అన్తర్బహిశ్చ సంశుద్ధం శివపూజాఫలం లభేత్ । యద్బాహ్యమలమాత్రస్య నాశకం స్తానమస్తి తత్
బయట, లోపల పూర్తిగా శుద్ధి చెందినవారు శివపూజ ఫలితాన్ని పొందుతారు. కేవలం బాహ్య మలినాన్ని తొలగించేందుకు మాత్రమే ఇతర మార్గాలు ఉన్నాయి.
తన్నాశయతి తీవ్రేణ ప్రాణిబాహ్యాన్తరం మలమ్ । కృత్వాపి కోటిశో నిత్యం వారుణం స్నానమాదరాత్
ఈ బస్మం ప్రాణుల బాహ్య, అంతర్మలాన్ని బలంగా నశింపజేస్తుంది. ఎంతసార్లు వారుణ స్నానం శ్రద్ధతో చేసినా—
న భవత్యేవ పూతాత్మా భస్మస్నానం వినా మునే । యద్భస్మస్నానమాహామ్యం తద్వేదో వేద తత్త్వతః
ఓ మునీశ్వరా! బస్మస్నానం లేకుండా ఎవ్వరూ నిజంగా పవిత్రులవ్వరు. బస్మస్నానాన్ని వేదాలు ఘనంగా పేర్కొంటున్నాయి, వేదమే దాని తాత్పర్యాన్ని బోధిస్తుంది.
యద్వా వేద మహాదేవః సర్వదేవశిఖామణిః । భస్మస్నానమకృత్వైవ యః కుర్యాత్కర్మ వైదికమ్
వేదమా, లేక దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన మహాదేవుడా చెప్పినదే అయినా, బస్మస్నానం చేయకుండా వేదకర్మలు చేసినవారు—
స తత్కర్మకలార్ధార్ధమపి నాప్నోతి వస్తుతః । యః కరిష్యతి యత్నేన భస్మస్నానం యథావిధి
వారు ఆ కర్మ ఫలితంలో ఎంత మాత్రం భాగాన్ని కూడా వాస్తవంగా పొందరు. కానీ నియమంగా, శ్రద్ధతో బస్మస్నానం చేసే వారు—
స ఏవైకః సర్వకర్మస్వధికారీ శ్రుతిశ్రుతః । పావనం పావనానాం చ భస్మస్నానం శ్రుతిశ్రుతమ్
అటువంటి వారు మాత్రమే అన్ని కర్మలకు అర్హులు అని వేదాలు చెబుతున్నాయి. బస్మస్నానం వేదాలలో చెప్పబడిన పవిత్రతలకు కూడా అధిపతి.
న కరిష్యతి యో మోహాత్స మహాపాతకీ భవేత్ । అనన్తైర్వారుణైః స్నానైర్యత్పుణ్యం ప్రాప్యతే ద్విజైః
దీనిని మర్చిపోయి చేయని వారు మహాపాతకులు అవుతారు. ద్విజులు ఎన్నిసార్లు వారుణ స్నానం చేసి సంపాదించే పుణ్యం ఉన్నా—
తతోఽనన్తగుణం పుణ్యం భస్మస్నానాదవాప్యతే । కాలత్రయేఽపి కర్తవ్యం భస్మస్నానం ప్రయత్నతః
దాని కంటే అనేక రెట్లు ఎక్కువ పుణ్యం బస్మస్నానం వల్ల లభిస్తుంది. మూడు కాలాల్లోనూ శ్రద్ధతో బస్మస్నానం తప్పక చేయాలి.
భస్మస్నానం స్మృతం శ్రౌతం తత్త్యాగీ పతితో భవేత్ । మూత్రాద్యుత్సర్జనాన్తే తు భస్మస్నానం ప్రయత్నతః
బస్మస్నానం వేదాలలో పేర్కొనబడింది, దాన్ని వదిలేసినవారు పతితులవుతారు. మూత్రాది విసర్జన తర్వాత కూడా శ్రద్ధగా బస్మస్నానం చేయాలి.
