ఏకాన్తినాం ప్రపన్నానాం పరమైకాన్తినామపి । అచ్ఛిద్రపుణ్డ్రాకరణే ప్రత్యవాయో మహాన్భవేత్
కానీ పూర్తిగా నాకు అంకితమైనవారు, పరమ భక్తులు విడిపోని పుండ్రం వేసినప్పుడు వారికి గొప్ప దోషం కలుగుతుంది.
ఊర్ధ్వపుణ్డ్రం తు యః కుర్యాద్దణ్డాకారం తు శోభనమ్ । మధ్యే ఛిద్రం వైష్ణవాశ్చ నమోఽన్తైః కేశవాదిభిః
ఎవరైనా పైకి లాగిన పుండ్రాన్ని దండాకారంగా, మధ్యలో ఖాళీగా, చివరల్లో కేశవాది పేర్లతో వేస్తే వారు ప్రశంసింపబడతారు.
విమలాన్యూర్ధ్వపుణ్డ్రాణి సాన్తరాలాని యో నరః । కరోతి విపులం తత్ర మన్దిరం మే కరోతి సః
ఎవరైనా స్వచ్చమైన, మధ్యలో ఖాళీ ఉన్న పైకి లాగిన పుండ్రాలను వేసినచో, అక్కడ నాకు గొప్ప మందిరాన్ని నిర్మించినట్టే.
ఊర్ధ్వపుణ్డ్రస్య మధ్యే తు విశాలే సుమనోహరే । లక్ష్మ్యా సాకం సహాసీనో రమతే విష్ణురవ్యయః
పైకి లాగిన పుండ్రం మధ్య భాగం విశాలంగా, ఆకర్షణీయంగా ఉంటే, అక్కడ లక్ష్మితో కలిసి విష్ణువు ఆనందంగా కూర్చుంటాడు.
నిరన్తరాలం యః కుర్యాదూర్ధ్వపుణ్డ్రం ద్విజాధమః । స హి తత్ర స్థితం విష్ణుం శ్రియం చైవ వ్యపోహతి
కాని, మధ్యలో ఖాళీ లేకుండా పైకి లాగిన పుండ్రాన్ని వేసిన ద్విజుడు అక్కడ ఉన్న విష్ణువును, శ్రీదేవిని తానేచెదరగొడతాడు.
అచ్ఛిద్రమూర్ధ్వపుణ్డ్రం తు యః కరోతి విమూఢధీః । స పర్యాయేణ తానేతి నరకానేకవింశతిమ్
ఎవరైనా మూర్ఖుడై, విడిపోని పైకి లాగిన పుండ్రాన్ని వేసితే, అతడు క్రమంగా ఇరవై ఒక నరకాలను పొందుతాడు.
ఋజూని స్ఫుటపార్శ్వాని సాన్తరాలాని విన్యసేత్ । ఊర్ధ్వపుణ్డ్రాణి దణ్డాబ్జదీపమత్స్యనిభాని చ
దండం, పద్మం, దీపం, చేప ఆకారాల్లో, నేరుగా, పార్శ్వాలు స్పష్టంగా, మధ్యలో ఖాళీగా ఉండే పైకి లాగిన పుండ్రాలను వేయాలి.
శిఖోపవీతవద్ధార్యమూర్ధ్వపుణ్డ్రం ద్విజేన చ । వినా కృతాశ్చేద్విఫలాః క్రియాః సర్వా మహామునే
ద్విజుడు శిఖా యజ్ఞోపవీతంలా తలపై పైకి లాగిన పుండ్రాన్ని ధరించాలి. అది లేకుండా చేసిన అన్ని కర్మలు వ్యర్థమవుతాయి, మహామునీ!
తస్మాత్సర్వేషు కార్యేషు కార్యం విప్రస్య ధీమతః । ఊర్ధ్వపుణ్డ్రం త్రిశూలం చ వర్తులం చతురస్రకమ్
అందువల్ల, అన్ని కార్యాల్లో జ్ఞానవంతుడైన బ్రాహ్మణుడు పైకి లాగిన పుండ్రం, త్రిశూలం, వృత్తం, చతురస్రాన్ని వేయాలి.
అర్ధచన్ద్రాదికం లిఙ్గం వేదనిష్ఠో న ధారయేత్ । జన్మనా లబ్ధజాతిస్తు వేదపన్థానమాశ్రితః
వేదాన్ని తెలిసినవాడు అర్ధచంద్రాది లింగాలను ధరించకూడదు. వేదమార్గంలో జన్మించినవాడు వేదపద్ధతినే అనుసరించాలి.
పుణ్డ్రాన్తరం భ్రమాద్వాపి లలాటే నైవ ధారయేత్ । ఖ్యాతికాన్త్యాదిసిద్ధ్యర్థం చాపి విష్ణ్వాగమాదిషు
తలపై మధ్యపు పుండ్రాన్ని తెలియకైనా, తప్పుగా అయినా ధరించకూడదు. ఖ్యాతి, అందం మొదలైన ఫలితాల కోసం విష్ణు ఆగమాదుల్లో ఇదే చెప్పబడింది.
