పీడయేద్దక్షిణాం నాడీమఙ్గుష్ఠేన తథోత్తరామ్ । కనిష్ఠానామికాభ్యాం తు మధ్యమాం తర్జనీం త్యజేత్
కుడి నాడిని అంగుళితో, ఎడమ నాడిని చిన్నవేలు మరియు ముద్దవేలితో నొక్కాలి; మధ్యవేలు, చూపువేలిని వదిలేయాలి.
రేచక: పూరకశ్చైవ ప్రాణాయామోఽథ కుమ్భక: । ప్రోచ్యతే సర్వశాస్త్రేషు యోగిభిర్యతమానసై:
ఊపిరిని బయటకు వదిలే ప్రక్రియ, లోపలికి తీసుకునే ప్రక్రియ, ఆపై నిలిపే ప్రక్రియ — ఇవన్నీ ప్రాణాయామం, కుంభకమని అన్ని శాస్త్రాలలో యోగులు పేర్కొంటారు.
రేచకః సృజతే వాయుం పూరకః పూరయేత్తు తమ్ । సామ్యేన సంస్థితిర్యత్తత్కుమ్భకః పరికీర్తితః
ఊపిరిని బయటకు వదిలితే గాలి బయటకు పోతుంది; లోపలికి తీసుకుంటే నిండుతుంది; ఈ రెండింటి మధ్య సమతుల్యతను కుంభకమని అంటారు.
నీలోత్పలదలశ్యామం నాభిమధ్యే ప్రతిష్ఠితమ్ । చతుర్భుజం మహాత్మానం పూరకే చిన్తయేద్ధరిమ్
లోపలికి ఊపిరి తీసుకునేటప్పుడు, నీలోత్పలదళంలా నలుపు రంగులో, నాభిమధ్యంలో స్థితి చెయ్యబడిన, నాలుగు చేతులున్న మహాత్ముడైన హరిని ధ్యానించాలి.
కుమ్భకే తు హృది స్థానే ధ్యాయేత్తు కమలాసనమ్ । ప్రజాపతిం జగన్నాథం చతుర్వక్త్రం పితామహమ్
కుంభక సమయంలో హృదయంలో కమలాసనుడైన, ప్రాణికుల అధిపతి, జగన్నాథుడు, నాలుగు ముఖాలున్న పితామహుడిని ధ్యానించాలి.
రేచకే శఙ్కరం ధ్యాయేల్లలాటస్థం మహేశ్వరమ్ । శుద్ధస్ఫటికసంకాశం నిర్మలం పాపనాశనమ్
ఊపిరిని బయటకు వదిలేటప్పుడు, లలాటంలో స్థితి చెయ్యబడిన మహేశ్వరుడైన శంకరుడిని, శుద్ధ స్ఫటికంలా ప్రకాశించే, మలినం లేని, పాపాలను నాశనం చేసే వాడిని ధ్యానించాలి.
పూరకే విష్ణుసాయుజ్యం కుమ్భకే బ్రహ్మణో గతిమ్ । రేచకేన తృతీయం తు ప్రాప్నుయాదీశ్వరం పరమ్
లోపలికి ఊపిరి తీసుకుంటే విష్ణువుతో ఐక్యాన్ని పొందుతాడు; కుంభకంలో బ్రహ్మ స్థితిని పొందుతాడు; ఊపిరిని బయటకు వదిలితే పరమేశ్వరుని, మూడవవాడిని పొందుతాడు.
పౌరాణాచమనాద్యం చ ప్రోక్తం దేవర్షిసత్తమ । శ్రౌతమాచమనాద్యం చ శృణు పాపాపహం మునే
పురాతన ఆచమన విధానాన్ని చెప్పాను, దేవర్షిశ్రేష్ఠా! ఇప్పుడు పాపాలను తొలగించే శ్రౌత ఆచమన విధానాన్ని విను, మునీంద్రా!
ప్రణవం పూర్వముచ్చార్య గాయత్రీం తు తదిత్యృచమ్ । పాదాదౌ వ్యాహృతీస్తిస్రః శ్రౌతాచమనముచ్యతే
ముందుగా ప్రణవాన్ని పలికి, తరువాత గాయత్రీ మరియు 'ఆపో హిష్ఠ' మంత్రాన్ని, మొదట్లో మరియు చివర్లో మూడు వ్యాహృతులను ఉచ్చరించడం శ్రౌత ఆచమనంగా చెప్పబడింది.
గాయత్రీం శిరసా సార్ధం జపేద్వ్యాహృతిపూర్వికామ్ । ప్రతిప్రణవసంయుక్తాం త్రితయం ప్రాణసంయమః
వ్యాహృతులతో ప్రారంభించి, ప్రతి ప్రణవంతో కలిపి, గాయత్రీతో పాటు శిరస్సును మూడు సార్లు, ఊపిరిని నియంత్రిస్తూ జపించాలి.
