్యాస ఉవాచ ఇత్యుక్త్యా చ మహాదేవీ మూలప్రకృతిరీశ్వరీ । అన్తర్ధానం గతా సద్యో భక్త్యా దేవైరభిష్టుతా
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ మాటలు చెప్పిన వెంటనే, మహాదేవి, మూలప్రకృతి, పరమేశ్వరి, దేవతలు భక్తితో స్తుతించినప్పుడు, వెంటనే అంతర్ధానమయ్యింది.
తతః సర్వే స్వగర్వం తు విహాయ పదపఙ్కజమ్ । సమ్యగారాధయామాసుర్భగవత్యాః పరాత్పరమ్
అప్పుడు అందరూ తమ గర్వాన్ని వదిలేసి, పరాత్పరమైన భగవతికి, ఆమె పదపద్మాలను సక్రమంగా పూజించారు.
త్రిసన్ధ్యం సర్వదా సర్వే గాయత్రీజపతత్పరాః । యజ్ఞభాగాదిభిః సర్వే దేవీం నిత్యం సిషేవిరే
అందరూ ఎల్లప్పుడూ మూడు సంధ్యలలో గాయత్రీ జపంలో నిమగ్నమై, యజ్ఞఫలితాలు మొదలైన పూజలతో దేవిని నిత్యం సేవించారు.
ఏవం సత్యయుగే సర్వే గాయత్రీజపతత్పరాః । తారహృల్లేఖయోశ్చాపి జపే నిష్ణాతమానసాః
సత్యయుగంలో అందరూ గాయత్రీ జపంలో నిమగ్నమై ఉండేవారు. తార, హృల్లేఖ జపంలో కూడా వారి మనస్సు నైపుణ్యంతో నిండిపోయి ఉండేది.
న విష్ణూపాసనా నిత్యా వేదేనోక్తా తు కుత్రచిత్ । న విష్ణుదీక్షా నిత్యాస్తి శివస్యాపి తథైవ చ
విష్ణువు ఆరాధన ఎప్పుడూ కొనసాగేది కాదు, వేదాలలో ఎక్కడా అది చెప్పబడలేదు. విష్ణువు లేదా శివుని దీక్ష కూడా నిత్యం ఉండేది కాదు.
గాయత్ర్యుపాసనా నిత్యా సర్వవేదైః సమీరితా । యయా వినా త్వధఃపాతో బ్రాహ్మణస్యాస్తి సర్వథా
గాయత్రీ ఆరాధన మాత్రమే అన్ని వేదాలు నిత్యమని ప్రకటించాయి. దాని లేకుండా బ్రాహ్మణుడు తప్పక తన స్థానం కోల్పోతాడు.
తావతా కృతకృత్యత్వం నాన్యాపేక్షా ద్విజస్య హి । గాయత్రీమాత్రనిష్ణాతో ద్విజో మోక్షమవాప్నుయాత్
ఇది చాలు, బ్రాహ్మణుడు ఇంకేమీ అవసరం లేకుండా తన కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చినవాడవుతాడు. గాయత్రీలో నిపుణుడైన బ్రాహ్మణుడు మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
కుర్యాదన్యన్న వా కుర్యాదితి ప్రాహ మనుః స్వయమ్ । విహాయ తాం తు గాయత్రీం విష్ణూపాస్తిపరాయణః
మనువు తానే ఇలా అన్నాడు: 'ఇతర పనులు చేయవచ్చు, చేయకపోవచ్చు.' కానీ గాయత్రీని వదిలిపెట్టి విష్ణువు భక్తిలో నిమగ్నమైతే,
శివోపాస్తిరతో విప్రో నరకం యాతి సర్వథా । తస్మాదాద్యయుగే రాజన్ గాయత్రీజపతత్పరాః । దేవీపదామ్బుజరతా ఆసన్సర్వే ద్విజోత్తమాః
లేదా శివుని ఆరాధన కోసం గాయత్రీని వదిలితే, ఆ బ్రాహ్మణుడు తప్పక నరకానికి పోతాడు. అందుకే రాజా, మొదటి యుగంలో అందరూ గాయత్రీ జపంలో నిమగ్నమై, దేవీ పాదపద్మాలలో లీనమై ఉండేవారు.