స్థితం పుణ్డ్రాన్తరం నైవ ధారయేద్వైదికో జనః । తిర్యక్త్రిపుణ్డ్రం సన్త్యజ్య శ్రౌతం కథమపి భ్రమాత్
వేదమార్గాన్ని అనుసరించే వారు మధ్యపు పుండ్రాన్ని ధరించరాదు. అడ్డుగా వేసే త్రిపుండ్రాన్ని విడిచిపెట్టి, తప్పుగా అయినా వదిలిపెట్టడం శ్రౌత సంప్రదాయానికి విరుద్ధం.
లలాటే భస్మనా తిర్యక్త్రిపుణ్డ్రస్య చ ధారణమ్ । వినా పుణ్డ్రాన్తరం మోహాద్ధారయన్నారకీ భవేత్
తలపై బస్మంతో అడ్డుగా త్రిపుండ్రాన్ని వేసి, మధ్యపు పుండ్రం లేకుండా మోహంతో ధరిస్తే, అలాంటి వారు నరకానికి పాలవుతారు.
వేదమార్గైకనిష్ఠస్తు మోహేనాప్యఙ్కితో యది । పతత్యేవ న సన్దేహస్తథా పుణ్డ్రాన్తరాదపి
వేదమార్గంలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు కూడా, మోహంతో గుర్తు వేసుకున్నా తప్పక పతనం చెందుతాడు; దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు. మధ్యపు పుండ్రం వల్ల కూడా అదే ఫలితం.
నాఙ్కనం విగ్రహే కుర్యాద్వేదమార్గం సమాశ్రితః । శ్రౌతధర్మైకనిష్ఠానాం లిఙ్గం తు శ్రౌతమేవ హి
వేదమార్గాన్ని ఆశ్రయించినవాడు శరీరంపై గుర్తులు వేయకూడదు. శ్రౌత ధర్మంలో నిలిచినవారికి శ్రౌతమే గుర్తుగా ఉండాలి.
అశ్రౌతధర్మనిష్ఠానామశ్రౌత లిఙ్గమీరితమ్ । దేవతా వేదసిద్ధా యాస్తాసాం లిఙ్గం తు వైదికమ్
శ్రౌతేతర ధర్మాన్ని పాటించే వారికి శ్రౌతేతర గుర్తే చెప్పబడింది. వేదాలలో స్థాపితమైన దేవతలకు వేదోక్తమైన గుర్తే ఉండాలి.
అశ్రౌతతన్త్రనిష్ఠా యాస్తాసామశ్రౌతమేవ హి । వేదసిద్ధో మహాదేవః సాక్షాత్సంసారమోచకః
శ్రౌతేతర తంత్రాన్ని అనుసరించే వారికి శ్రౌతేతర గుర్తే ఉంటుంది. వేదాలలో స్థాపితమైన మహాదేవుడు, సాక్షాత్తుగా సంసారబంధనాన్ని విడిపించేవాడు.
భక్తానాముపకారాయ శ్రౌతం లిఙ్గం దధాతి చ । వేదసిద్ధస్య విష్ణోశ్చ శ్రౌతం లిఙ్గం న చేతరత్
భక్తుల మేలుకోసం ఆయన శ్రౌత గుర్తును ధరిస్తాడు. వేదాలలో స్థాపితమైన విష్ణువుకు శ్రౌత గుర్తే ఉండాలి, మరేదీ కాదు.
ప్రాదుర్భావవిశేషాణామపి తస్య తదేవ హి । శ్రౌతం లిఙ్గం తు విజ్ఞేయం త్రిపుణ్డ్రోద్ధూలనాదికమ్
ఆయన ప్రత్యేక అవతారాల్లోనూ అదే శ్రౌత గుర్తే ఉండాలి. త్రిపుండ్రం వేసే విధానమే శ్రౌత గుర్తుగా తెలుసుకోవాలి.
అశ్రౌతమూర్ధ్వపుణ్డ్రాది నైవ తిర్యక్త్రిపుణ్డ్రకమ్ । వేదమార్గైకనిష్ఠానాం వేదోక్తేనైవ వర్త్మనా
శ్రౌతేతరంగా ఉండే నిలువుపుండ్రం మొదలైనవి అడ్డుగా వేసే త్రిపుండ్రం కావు. వేదమార్గంలో స్థిరంగా ఉన్నవారు వేదాలు చెప్పిన మార్గాన్నే అనుసరించాలి.
