సురభిర్వైష్ణవీ మాతా నిత్యం విష్ణుపదే స్థితా । గోగ్రాసం చ మయా దత్తం సురభే ప్రతిగృహ్యతామ్
సురభి అనే ఆవు విష్ణుపదంలో ఎప్పుడూ ఉండే వైష్ణవీ తల్లి. నేను ఇచ్చిన ఆవు భాగాన్ని సురభి స్వీకరించాలి.
గోభ్యశ్చ నమ ఇత్యేవ పూజాం కృత్వా గవేఽర్పయేత్ । గోగ్రాసేన తు గోమాతా సురభిః సమ్ప్రసీదతి
'గోభ్యః నమః' అని పూజ చేసి, ఆవుకు సమర్పించాలి. ఆవు భాగం సమర్పించడంవల్ల గోమాత సురభి సంతోషిస్తుంది.
తతో గోదోహనం కాలం తిష్ఠేచ్చైవ గృహాఙ్గణే । అతిథిర్యస్య భగ్నాశో గృహాత్ప్రతినివర్తతే
ఆవులను పాలిచే సమయానికి ఇంటి ప్రాంగణంలో ఉండాలి. ఎవరి ఇంట్లోనైనా ఆశతో వచ్చిన అతిథి నిరుత్సాహంగా వెనుదిరిగితే,
స తస్మై దుష్కృతం దత్త్వా పుణ్యమాదాయ గచ్ఛతి । మాతా పితా గురుర్భ్రాతా ప్రజా దాసః సమాశ్రితః
ఆ అతిథి తన పాపాలను ఆ ఇంటివారికి ఇచ్చి, వారి పుణ్యాన్ని తీసుకుని వెళ్ళిపోతాడు. తల్లి, తండ్రి, గురువు, సోదరుడు, సంతానం, సేవకుడు, ఆశ్రయానికి వచ్చినవాడు—
అభ్యాగతోఽతిథిశ్చాగ్నిరేతే పోష్యా ఉదాహృతాః । ఏవం జ్ఞాత్వా తు యో మోహాన్న కరోతి గృహాశ్రమమ్
ఇంటికి వచ్చిన అతిథి, అగ్ని—ఇవన్నీ పోషించవలసినవారిగా చెప్పబడ్డారు. ఇది తెలిసినా, మోహంతో గృహస్థ ధర్మాన్ని పాటించని వాడు,
తస్య నాయం తు న పరో లోకో భవతి ధర్మతః । యత్ఫలం సోమయాగేన ప్రాప్నోతి ధనవాన్ద్విజః
అతనికి ఈ లోకం కాని, పరలోకం కాని ధర్మబద్ధంగా లభించవు. ధనికుడు సోమయాగం చేసి పొందే ఫలితాన్ని,
సమ్యక్ పఞ్చమహాయజ్ఞైర్దరిద్రస్తేన చాప్నుయాత్ । అథ ప్రాణాగ్నిహోత్రం తు వక్ష్యామి మునిపుఙ్గవ
బీదవాడు కూడా పంచమహాయజ్ఞాలు సరిగ్గా చేయడం ద్వారా పొందగలడు. ఇప్పుడు ప్రాణాగ్నిహోత్రం గురించి చెప్తాను, మునిశ్రేష్ఠా,
యజ్జ్ఞాత్వా ముచ్యతే జన్తుర్జన్మమృత్యుజరాదిభిః । పరిజ్ఞానేన ముచ్యన్తే నరాః పాతకకిల్బిషైః
దాన్ని తెలుసుకుంటే జన్మ, మరణం, వృద్ధాప్యం మొదలైన బాధల నుండి జీవి విముక్తి పొందుతాడు. దాన్ని పూర్తిగా గ్రహిస్తే, మనుషులు పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతారు.
విధినా భుజ్యతే యేన ముచ్యేత స ఋణత్రయాత్ । కులాన్యుద్ధరతే విప్రో నరకానేకవింశతిమ్
నియమానుసారం భోజనం చేస్తే, ఆ వ్యక్తి మూడు ఋణాల నుండి విముక్తి అవుతాడు. బ్రాహ్మణుడు ఇలా చేసి ఇరవై ఒక తరాల్ని నరకం నుండి రక్షించగలడు.
సర్వయజ్ఞఫలప్రాప్తిః సర్వలోకేషు గచ్ఛతి । హృత్పుణ్డరీకమరణిర్మనో మన్ధానసంజ్ఞకమ్
అతడు అన్ని యజ్ఞాల ఫలితాన్ని పొందుతాడు, అన్ని లోకాలకూ వెళ్ళగలడు. హృదయంలోని పద్మం యజ్ఞవేదికగా, దానిని మందానమని అంటారు.