(సలక్షణం తు ప్రాణానామాయామం కీర్త్యతేఽధునా । నానాపాపైకశమనం మహాపుణ్యఫలప్రదమ్ ॥) పఞ్చాఙ్గులీభిర్నాసాగ్రం పీడయేత్ప్రణవేన తు । సర్వపాపహరా ముద్రా వానప్రస్థగృహస్థయోః
(ఇప్పుడు ప్రాణాయామ లక్షణాలను వివరిస్తున్నాను, ఇవి అన్ని రకాల పాపాలను తొలగించి మహాపుణ్య ఫలితాన్ని ఇస్తాయి.) ఐదు వేళ్లతో ముక్కు అంచును ప్రణవంతో నొక్కాలి; ఈ ముద్ర గృహస్థులకు, వానప్రస్థులకు అన్ని పాపాలను తొలగిస్తుంది.
కనిష్ఠానామికాఙ్గుష్ఠైర్యతేశ్చ బ్రహ్మచారిణః । ఆపో హి ష్ఠేతి తిసృభిః ప్రోక్షణం స్యాత్కుశోదకైః
బ్రహ్మచారులకు చిన్నవేలు, ముద్దవేలు, అంగుళితో నొక్కాలి; 'ఆపో హిష్ఠ' అనే మూడు పదాలతో కుశజలాన్ని చల్లి శుద్ధి చేయాలి.
ఋగన్తే మార్జనం కుర్యాత్పాదాన్తే వా సమాహితః । నవప్రణవయుక్తేన ఆపో హి ష్ఠేత్యనేన తు
ఋగ్వేదాంతంలో లేదా పాదాల వద్ద, మనస్సు ఏకాగ్రతతో, తొమ్మిది ప్రణవాలతో కలిపి 'ఆపో హిష్ఠ' మంత్రంతో మార్జనం చేయాలి.
నశ్యేదఘం మార్జనేన సంవత్సరసముద్భవమ్ । తత ఆచమనం కృత్వా సూర్యశ్చేతి పిబేదపః
మార్జనంతో సంవత్సరాంతరంగా కూడిన పాపం నశిస్తుంది; ఆ తరువాత ఆచమనము చేసి, 'సూర్యశ్చ' అని జపిస్తూ నీళ్లు తాగాలి.
అన్తఃకరణసమ్భిన్నం పాపం తస్య వినశ్యతి । ప్రణవేన వ్యాహృతిభిర్గాయత్ర్యా ప్రణవాద్యయా
మనస్సులో ప్రవేశించిన పాపం, ఓం, వ్యాహృతులు, గాయత్రి మొదలైన మంత్రాలను జపించడం వల్ల నాశనం అవుతుంది.
ఆపో హి ష్ఠేతి సూక్తేన మార్జనం చైవ కారయేత్ । ఉద్ధృత్య దక్షిణే హస్తే జలం గోకర్ణవత్కృతే
‘ఆపో హిష్ఠ’ అనే సూక్తాన్ని ఉచ్చరించి, కుడి చేతిని ఆవు చెవి ఆకారంలో ఉంచి, అందులో నీళ్లు తీసుకుని శుద్ధి చేయాలి.
నీత్వా తం నాసికాగ్రం తు వామకుక్షౌ స్మరేదఘమ్ । పురుషం కృష్ణవర్ణం చ ఋతం చేతి పఠేత్తతః
ఆ నీటిని ముక్కు అంచుకు తీసుకెళ్లి, పాపాన్ని ఎడమ పొత్తికడుపులోకి మానసికంగా పంపాలి. తరువాత ‘పురుషం కృష్ణవర్ణం చ ఋతం చ’ అని జపించాలి.
ద్రుపదాం వా ఋచం పశ్చాద్దక్షనాసాపుటేన చ । శ్వాసమార్గేణ తం పాపమానయేత్కరవారిణి
తర్వాత, ద్రుపదా ఋచను పఠిస్తూ, కుడి ముక్కు రంధ్రం ద్వారా ఊపిరి తో ఆ పాపాన్ని చేతిలో ఉన్న నీటిలో విడదీయాలి.
నావలోక్యైవ తద్వారి వామభాగేఽశ్మని క్షిపేత్ । నిష్పాపం తు శరీరం మే సఞ్జాతమితి భావయేత్
ఆ నీటిని చూడకుండా, ఎడమవైపు రాయిమీద వేసి, ‘నా శరీరం ఇప్పుడు పాపరహితం అయింది’ అని భావించాలి.
ఉత్థాయ తు తతః పాదౌ ద్వౌ సమౌ సన్నియోజయేత్ । జలాఞ్జలిం గృహీత్వా తు తర్జన్యఙ్గుష్ఠవర్జితమ్
అనంతరం లేచి, రెండు కాళ్లను కలిపి నిలబడి, చూపుడు వేళి, బొటనవేలు తప్పించి, చేతులతో నీళ్లు తీసుకోవాలి.
