ఉత్తిష్ఠ దేవి గన్తవ్యం పునరాగమనాయ చ । అర్ఘ్యేషు దేవి గన్తవ్యం ప్రవిశ్య హృదయం మమ
దేవీ, లేచి వెళ్ళాలి, మళ్లీ రావాలి; అర్ఘ్య సమయంలో నా హృదయంలోకి ప్రవేశించి, వెళ్ళాలి.
తతః శుద్ధస్థలే నైజమాసనం స్థాపయేద్బుధః । తత్రారుహ్య జపేత్పశ్చాద్గాయత్రీం వేదమాతరమ్
తర్వాత, శుద్ధమైన ప్రదేశంలో తన ఆసనాన్ని పెట్టి, దానిపై కూర్చుని, వేదమాత అయిన గాయత్రిని జపించాలి.
అత్రైవ ఖేచరీ ముద్రా ప్రాణాయామోత్తరం మునే । ప్రాతఃసన్ధ్యావిధానే చ కీర్తితా మునిపుఙ్గవ
ఇక్కడే ఖేచరీ ముద్ర, ప్రాణాయామానికి మించినది, అలాగే ఉదయపు సంధ్యావందన విధానం వివరించబడినవి, మునిశ్రేష్ఠ నారదా.
తన్నామార్థం ప్రవక్ష్యామి సాదరం శృణు నారద । చిత్తం చరతి ఖే యస్మాజ్జిహ్వా చరతి ఖే గతా
ఆ ముద్ర పేరు అర్థం నేను చెప్పబోతున్నాను, నారదా, శ్రద్ధతో విను. మనస్సు ఆకాశంలో సంచరిస్తుంది, నాలుక కూడా ఆకాశంలో తిరుగుతుంది కాబట్టి దానికి ఆ పేరు వచ్చింది.
భ్రువోరన్తర్గతా దృష్టిర్ముద్రా భవతి ఖేచరీ । న చాసనం సిద్ధసమం న కుమ్భసదృశోఽనిలః
కన్ను చూపు భ్రూవద్దలలో నిలిపితే దానిని ఖేచరీ ముద్ర అంటారు. సిద్ధాసనం లాంటి ఆసనం లేదు, కుంభకమంత శ్వాసనిగ్రహం లేదు.
న ఖేచరీసమా ముద్రా సత్యం సత్యం చ నారద । ఘణ్టావత్పణవోచ్చారాద్వాయుం నిర్జిత్య యత్నతః
నారదా, ఖేచరీ ముద్రకు సమానమైనది మరొకటి లేదు, ఇది నిజం. గంట లేదా పణవం ధ్వని లాగా శ్వాసను నియంత్రిస్తూ సాధన చేయాలి.
స్థిరాసనే స్థిరో భూత్వా నిరహఙ్కారనిర్మమః । లక్షణం నారద మునే శృణు సిద్ధాసనస్య చ
స్థిరమైన ఆసనంలో కూర్చుని, అహంకారం లేకుండా, మమకారం లేకుండా ఉండాలి. నారదా, సిద్ధాసన లక్షణాలు విను.
యోనిస్థానకమఙ్ఘ్రిమూలఘటితం కృత్వా దృఢం విన్యసే- న్మేఢ్రే పాదమథైకమేవ హృదయం కృత్వా సమం విగ్రహమ్ । స్థాణుః సంయమితేన్ద్రియోఽచలదృశా పశ్యన్భ్రువోరన్తరం తిష్ఠత్యేతదతీవ యోగిసుఖదం సిద్ధాసనం ప్రోచ్యతే
యోని ప్రదేశంలో పాదమూలాన్ని బలంగా పెట్టి, మరొక పాదాన్ని ముష్కదేశంపై ఉంచి, శరీరాన్ని నిటారుగా, హృదయాన్ని స్థిరంగా ఉంచి, ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, కళ్ళ చూపును భ్రూవద్దలలో నిలిపి, కదలకుండా ఉండాలి. ఇది యోగులకు ఎంతో ఆనందాన్ని ఇచ్చే సిద్ధాసనం అని అంటారు.
ఆయాతు వరదా దేవీ అక్షరం బ్రహ్మసమ్మితమ్ । గాయత్రీ ఛన్దసాం మాతరిదం బ్రహ్మ జుషస్వ మే
వరాలిచ్చే దేవీ, బ్రహ్మతో సమానమైన, నశించని అమ్మా, ఛందస్సులకు తల్లి అయిన గాయత్రి, ఈ బ్రహ్మను నన్ను అంగీకరించు.
యదహ్నా కురుతే పాపం తదహ్నా ప్రతిముచ్యతే । యద్రాత్ర్యా కురుతే పాపం తద్రాత్ర్యా ప్రతిముచ్యతే
ఒక రోజు చేసిన పాపం ఆ రోజు నుంచే విముక్తి కలుగుతుంది; రాత్రి చేసిన పాపం ఆ రాత్రి నుంచే విముక్తి కలుగుతుంది.
సర్వవర్ణే మహాదేవి సన్ధ్యావిద్యే సరస్వతి । అజరే అమరే దేవి సర్వదేవి నమోఽస్తు తే
అన్ని వర్ణాలకు అధిపతిగా ఉన్న మహాదేవి, సంధ్యా, సరస్వతి, వయస్సు లేని, అమరమైన దేవీ, సమస్త దేవతలకూ తల్లి, నీకు నమస్కారం.
తేజోఽసీత్యాదిమన్త్రేణ దేవీమావాహయేత్తతః । యత్కృతం త్వదనుష్ఠానం తత్సర్వం పూర్ణమస్తు మే
'నీవు తేజస్సు' అనే మంత్రంతో దేవిని ఆహ్వానించాలి. నీ ఆరాధనలో నేను చేసిన కార్యాలు అన్నీ నాకు సంపూర్ణంగా ఫలించాలి.
తతః శాపవిమోక్షాయ విధానం సమ్యగాచరేత్ । బ్రహ్మశాపస్తతో విశ్వామిత్రస్య చ తథైవ చ
తర్వాత శాప విమోచన కోసం విధిగా కర్మ చేయాలి. అలా బ్రహ్మశాపం, విశ్వామిత్రుని శాపం కూడా తొలగిపోతాయి.
వసిష్ఠశాప ఇత్యేతత్త్రివిధం శాపలక్షణమ్ । బ్రహ్మణః స్మరణేనైవ బ్రహ్మశాపో నివర్తతే
వశిష్ఠుని శాపం కూడా ఇలానే మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది. బ్రహ్మను స్మరించడమే బ్రహ్మశాపాన్ని తొలగిస్తుంది.
విశ్వామిత్రస్మరణతో విశ్వామిత్రస్య శాపతః । వసిష్ఠస్మరణాదేవ తస్య శాపో వినశ్యతి
విశ్వామిత్రుని శాపం ఆయనను స్మరించడంవల్ల పోతుంది; వశిష్ఠుని శాపం ఆయనను స్మరించడంవల్ల నశిస్తుంది.
హృత్పద్మమధ్యే పురుషం ప్రమాణం సత్యాత్మకం సర్వజగత్స్వరూపమ్ । ధ్యాయామి నిత్యం పరమాత్మసంజ్ఞం చిద్రూపమేకం వచసామగమ్యమ్
హృదయ పద్మమధ్యంలో ఉన్న పరిమితి లేని, సత్యస్వరూపుడైన, జగత్తు అంతటినీ ఆవరించిన, పరమాత్మ అనే పేరు గల, చైతన్యమయమైన, మాటలతో, వేదాలతో అందని ఆ పరమాత్మను నేను ఎప్పుడూ ధ్యానిస్తాను.
అథ న్యాసవిధిం వక్ష్యే సన్ధ్యాయా అఙ్గసమ్భవమ్ । ఓంకారం పూర్వవద్యోజ్యం తతో మన్త్రానుదీరయేత్
ఇప్పుడు సంధ్యా యొక్క అవయవాలనుండి ఉద్భవించిన న్యాసవిధిని చెప్పబోతున్నాను. ముందుగా 'ఓం' అని ఉచ్చరించి, తర్వాత మంత్రాలు చదవాలి.
భూరిత్యుక్త్వా చ పాదాభ్యాం నమ ఇత్యేవ చోచ్చరేత్ । భువః పూర్వం తు జానుభ్యాం స్వ: కటిభ్యాం నమో వదేత్
'భూ' అని చెప్పి పాదాలను తాకాలి, 'నమః' అని కూడా పలకాలి. 'భువః' అని మోకాళ్లను, 'స్వః' అని నడుం తాకుతూ 'నమః' అని చెప్పాలి.
మహర్నాభ్యై జనశ్చైవ హదయాయ తతస్తపః । కణ్ఠాయ చ తతః సత్యం లలాటే పరికీర్తయేత్
'మహః' అని నాభిని తాకుతూ, 'జనః' అని హృదయాన్ని, 'తపః' అని గొంతును, చివరగా 'సత్యం' అని నుదిటిని తాకుతూ ఉచ్చరించాలి.
అఙ్గుష్ఠాభ్యాం తత్సవితుస్తర్జనీభ్యాం వరేణ్యకమ్ । భర్గో దేవస్య మధ్యాభ్యాం ధీమహీత్యేవ కీర్తయేత్
బొటనవేళ్లతో 'తత్సవితుః' అని, చూపువేళ్లతో 'వరేణ్యం' అని, మధ్యవేళ్లతో 'భర్గో దేవస్య' అని, ఉంగరాలవేళ్లతో 'ధీమహి' అని పలకాలి.