వాయురజ్జ్వా మథేదగ్నిం చక్షురధ్వర్యురేవ చ । తర్జనీమధ్యమాఙ్గుష్ఠైః ప్రాణస్యైవాహుతిం క్షిపేత్
వాయువు, నాలుకను మధనదండంగా చేసి, అగ్నిని రగిలిస్తుంది; కళ్ళు అధ్వర్యువు. చూపుడు, మధ్య, అంగుళి చివర్లతో ప్రాణానికి ఆహుతి ఇవ్వాలి.
మధ్యమానామికాఙ్గుష్ఠైరపానస్యాహుతిం క్షిపేత్ । కనిష్ఠానామికాఙ్గుష్ఠైర్వ్యానస్య తదనన్తరమ్
మధ్య, ఉంగరం, అంగుళి చివర్లతో అపానానికి ఆహుతి ఇవ్వాలి. చిన్నవేళ్ల, ఉంగరం, అంగుళి చివర్లతో తరువాత వ్యానానికి ఆహుతి ఇవ్వాలి.
కనిష్ఠాతర్జన్యఙ్గుష్ఠైరుదానస్యాహుతిం క్షిపేత్ । సర్వాఙ్గులైర్గృహీత్వాన్నం సమానస్యాహుతిం క్షిపేత్
చిన్నవేళ్ల, చూపుడు, అంగుళి చివర్లతో ఉదానానికి ఆహుతి ఇవ్వాలి. అన్నాన్ని అన్ని వేళ్లతో తీసుకుని సమానానికి ఆహుతి ఇవ్వాలి.
స్వాహాన్తాన్ప్రణవాద్యాంశ్చ నామమన్త్రాంశ్చ వై పఠేత్ । ముఖే చాహవనీయస్తు హృదయే గార్హపత్యకః
ఓం తో మొదలై స్వాహా తో ముగిసే మంత్రాలను, పేరుమంత్రాలను చదవాలి. నోటిలో ఆహవనీయాగ్ని, హృదయంలో గార్హపత్యాగ్ని ఉంటాయి.
నాభౌ చ దక్షిణాగ్నిః స్యాదధః సభ్యావసథ్యకౌ । వాగ్ఘోతా ప్రాణ ఉద్గాతా చక్షురధ్వర్యురేవ చ
నాభిలో దక్షిణాగ్ని, దిగువన సభ్య, ఆవసథ్యాగ్ని ఉంటాయి. మాట హోత, ప్రాణుడు ఉద్గాత, కళ్ళు అధ్వర్యువు.
మనో బ్రహ్మా భవేచ్ఛ్రోత్రమాగ్నీధ్రస్థాన ఏవ చ । అహఙ్కారః పశుశ్చాత్ర ప్రణవః పయ ఈరితమ్
మనస్సు బ్రహ్మా, చెవి అగ్నీధ్ర స్థానం. ఇక్కడ అహంకారమే పశువు, ఓం పాలు అని చెప్పబడింది.
బుద్ధిశ్చ పత్నీ సమ్ప్రోక్తా యదధీనో గృహాశ్రమీ । ఉరో వేదిస్తు రోమాణి దర్భాః స్యుః స్రుక్స్రువౌ కరౌ
బుద్ధి భార్యగా చెప్పబడింది; గృహస్థుని ఆధీనంలో ఉన్నదంతా కూడా. ఛాతీ వేదిక, రోమాలు దర్భలు, చేతులు స్రుక్స్రువాలు.
ప్రాణమన్త్రస్య చ ఋషీ రుక్మవర్ణః క్షుధాగ్నికః । దేవతాదిత్య ఏవాత్ర గాయత్రీచ్ఛన్ద ఉచ్యతే
ప్రాణమంత్రానికి ఋషి రుక్మవర్ణుడు, అతని అగ్ని ఆకలి. ఇక్కడ దేవత ఆదిత్యుడు, ఛందస్సు గాయత్రీ అని చెప్పబడింది.
ప్రాణాయ చ తథా స్వాహా మన్త్రాన్తే కీర్తయేదపి । ఇదమాదిత్యదేవాయ న మమేతి వదేదపి
ప్రాణమంత్రం చివర స్వాహా అని చెప్పాలి. 'ఇది నాకు కాదు, ఆదిత్యదేవునికే' అని కూడా పలకాలి.
అపానమన్త్రస్య తథా గోక్షీరధవలాకృతిః । శ్రద్ధాగ్నిఋషిరేవాత్ర సోమో వై దేవతా స్మృతా
అపానమంత్రానికి ఋషి ఆవుపాల వర్ణుడు. ఇక్కడ శ్రద్ధే అగ్ని, సోముడు దేవతగా గుర్తించబడాడు.
ఉష్ణిక్ఛన్దస్తథాపానాయ స్వాహేత్యపి కీర్తయేత్ । సోమాయేదం చ న మమేత్యత్రోహః పరికీర్తితః
అపాన వాయువుకు ఉష్ణిక్ ఛందస్సుతో పాటు 'స్వాహా' అని పలకాలి. 'ఇది సోమునికి, నాకు కాదు' అని చెప్పాలి. ఇక్కడ 'రోహః' అనే పదాన్ని కూడా ఉచ్చరించాలి.
