సర్వపాతకయుక్తోఽపి ముచ్యతే సర్వపాతకైః । శిరోవ్రతమిదం యేన చరితం విధివద్బుధైః
ఎవరైనా అన్ని పాపాలతో కూడినవారైనా, ఈ శిరోవ్రతాన్ని జ్ఞానులు చెప్పిన విధంగా ఆచరిస్తే, వారు అన్ని పాపాలనుండి విముక్తి పొందుతారు.
శిరోవ్రతమిదం నామ శిరస్యాథర్వణశ్రుతేః । యదుక్తం తద్ధి నైవాన్యత్తత్తు పుణ్యేన లభ్యతే
శిరోవ్రతమనే ఈ వ్రతాన్ని అథర్వణ వేదంలో చెప్పినట్లు ఎక్కడా దొరకదు; ఇది పుణ్యఫలంతోనే లభిస్తుంది.
శాఖాభేదేషు నామాని వ్రతస్యాస్య విభేదతః । పఠ్యన్తే మునిశార్దూల శాఖాస్వేకవ్రతం హి తత్
ఓ మునిశ్రేష్ఠా! వేదశాఖల ప్రకారం ఈ వ్రతానికి పేర్లు వేరేవేరుగా ఉన్నా, ప్రతి శాఖలోనూ ఇదే వ్రతం అని గుర్తించాలి.
సర్వశాఖాసు వస్త్వేకం శివాఖ్యం సత్యచిద్ఘనమ్ । తథా తద్విషయం జ్ఞానం తథైవ చ శిరోతవ్రతమ్
అన్ని శాఖల్లోనూ అసలు సారం ఒక్కటే — అది శివమనే, సత్యం, చైతన్యంతో నిండినది; అలాగే దానికి సంబంధించిన జ్ఞానం, శిరోవ్రతమూ అంతే.
శిరోవ్రతవిహీనస్తు సర్వధర్మవివర్జితః । అపి సర్వాసు విద్యాసు సోఽధికారీ న సంశయః
శిరోవ్రతం లేనివాడు అన్ని ధర్మాలనుండి వేరుపడతాడు; అతను అన్ని విద్యల్లో నిపుణుడైనా, అసలు అర్హుడు కాడు — ఇందులో సందేహమే లేదు.
శిరోవ్రతమిదం కార్యం పాపకాన్తారదాహకమ్ । సాధనం సర్వవిద్యానాం యతస్తత్సమ్యగాచరేత్
ఈ శిరోవ్రతాన్ని తప్పక చేయాలి, ఎందుకంటే ఇది పాపమూలాన్ని దహించేస్తుంది; ఇది అన్ని విద్యలకు మార్గం, కాబట్టి దాన్ని సరిగ్గా ఆచరించాలి.
శ్రుతిరాథర్వణీ సూక్ష్మా సూక్ష్మార్థస్య ప్రకాశినీ । యదువాచ వ్రతం ప్రీత్యా తన్నిత్యం సమ్యగాచరేత్
అథర్వణ వేదం చాలా సూక్ష్మంగా, లోతైన అర్థాన్ని తెలియజేస్తుంది; అది చెప్పిన వ్రతాన్ని ఎప్పుడూ భక్తితో, సరిగ్గా ఆచరించాలి.
అగ్నిరిత్యాదిభిర్మన్త్రైః షడ్భిః శుద్ధేన భస్మనా । సర్వాఙ్గోద్ధూలనం కుర్యాచ్ఛిరోవ్రతసమాహ్వయమ్
అగ్నియాది ఆరు మంత్రాలతో, పవిత్రమైన బస్మంతో, శరీరంలోని అన్ని అవయవాలను శుద్ధి చేయాలి — దీనినే శిరోవ్రతం అంటారు.
ఏతచ్ఛిరోవ్రతం కుర్యాత్సన్ధ్యాకాలేషు సాదరమ్ । యావద్విద్యోదయస్తావత్తస్య విద్యా ఖలూత్తమా
ఈ శిరోవ్రతాన్ని సంధ్యాకాలాల్లో భక్తితో చేయాలి; జ్ఞానం కలిగేంతవరకు, అతని విద్యా నిజంగా ఉత్తమంగా ఉంటుంది.
ద్వాదశాబ్దమథాబ్దం వా తదర్ధం చ తదర్ధకమ్ । ప్రకుర్యాద్ద్వాదశాహం వా సఙ్కల్పేన శిరోవ్రతమ్
పన్నెండు సంవత్సరాలు, లేక ఒక సంవత్సరం, లేక దాని అర్ధం, లేదా దాని అర్ధం, లేదా పన్నెండు రోజులు సంకల్పంతో శిరోవ్రతాన్ని చేయాలి.