వీక్ష్య భానుం క్షిపేద్వారి గాయత్ర్యా చాభిమన్త్రితమ్ । త్రివారం మునిశార్దూల విధిరేషోఽర్ఘ్యమోచనే
సూర్యుడిని చూసి, గాయత్రి మంత్రంతో పవిత్రం చేసిన నీటిని మూడు సార్లు సమర్పించాలి. ఇదే అర్ఘ్యదానం చేసే విధానం, మునిశ్రేష్ఠా.
తతః ప్రదక్షిణాం కుర్యాదసావాదిత్యమన్త్రతః । మధ్యాహ్నే సకృదేవ స్యాత్సన్ధ్యయోస్తు త్రివారతః
తర్వాత, ఆదిత్య మంత్రాన్ని జపిస్తూ ప్రదక్షిణ చేయాలి. మధ్యాహ్నం ఒకసారి, ఉదయం, సాయంత్రం మూడు సార్లు చేయాలి.
ఈషన్నగ్రః ప్రభాతే తు మధ్యాహ్నే దణ్డవత్స్థితః । ఆసనే చోపవిష్టస్తు ద్విజః సాయం క్షిపేదపః
ఉదయాన Slightగా ముందుకు నిలబడి, మధ్యాహ్నం దండంలా నేరుగా నిలబడి, సాయంత్రం ఆసనంపై కూర్చుని ద్విజుడు నీళ్లు సమర్పించాలి.
ఉదకం ప్రక్షిపేద్యస్మాత్తత్కారణమతః శృణు । త్రింశత్కోట్యో మహావీరా మన్దేహా నామ రాక్షసాః
ఎందుకు నీళ్లు సమర్పించాలో ఇప్పుడు విను: ముప్పది కోట్ల మందేహ అనే భయంకర రాక్షసులు ఉన్నారు.
కృతఘ్నా దారుణా ఘోరాః సూర్యమిచ్ఛన్తి ఖాదితుమ్ । తతో దేవగణాః సర్వే ఋషయశ్చ తపోధనాః
వారు కృతఘ్నులు, క్రూరులు, భయంకరులు; సూర్యుడిని తినాలని ఆశపడతారు. అందుకే దేవతలు, ఋషులు అందరూ—
ఉపాసతే మహాసన్ధ్యాం ప్రక్షిపన్త్యుదకాఞ్జలిమ్ । దహ్యన్తే తేన దైత్యాస్తే వజ్రీభూతేన వారిణా
మహాసంధ్యను ఆరాధించి, నీళ్లను అంజలి రూపంలో సమర్పిస్తారు. ఆ నీరు వజ్రంలా మారి, ఆ రాక్షసులను కాల్చేస్తుంది.
ఏతస్మాత్కారణాద్విప్రాః సన్ధ్యాం నిత్యముపాసతే । మహాపుణ్యస్య జననం సన్ధ్యోపాసనమీరితమ్
ఈ కారణంగా, బ్రాహ్మణులారా, సంధ్యను ప్రతిరోజూ ఆరాధిస్తారు. సంధ్యోపాసన మహాపుణ్యానికి మూలం అని చెప్పబడింది.
అర్ఘ్యాఙ్గభూతమన్త్రోఽయం ప్రోచ్యతే శృణు నారద । యదుచ్చారణమాత్రేణ సాఙ్గం సన్ధ్యాఫలం భవేత్
అర్ఘ్యానికి ముఖ్యమైన ఈ మంత్రాన్ని ఇప్పుడు చెబుతున్నాను, నారదా విను. దాని అంగాలతో పాటు ఉచ్చరించగానే సంధ్య ఫలం పూర్తిగా లభిస్తుంది.
సోఽహమర్కోఽస్మ్యహం జ్యోతిరాత్మా జ్యోతిరహం శివః । ఆత్మజ్యోతిరహం శుక్లః సర్వజ్యోతీ రసోఽస్మ్యహమ్
నేనే ఆ సూర్యుడు, నేనే ప్రకాశమయమైన ఆత్మ, నేనే శుభుడు; నా ఆత్మలో వెలుగు, నేనెప్పుడూ పవిత్రుడు, అన్ని వెలుగుల సారం నేనే.
ఆగచ్ఛ వరదే దేవి గాయత్రి బ్రహ్మరూపిణి । జపానుష్ఠానసిద్ధ్యర్థం ప్రవిశ్య హృదయం మమ
వరాలిచ్చే దేవీ, గాయత్రి, బ్రహ్మస్వరూపిణి, జపానుష్ఠాన ఫలితార్థం కోసం నా హృదయంలోకి ప్రవేశించు.