లలాటే భస్మనా తిర్యక్త్రిపుణ్డ్రం ధార్యమేవ హి । యస్తు నారాయణం దేవం ప్రపన్నః పరమం పదమ్ । ధారయేత్సర్వదా శూలం లలాటే గన్ధవారిణా
తలపై బస్మంతో అడ్డుగా త్రిపుండ్రాన్ని తప్పక ధరించాలి. కానీ నారాయణుని శరణు పొందినవాడు, పరమపదాన్ని పొందినవాడు ఎప్పుడూ తలపై గంధజలం తో శూల గుర్తును ధరించాలి.
సన్ధ్యోపాసననిరూపణమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ అథాతః శ్రూయతాం పుణ్యం సన్ధ్యోపాసనముత్తమమ్ । భస్మధారణమాహాత్మ్యం కథితం చైవ విస్తరాత్
సంధ్యోపాసన వివరము. శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు పుణ్యమైన, ఉత్తమమైన సంధ్యోపాసన గురించి విను. బస్మధారణ మహిమను కూడా విస్తరంగా వివరించాను.
ప్రాతఃసన్ధ్యావిధానం చ కథయిష్యామి తేఽనఘ । ప్రాతఃసన్ధ్యాం సనక్షత్రాం మధ్యాహ్నే మధ్యభాస్కరామ్
పాపరహితుడా! ప్రాతఃసంధ్యా విధానాన్ని నీకు చెప్పబోతున్నాను. నక్షత్రాలతో కూడిన ప్రాతఃసంధ్యా, మధ్యాహ్నంలో మధ్యభాస్కరుడితో కూడిన సంధ్యా గురించి చెబుతాను.
ససూర్యాం పశ్చిమాం సన్ధ్యాం తిస్రః సన్ధ్యా ఉపాసతే । తద్భేదానపి వక్ష్యామి శృణు దేవర్షిసత్తమ
సూర్యునితో కూడిన సాయంసంధ్యా, ఇలా మూడు సంధ్యలను ఆచరిస్తారు. వాటి భేదాలను కూడా చెబుతాను, దేవర్షిశ్రేష్ఠుడా! విను.
ఉత్తమా తారకోపేతా మధ్యమా లుప్తతారకా । అధమా సూర్యసహితా ప్రాతఃసన్ధ్యా త్రిధా మతా
ప్రాతఃసంధ్యా మూడు విధాలుగా భావించబడింది: నక్షత్రాలతో కూడినది ఉత్తమం, నక్షత్రాలు కనబడని సమయంలో మద్యమం, సూర్యునితో కూడినది అధమం.
ఉత్తమా సూర్యసహితా మధ్యమాస్తమితే రవౌ । అధమా తారకోపేతా సాయంసన్ధ్యా త్రిధా మతా
సాయంసంధ్యా కూడా మూడు విధాలుగా భావించబడింది: సూర్యునితో కూడినది ఉత్తమం, సూర్యుడు అస్తమించినపుడు మద్యమం, నక్షత్రాలతో కూడినది అధమం.
విప్రో వృక్షో మూలకాన్యత్ర సన్ధ్యా వేదః శాఖా ధర్మకర్మాణి పత్రమ్ । తస్మాన్మూలం యత్నతో రక్షణీయం ఛిన్నే మూలే నైవ వృక్షో న శాఖా
బ్రాహ్మణుడు ఒక వృక్షంలా ఉంటాడు; దానికి మూలం సంధ్య, వేదం శాఖ, ధర్మకర్మలు ఆకులు. అందువల్ల మూలాన్ని జాగ్రత్తగా కాపాడాలి. మూలం కోసితే వృక్షం గానీ, శాఖ గానీ మిగలవు.
సన్ధ్యా యేన న విజ్ఞాతా సన్ధ్యా యేనానుపాసితా । జీవమానో భవేచ్ఛూద్రో మృతః శ్వా చైవ జాయతే
సంధ్యను తెలియని వాడు, సంధ్యను ఆచరించని వాడు బ్రతికుండగానే శూద్రుడవుతాడు; చనిపోయిన తర్వాత కుక్కగా పుడతాడు.
తస్మాన్నిత్యం ప్రకర్తవ్యం సన్ధ్యోపాసనముత్తమమ్ । తదభావేఽన్యకర్మాదావధికారీ భవేన్న హి
అందువల్ల ప్రతిరోజూ సంధ్యాకాలంలో ఉత్తమమైన ఉపాసన తప్పక చేయాలి. అది చేయకపోతే, ఇతర కర్మలకు అర్హత ఉండదు.
ఉదయాస్తమయాదూర్ధ్వం యావత్స్యాద్ఘటికాత్రయమ్ । తావత్సన్ధ్యాముపాసీత ప్రాయశ్చిత్తం తతః పరమ్
సూర్యోదయం లేదా అస్తమయం అయిన తర్వాత మూడు ఘటికల వరకు సంధ్యా ఉపాసన చేయాలి. ఆ సమయం దాటి అయితే, పాపపరిహారాన్ని చేయాలి.