శిరోవ్రతేన యః స్నాతస్తం తు నోపదిశేత్తు యః । తస్య విద్యా వినష్టా స్యాన్నిర్ఘృణః స గురుః ఖలు
శిరోవ్రతంతో స్నానం చేసినవాడికి, ఆ వ్రతం చేయని వాడు ఉపదేశం చేయరాదు; అలా చేస్తే అతని విద్య నశించిపోతుంది, అలాంటి గురువు నిజంగా క్రూరుడు.
బ్రహ్మవిద్యాగురుః సాక్షాన్మునిః కారుణికః ఖలు । యథా సర్వేశ్వరః శ్రీమాన్మృదుః కారుణికః ఖలు
బ్రహ్మవిద్యను బోధించే గురువు నిజంగా ముని, కరుణతో నిండినవాడు; యథా సర్వేశ్వరుడు శ్రీవంతుడు, మృదువుగా, కరుణతో ఉంటాడు.
జన్మాన్తరసహస్రేషు నరా యే ధర్మచారిణః । తేషామేవ ఖలు శ్రద్ధా జాయతే న కదాచన
వెయ్యి జన్మల్లో ధర్మాన్ని ఆచరించిన మనుషుల్లో మాత్రమే నిజమైన భక్తి పుట్టుకొస్తుంది; ఇతరుల్లో ఎప్పటికీ కాదు.
ప్రత్యుతాజ్ఞానబాహుల్యాద్ద్వేష ఏవ విజాయతే । అతః ప్రద్వేషయుక్తస్య న భవేదాత్మవేదనమ్
అజ్ఞానం ఎక్కువగా ఉన్నవారిలో ద్వేషమే పుడుతుంది; అందువల్ల ద్వేషభావంతో ఉన్నవారికి ఆత్మజ్ఞానం కలగదు.
బ్రహ్మవిద్యోపదేశస్య సాక్షాదేవాధికారిణః । త ఏవ నేతరే విద్వన్ యే తు స్నాతాః శిరోవ్రతైః
ఓ జ్ఞానివరా! బ్రహ్మవిద్యను ప్రత్యక్షంగా బోధించడానికి శిరోవ్రతంతో స్నానం చేసినవారే అర్హులు, ఇతరులు కాదు.
వ్రతం పాశుపతం చీర్ణం యైర్ద్విజైరాదరేణ తు । తేషామేవోపదేష్టవ్యమితి వేదానుశాసనమ్
వేద ఆజ్ఞ ప్రకారం, పాశుపత వ్రతాన్ని శ్రద్ధతో ఆచరించిన ద్విజులకు మాత్రమే ఉపదేశం చేయాలి.
యః పశుస్తత్పశుత్వం చ వ్రతేనానేన సన్త్యజేత్ । తాన్హత్వా న స పాపీయాన్భవేద్వేదాన్తనిశ్చయః
ఎవరైనా పశువులా ప్రవర్తించే వారు, ఆ పశుత్వాన్ని ఈ వ్రతంతో విడిచిపెట్టవచ్చు. అలా ఆ పశుత్వాన్ని నశింపజేసినవాడు మరింత పాపి కాడు — ఇదే వేదాంత నిశ్చయం.
త్రిపుణ్డ్రధారణం ప్రోక్తం జాబాలైరాదరేణ తు । త్రియమ్బకేన మన్త్రేణ సతారేణ శివేన చ
త్రిపుండ్ర ధరించడం జాబాల ఋషులు గౌరవంతో బోధించారు. త్రయంబక మంత్రంతో, సతార మంత్రంతో, శివుని ద్వారా కూడా దీనిని వివరించారు.
త్రిపుణ్డ్రం ధారయేన్నిత్యం గహస్థాశ్రమమాశ్రితః । ఓఙ్కారేణ త్రిరుక్తేన సహంసేన త్రిపుణ్డ్రకమ్
గృహస్థాశ్రమంలో ఉన్నవాడు ఎప్పుడూ త్రిపుండ్ర ధరించాలి. ఓంకారాన్ని మూడు సార్లు ఉచ్చరించి, సహంస మంత్రంతో కలిపి త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి.
ధారయేద్భిక్షుకో నిత్యమితి జాబాలికీ శ్రుతిః । త్రియమ్బకేన మన్త్రేణ ప్రణవేన శివేన చ
భిక్షువు ఎప్పుడూ త్రిపుండ్ర ధరించాలి అని జాబాల శ్రుతి చెబుతుంది. త్రయంబక మంత్రంతో, ప్రణవంతో, శివుని ద్వారా కూడా ధరించాలి.