అనామాభ్యాం కనిష్ఠాభ్యాం ధియో యో న: పదం వదేత్ । ప్రచోదయాత్కరపృష్ఠతలయోర్విన్యసేత్సుధీ:
వేడుకగా 'ధియో యో నః' అనే పదాన్ని ఉంగరాల వేళ్లు, చిన్నవేళ్లతో పలకని వారు, తమ మేధస్సు ప్రేరణ పొందాలని, ఆ వేళ్లను రెండు చేతుల వెనుక భాగాలపై ఉంచాలి.
బ్రహ్మాత్మనే తత్సవితుర్హృదయాయ నమస్తథా । విష్ణ్వాత్మనే వరేణ్యం చ శిరసే నమ ఇత్యపి
'తత్ సవితుః' అనే పదాన్ని హృదయానికి అర్పిస్తూ బ్రహ్మ స్వరూపుడైన ఆత్మకు నమస్కారం చేయాలి. 'వరేణ్యం' అనే పదాన్ని తలపై ఉంచుతూ విష్ణు స్వరూపుడైన ఆత్మకు నమస్కారం చేయాలి.
భర్గో దేవస్థ రుద్రాత్మనే శిఖాయై ప్రకీర్తితమ్ । శక్త్యాత్మనే ధీమహీతి కవచాయ తతః పరమ్
'భర్గో దేవస్య' అనే పదాన్ని శిఖపై ఉంచుతూ రుద్ర స్వరూపుడైన ఆత్మకు అర్పించాలి. 'ధీమహి' అనే పదాన్ని శక్తి స్వరూపుడైన ఆత్మకు కవచంగా భావించాలి.
కాలాత్మనే ధియో యో నో నేత్రత్రయ ఉదీరితమ్ । ప్రచోదయాచ్చ సర్వాత్మనేఽస్త్రాయ పరికీర్తితమ్
'ధియో యో నః' అనే పదాన్ని మూడు కళ్లపై ఉంచుతూ కాల స్వరూపుడైన ఆత్మను ధ్యానించాలి. 'ప్రచోదయాత్' అనే పదాన్ని సర్వాత్మ స్వరూపుడైన ఆత్మకు అస్త్రంగా భావించాలి.
అక్షరన్యాసమేవాగ్రే కథయామి మహామునే । గాయత్రీవర్ణసమ్భూతన్యాస: పాపహరః పర:
ఓ మహామునీ, ఇప్పుడు అక్షర న్యాసాన్ని వివరించబోతున్నాను. గాయత్రి మంత్రంలోని అక్షరాలను శరీరంలో ఉంచే విధానం అత్యంత పవిత్రంగా, పాపాలను తొలగించేదిగా ఉంటుంది.
ప్రణవం పూర్వముచ్చార్య వర్ణన్యాసః ప్రకీర్తితః । తత్కారమాదావుచ్చార్య పాదాఙ్గుష్ఠద్వయే న్యసేత్
ముందుగా 'ఓం' అనే అక్షరాన్ని ఉచ్చరించి, అక్షర న్యాసాన్ని ప్రారంభించాలి. ఆ తర్వాత 'త' అనే అక్షరాన్ని రెండు పాదముల పెద్దవేళ్లపై ఉంచాలి.
సకారం గుల్ఫయోస్తద్వద్వికారం జఙ్ఘయోర్న్యసేత్ । జాన్వోస్తుకారం విన్యస్య ఊర్వోశ్చైవ వకారకమ్
'స' అనే అక్షరాన్ని రెండు మడమలపై, 'వి' అనే అక్షరాన్ని రెండు కాలువలపై, 'తు' అనే అక్షరాన్ని మోకాళ్లపై, 'ర' అనే అక్షరాన్ని రెండు తొడలపై ఉంచాలి.
రేకారం చ గుదే న్యస్య ణికారం లిఙ్గ ఏవ చ । కట్యాం యకారమేవాత్ర భకారం నాభిమణ్డలే
'రే' అనే అక్షరాన్ని గుద్దుపై, 'ణి' అనే అక్షరాన్ని లింగంపై, 'య' అనే అక్షరాన్ని నడుముపై, 'భ' అనే అక్షరాన్ని నాభి ప్రాంతంలో ఉంచాలి.
గోకారం హృదయే న్యస్య దేకారం స్తనయోర్ద్వయోః । వకారం హృది విన్యస్య స్యకారం కణ్ఠకూపకే
'గో' అనే అక్షరాన్ని హృదయంలో, 'దే' అనే అక్షరాన్ని రెండు వక్షోజాలపై, 'వ' అనే అక్షరాన్ని హృదయంలో, 'స్య' అనే అక్షరాన్ని గొంతు గుహలో ఉంచాలి.
ధీకారం ముఖదేశే తు మకారం తాలుదేశకే । హికారం నాసికాగ్రే తు ధికారం నేత్రమణ్డలే
'ధీ' అనే అక్షరాన్ని నోటి ప్రాంతంలో, 'మ' అనే అక్షరాన్ని తాలువులో, 'హి' అనే అక్షరాన్ని ముక్కు చివరలో, 'ధీ' అనే అక్షరాన్ని కళ్ల ప్రాంతంలో ఉంచాలి.