కర్తవ్యమన్యథా పూతా న భవిష్యన్తి మానవాః । విధివత్కృతశౌచోఽపి భస్మస్నానం వినా ద్విజః
ఇలా చేయకపోతే మనుషులు పవిత్రులవ్వరు. నియమంగా శౌచం చేసినా, ద్విజుడు బస్మస్నానం లేకుండా—
న భవిష్యతి పూతాత్మా నాధికార్యపి కర్మణి । అపానవాయునిర్యాతే జృమ్భణే స్కన్దనే క్షుతే
ఆత్మశుద్ధి పొందడు, కర్మలకు కూడా అర్హుడు కాడు. అపానవాయువు విడుదలైన తర్వాత, జృంభణ, తుమ్ము వచ్చినప్పుడు—
శ్లేష్మోద్గారేఽపి కర్తవ్యం భస్మస్నానం ప్రయత్నతః । శ్రీభస్మస్నానమాహాత్మ్యస్యైకదేశోఽత్ర వర్ణితః
కఫం ఉమ్మిన తర్వాత కూడా శ్రద్ధగా బస్మస్నానం చేయాలి. ఇక్కడ శ్రీబస్మస్నాన మహిమలో కొంత భాగం వివరించబడింది.
పునశ్చ సమ్ప్రవక్ష్యామి భస్మస్నానోత్థితం ఫలమ్ । సావధానేన మనసా శ్రోతవ్యం మునిపుఙ్గవ
మళ్లీ, బస్మంతో స్నానం చేసిన ఫలితాన్ని నేను చెప్పబోతున్నాను. మునిశ్రేష్ఠా! నీవు మనసు పెట్టి విను.
త్రిపుణ్డ్రోర్ధ్వపుణ్డ్రధారణవిధివర్ణనమ్ త్రిపుణ్డ్రోర్ధ్వపుణ్డ్రధారణవిధివర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ అగ్నిరిత్యాదిభిర్మన్త్రైర్భస్మ సంశోధ్య సాదరమ్ । ధారణీయం లలాటాదౌ త్రిపుణ్డ్రం కేవలం ద్విజైః
త్రిపుండ్రం, ఊర్ధ్వపుండ్రం ధరించే విధానాన్ని వివరించబడింది. శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు: 'అగ్ని' మొదలైన మంత్రాలతో బస్మాన్ని శుద్ధిగా చేసి, బ్రాహ్మణులు భక్తితో నుదిటిపై మొదలైన చోట్ల త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి.
బ్రహ్మక్షత్రియవైశ్యాశ్చ ఏతే సర్వే ద్విజాః స్మృతాః । తస్మాద్ద్విజైః ప్రయత్నేన త్రిపుణ్డ్రం ధార్యమన్వహమ్
బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు — వీరందరినీ ద్విజులు అని అంటారు. అందుకే ద్విజులు ప్రతిరోజూ శ్రద్ధగా త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి.
యస్యోపనయనం బ్రహ్మన్ స ఏవ ద్విజ ఉచ్యతే । తస్మాచ్ఛ్రౌతం ద్విజైః కార్యం త్రిపుణ్డ్రస్య చ ధారణమ్
బ్రాహ్మణా! ఉపనయనం జరిగినవాడే ద్విజుడు అని పిలవబడతాడు. అందువల్ల ద్విజులు శాస్త్రోక్తంగా త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి.
విభూతిధారణం త్యక్త్వా యః సత్కర్మ సమాచరేత్ । తత్కృతం చాకృతప్రాయం భవత్యేవ న సంశయః
బస్మాన్ని ధరించకుండా ఎవడు సత్కర్మలు చేసినా, అవి ఎక్కువగా ఫలించవు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
న గాయత్ర్యుపదేశోఽపి భస్మనో ధారణం వినా । తతో ధృత్వైవ భస్మాఙ్గే గాయత్రీజపమాచరేత్
బస్మాన్ని ధరించకుండా గాయత్రీ ఉపదేశం కూడా ఇవ్వకూడదు. అందుకే, శరీరంపై బస్మాన్ని ధరించి గాయత్రీ జపం చేయాలి.
గాయత్రీం మూలమేవాహుర్బ్రాహ్మణ్యే మునిపుఙ్గవ । సా భస్మధారణాభావే న కేనాప్యుపదిశ్యతే
మునిశ్రేష్ఠా! గాయత్రీ బ్రాహ్మణత్వానికి మూలం అని చెబుతారు. కాని బస్మాన్ని ధరించకపోతే దాన్ని ఎవ్వరూ ఉపదేశించరు.
న తావదధికారోఽస్తి గాయత్రీగ్రహణే మునే । యావన్న భస్మ భాలాదౌ ధృతమగ్నిసముద్భవమ్
మునీశ్వరా! నుదిటిపై మొదలైన చోట్ల అగ్నిలో పుట్టిన బస్మాన్ని ధరించకపోతే, గాయత్రీ గ్రహణానికి హక్కు ఉండదు.
భస్మహీనలలాటత్వం న బ్రహ్మణ్యానుమాపకమ్ । ఏవమేవ మయా బ్రహ్మన్ హేతురుక్తః సుపుణ్యదః
నుదిటిపై బస్మం లేకపోవడం బ్రాహ్మణత్వానికి గుర్తు కాదు. బ్రాహ్మణా! దీనివల్ల పుణ్యాన్ని కలిగించే కారణాన్ని నేను వివరించాను.
మన్త్రపూతం సితం భస్మ లలాటే పరివర్తతే । స ఏవ బ్రాహ్మణో విద్వాన్సత్యం సత్యం మయోచ్యతే
మంత్రపవిత్రమైన తెల్ల బస్మం నుదిటిపై కనిపించే వాడే నిజమైన జ్ఞాని బ్రాహ్మణుడు. ఇది నిజం, నిజమే నేను చెబుతున్నాను.
యస్యాస్తి సహజా ప్రీతిర్మణివద్భస్మసంగ్రహే । స ఏవ బ్రాహ్మణో బ్రహ్మన్ సత్యం సత్యం మయోచ్యతే
బస్మాన్ని రత్నంలా సహజంగా సంతోషంగా సేకరించే వాడే బ్రాహ్మణుడు బ్రాహ్మణా! ఇది నిజం, నిజమే నేను చెబుతున్నాను.
న యస్య సహజా ప్రీతిర్మణివద్భస్మసంగ్రహే । స చాణ్డాల ఇతి జ్ఞేయో జన్మజన్మాన్తరే ధ్రువమ్
బస్మాన్ని రత్నంలా సహజంగా సేకరించడంలో ఆనందం లేని వాడు జన్మ జన్మలూ చాండాలుడే అని తెలుసుకో.
న యస్య సహజా ప్రీతిస్త్రిపుణ్డ్రోద్ధూలనాదిషు । స చాణ్డాల ఇతి జ్ఞేయః సత్యం సత్యం మయోచ్యతే
త్రిపుండ్రాన్ని ధరించడంలో లేదా తొలగించడంలో సహజమైన ఆనందం లేని వాడు చాండాలుడు అని తెలుసుకో. ఇది నిజం, నిజమే నేను చెబుతున్నాను.
యే భస్మధారణం త్యక్త్వా భుఞ్జన్తే చ ఫలాదికమ్ । తే సర్వే నరకం ఘోరం ప్రాప్నువన్తి న సంశయః
బస్మాన్ని ధరించకుండా పండ్లు మొదలైనవి తినేవారు అందరూ భయంకరమైన నరకాన్ని పొందుతారు — ఇందులో సందేహం లేదు.
(విభూతిధారణం త్యక్త్వా యః శివం పూజయిష్యతి । స దుర్భగః శివద్వేష్టా స ద్వేషో నరకప్రదః । సర్వకర్మబహిర్భూతో భస్మధారణవర్జితః ॥) విభూతిధారణం త్యక్త్వా కుర్వన్ హేమతులామపి । న తత్ఫలమవాప్నోతి పతితో హి భవేద్ధి సః
బస్మాన్ని ధరించకుండా, ఎన్ని గొప్ప పనులు చేసినా, ఉదాహరణకు బంగారం తూకం చేసినా, వాటి ఫలం అందదు. అలాంటి వాడు పతించిపోతాడు.
యథోపవీతరహితైః సన్ధ్యా న క్రియతే ద్విజైః । తథా సన్ధ్యా న కర్తవ్యా విభూతిరహితైరపి
ద్విజులు యజ్ఞోపవీతం లేకుండా సంధ్యావందనం చేయరాదని ఎలా ఉంటుందో, అలాగే బస్మం లేకుండా కూడా సంధ్యావందనం చేయకూడదు.
గతోపవీతైః సన్ధ్యాయాం కార్యః ప్రతినిధిః క్వచిత్ । జపాదికం తు సావిత్ర్యాస్తథైవోపోషణాదికమ్
యజ్ఞోపవీతం పోయినప్పుడు, సంధ్యావందనానికి కొంతసేపు ప్రత్యామ్నాయం ఉపయోగించవచ్చు. అలాగే సావిత్రీ జపం, ఉపవాసాది కర్మలకు కూడా.
విభూతిధారణే త్వన్యో నాస్తి ప్రతినిధిః క్వచిత్ । విభూతిధారణం త్యక్త్వా యది సన్ధ్యాం కరోతి యః
కానీ బస్మాన్ని ధరించడంలో ఎలాంటి ప్రత్యామ్నాయం లేదు. ఎవడు బస్మాన్ని ధరించకుండా సంధ్యావందనం చేస్తాడో —