వ్యానమన్త్రస్య చాఖ్యాతోఽమ్బుజవర్ణహుతాశనః । ఋషిరుక్తో దేవతాగ్నిరనుష్టుప్ ఛన్ద ఈరితమ్
వ్యాన మంత్రానికి అంబుజవర్ణ హుతాశనుడు ఋషిగా చెప్పబడ్డాడు. ఋక్ పలికాలి, దేవత అగ్ని, ఛందస్సు అనుష్టుప్ అని పేర్కొనబడింది.
వ్యానాయ చ తథా స్వాహాగ్నయేదం న మమేత్యపి । ఉదానమన్త్రస్య తథా శక్రగోపసవర్ణకః
వ్యాన వాయువుకు కూడా 'స్వాహా' అని, 'ఇది అగ్నికి, నాకు కాదు' అని చెప్పాలి. ఉదాన మంత్రానికి శక్రగోప సవర్ణకుడు ఋషిగా చెప్పబడ్డాడు.
ఋషిరగ్నిః సమాఖ్యాతో వాయుర్వై దేవతా స్మృతా । బృహతీచ్ఛన్ద ఆఖ్యాతముదానాయ చ పూర్వవత్
ఉదాన మంత్రానికి అగ్ని ఋషిగా, వాయువు దేవతగా, ఛందస్సు బృహతీగా పేర్కొనబడింది. ఉదాన వాయువుకు కూడా ఇదే విధంగా చేయాలి.
వాయవే చేదం న మమ ఏవం చైవోచ్చరేద్ ద్విజః । సమానవాయుమన్త్రస్య విద్యుద్వర్ణో విరూపకః
వాయువుకు కూడా 'ఇది నాకు కాదు' అని అలాగే పలకాలి. సమాన వాయు మంత్రానికి విద్యుద్వర్ణ విరూపకుడు ఋషిగా చెప్పబడ్డాడు.
ఋషిరగ్నిః సమాఖ్యాతః పర్జన్యో దేవతా మతా । పఙ్క్తిశ్ఛన్దః సమాఖ్యాతం సమానాయ చ పూర్వవత్
ఇందులో అగ్ని ఋషిగా, పర్జన్యుడు దేవతగా, ఛందస్సు పంక్తిగా పేర్కొనబడింది. సమాన వాయువుకు కూడా ఇదే విధంగా చేయాలి.
పర్జన్యాయేదమిత్యుక్త్వా షష్ఠీం చైవాహుతిం క్షిపేత్ । వైశ్వానరో మహానగ్నిర్ఋషిర్వై పరికీర్తితః
'ఇది పర్జన్యునికి' అని చెప్పి ఆరవ ఆహుతిని సమర్పించాలి. వైశ్వానరుడు, మహా అగ్ని ఋషిగా పేర్కొనబడ్డాడు.
గాయత్రీచ్ఛన్ద ఆఖ్యాతం దేవస్త్వాత్మా భవేదపి । స్వాహాన్తో మన్త్ర ఆఖ్యాతః పరమాత్మన ఉచ్చరేత్
ఛందస్సు గాయత్రిగా చెప్పబడింది. దేవత కూడా ఆత్మయే. మంత్రం 'స్వాహా'తో ముగుస్తుంది. ఈ మంత్రాన్ని పరమాత్మునికి ఉచ్చరించాలి.
ఇదం న మమ చేత్యేవం జాతం ప్రాణాగ్నిహోత్రకమ్ । ఏతజ్జ్ఞాత్వా విధిం కృత్వా బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే । ప్రాణాగ్నిహోత్రవిద్యేయం సంక్షేపాత్కథితా హి తే
'ఇది నాకు కాదు' అని చెప్పడం ద్వారా ప్రాణాగ్నిహోత్రం పూర్తవుతుంది. ఈ విధానాన్ని తెలుసుకొని ఆచరించినవాడు బ్రహ్మత్వానికి అర్హుడవుతాడు. ప్రాణాగ్నిహోత్ర జ్ఞానం సంక్షిప్తంగా నీకు వివరించబడింది.
తప్తకృచ్ఛ్రాదిలక్షణవర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ అమృతాపిధానమిత్యేవముచ్చార్య సాధకోత్తమః । ఉచ్ఛిష్టభాగ్భ్యః పాత్రాన్నం దద్యాదన్తే విచక్షణః
శ్రీనారాయణుడు ఇలా చెప్పాడు: 'అమృతాపిధానం' అని పలికిన తర్వాత, ఉత్తమ సాధకుడు, జ్ఞానంతో, చివర్లో ఉచ్చిష్టాన్ని భుజించిన వారి పాత్రల నుండి అన్నాన్ని ఇవ్వాలి.