గృహస్థశ్చ వానప్రస్థో ధారయేచ్చ త్రిపుణ్డ్రకమ్ । మేధావీత్యాదినా వాపి బ్రహ్మచారీ దినే దినే
గృహస్థుడు లేదా వానప్రస్థుడు త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి. విద్యార్థి కూడా ప్రతిరోజూ, తెలివిగా ఉండి, త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి.
భస్మనా సజలేనాపి ధారయేచ్చ త్రిపుణ్డ్రకమ్ । బ్రాహ్మణో విధినోత్పన్నస్త్రిపుణ్డ్రభస్మనైవ తు
బస్మంతో లేదా నీటితో కూడిన బస్మంతో త్రిపుండ్రాన్ని ధరించవచ్చు. కాని, సరిగా ఉపనయనం అయిన బ్రాహ్మణుడు మాత్రం తప్పనిసరిగా బస్మంతోనే త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి.
లలాటే ధారయేన్నిత్యం తిర్యగ్భస్మావగుణ్ఠనమ్ । (మహాదేవస్య సమ్బన్ధాత్తద్ధర్మేఽప్యస్తి సఙ్గతిః ।) సమ్యక్ త్రిపుణ్డ్రధర్మం చ బ్రాహ్మణో నిత్యమాచరేత్
లలాటంపై ఎప్పుడూ అడ్డుగా బస్మాన్ని పూసి త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి. మహాదేవుడితో సంబంధం ఉన్నందున ఈ ధర్మంలో కూడా ఇది వర్తిస్తుంది. బ్రాహ్మణుడు త్రిపుండ్ర ధర్మాన్ని నిత్యం సరిగ్గా ఆచరించాలి.
ఆదిబ్రాహ్మణభూతేన త్రిపుణ్డ్రం భస్మనా ధృతమ్ । యతోఽత ఏవ విప్రస్తు త్రిపుణ్డ్రం ధారయేత్సదా
ఆదిబ్రాహ్మణుడు బస్మంతో త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాడు. అందుకే బ్రాహ్మణుడు ఎప్పుడూ త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి.
భస్మనా వేదసిద్ధేన త్రిపుణ్డ్రం దేహగుణ్ఠనమ్ । రుద్రలిఙ్గార్చనం వాపి మోహతోఽపి చ న త్యజేత్
వేదంతో స్థాపించబడిన బస్మంతో త్రిపుండ్రాన్ని, శరీరాన్ని పూయడం, లేదా రుద్రలింగార్చన — వీటిని ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ విడిచిపెట్టకూడదు.
త్రియమ్బకేన మన్త్రేణ సతారేణ తథైవ చ । పఞ్చాక్షరేణ మన్త్రేణ ప్రణవేన తథైవ చ
త్రయంబక మంత్రంతో, సతార మంత్రంతో, పంచాక్షరి మంత్రంతో, ప్రణవంతో కూడా,
లలాటే హృదయే చైవ దోర్ద్వన్ద్వే చ మహామునే । త్రిపుణ్డ్రం ధారయేన్నిత్యం సంన్యాసాశ్రమమాశ్రితః
సంయాసాశ్రమంలో ప్రవేశించినవాడు లలాటంపై, హృదయంలో, రెండు భుజాలపై త్రిపుండ్రాన్ని ఎప్పుడూ ధరించాలి, ఓ మహామునీ!
త్రియాయుషేణ మన్త్రేణ మేధావీత్యాదినాథవా । గౌణేన భస్మనా ధార్యం త్రిపుణ్డ్రం బ్రహ్మచారిణా
త్రియాయుషే మంత్రంతో, లేదా మేధావీ మంత్రం మొదలైనవాటితో, లేక ఉపబస్మంతో విద్యార్థి త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి.
నమోఽన్తేన శివేనైవ శూద్రః శుశ్రూషణే రతః । ఉద్ధూలనం త్రిపుణ్డ్రం చ నిత్యం భక్త్యా సమాచరేత్
శూద్రుడు సేవలో నిమగ్నమై ఉంటే, 'నమః'తో ముగిసే శివ మంత్రంతో, భక్తితో ప్రతిరోజూ బస్మాన్ని పూసి త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి.
అన్యేషామపి సర్వేషాం వినా మన్త్రేణ సువ్రత । ఉద్ధూలనం త్రిపుణ్డ్రం చ కర్తవ్యం భక్తితో మునే
ఇతరులందరికీ కూడా, ఓ సద్గుణవంతుడా, మంత్రం లేకపోయినా, భక్తితో బస్మాన్ని పూసి త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి.