ద్వివిధో విషయాన్ధశ్చ రాజసస్తామసః స్మృతః । అశాస్త్రజ్ఞస్తామసశ్చ శాస్త్రజ్ఞో రాజసః స్మృతః
విషయాల పట్ల ఉన్న అంధత్వం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. ఒకటి రాజస స్వభావమైంది, మరొకటి తామస స్వభావమైంది. శాస్త్రాన్ని తెలియని వాడు తామసుడు, శాస్త్రాన్ని తెలిసిన వాడు రాజసుడు అని చెప్పారు.
శాస్త్రం చ ద్వివిధం మార్గం దర్శయేత్సురపుఙ్గవ । ప్రవృత్తిబీజమేకం చ నివృత్తేః కారణం పరమ్
ఓ దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా! శాస్త్రం రెండు మార్గాలను చూపిస్తుంది. ఒకటి లోకంలో ప్రవృత్తికి మూలమైనది, మరొకటి నివృత్తికి కారణమైనది.
చరన్తి జీవినశ్చాదౌ ప్రవృత్తేర్దుఃఖవర్త్మని । స్వచ్ఛన్దం చ ప్రసన్నం చ నిర్విరోధం చ సన్తతమ్
జీవులు మొదట్లో ప్రవృత్తి మార్గాన్ని అనుసరిస్తారు. అది బాధలతో నిండినదైనా, బయటకు చూస్తే స్వేచ్ఛగా, ఆనందంగా, ఎలాంటి ప్రతిబంధకాలు లేనట్టు కనిపిస్తుంది.
ఆయాతి మధునో లోభాత్క్లేశేన సుఖమానితః । పరిణామే నాశబీజే జన్మమృత్యుజరాకరే
తేనెల పట్ల ఆశతో, సుఖాన్ని పొందాలనే కోరికతో, కష్టాలను అనుభవిస్తూ ముందుకు సాగుతాడు. కానీ చివరికి అది నాశనానికి దారి తీస్తుంది; జననం, మరణం, వృద్ధాప్యానికి కారణమవుతుంది.
అనేకజన్మపర్యన్తం కృత్వా చ భ్రమణం ముదా । స్వకర్మవిహితాయాం చ నానాయోన్యాం క్రమేణ చ
ఈ విధంగా, అనేక జన్మల వరకు, తన తన కర్మ ఫలితంగా, ఆనందంగా విహరిస్తూ, ఒక్కొక్కసారి ఒక్కో యోనిలో పుట్టుకుంటూ తిరుగుతాడు.
తతశ్చేశానుగహాగ్రచ్చ సత్సఙ్గం లభతే చ సః । సహస్రేషు శతేష్వేకో భవాబ్ధిపారకారణమ్
తర్వాత, పరమేశ్వరుని అనుగ్రహంతో, అతడు సత్సంగాన్ని పొందుతాడు. వేలల్లో, వందల్లో, ఒక్కరే ఈ సంసారసాగరాన్ని దాటి పోవడానికి మార్గాన్ని తెలుసుకుంటాడు.
సాధుస్తత్త్వప్రదీపేన ముక్తిమార్గం ప్రదర్శయేత్ । తదా కరోతి యత్నం చ జీవో బన్ధనఖణ్డనే
ఒక సద్గురు, సత్యరూపమైన దీపంతో, ముక్తి మార్గాన్ని చూపిస్తాడు. అప్పుడు ఆ జీవుడు బంధనాలను తెంచుకోవడానికి ప్రయత్నం చేస్తాడు.
అనేకజన్మయోగేన తపసానశనేన చ । తదా లభేన్ముక్తిమార్గం నిర్విఘ్నం సుఖదం పరమ్
అనేక జన్మల యోగంతో, తపస్సుతో, ఉపవాసంతో, చివరికి ఆ జీవుడు నిర్బాధంగా, పరమానందాన్ని ఇచ్చే ముక్తి మార్గాన్ని పొందుతాడు.
ఇదం శ్రుతం గురోర్వక్యాద్యత్ పృచ్ఛసి పురన్దర । మునేస్తద్వచనం శ్రుత్వా వీతరాగో బభూవ సః
ఓ పురందరా! గురువు మాటల ద్వారా నీవు విన్నది ఇదే. ఆ ముని ఉపదేశాన్ని విని, అతడు రాగద్వేషాలను విడిచిపెట్టాడు.
వైరాగ్యం వర్ధయామాస తస్య బ్రహ్మన్ దినే దినే । మునేః స్థానాద్ గృహం గత్వా స దదర్శామరావతీమ్
ఓ బ్రహ్మన్! రోజుకో రోజు అతని విరక్తి పెరిగింది. ముని ఆశ్రమాన్ని విడిచి, ఇంటికి వెళ్లి అమరావతిని చూశాడు.
దైత్యైరసురసఙ్ఘైశ్చ సమాకీర్ణాం భయాకులామ్ । విషమోపప్లవాం పుత్రబన్ధుహీనాం చ కుత్రచిత్
అక్కడ రాక్షసులు, అసురులు సమూహాలుగా చేరి, భయంతో వణికిపోతూ, విపత్తులతో బాధపడుతూ, కొంత చోట పిల్లలు, బంధువులు లేని పరిస్థితిని చూశాడు.
పితృమాతృకలత్రాదివిహీనామతిచఞ్చలామ్ । శత్రుగ్రస్తాం చ తాం దృష్ట్వా జగామ వాక్పతిం ప్రతి
తండ్రి, తల్లి, భార్య మొదలైనవారు లేని, చాలా చంచలమైన, శత్రువుల చేతిలో పడిన అమరావతిని చూసి, వాక్పతిని దర్శించడానికి బయలుదేరాడు.
శక్రో మన్దాకినీతీరే దదర్శ గురుమీశ్వరమ్ । ధ్యాయమానం పరం బ్రహ్మ గఙ్గాతోయే స్థితం పరమ్
మందాకినీ నది తీరంలో, శక్రుడు తన గురువైన పరమేశ్వరుణ్ని చూశాడు. ఆయన పరబ్రహ్మ ధ్యానంలో లీనమై, గంగ జలంలో నిలబడి ఉన్నారు.
సూర్యాభిసమ్ముఖం పూర్వముఖం చ విశ్వతోముఖమ్ । సాశ్రునేత్రం పులకినం పరమానన్దసంయుతమ్
ఆయన సూర్యుని వైపు, తూర్పు వైపు, అన్ని దిక్కుల వైపు చూస్తూ, కన్నీళ్లు పొర్లుతున్నవాడు, ఆనందంతో ఒళ్ళు వణికిపోతూ, పరమానందంలో లీనమై ఉన్నాడు.
వరిష్ఠం చ గరిష్ఠం చ ధర్మిష్ఠం శ్రేష్ఠసేవితమ్ । ప్రేష్ఠం చ బన్ధువర్గాణామతిశ్రేష్ఠం చ జ్ఞానినామ్
ఆయన అత్యుత్తముడు, అత్యగౌరవుడు, ధర్మంలో నిలిచినవాడు, శ్రేష్ఠులు సేవించే వాడు, బంధువులకు ప్రియమైనవాడు, జ్ఞానులలో అగ్రగణ్యుడు.
జ్యేష్ఠం చ భ్రాతృవర్గాణామనిష్టం సురవైరిణామ్ । దృష్ట్వా గురుం జపన్తం చ తత్ర తస్థౌ సురేశ్వరః
తమ్ముళ్లలో పెద్దవాడు, దేవతలకు శత్రువులైనవారికి ఇష్టపడని వాడు. గురువు జపం చేస్తూ ఉండగా, దేవతాధిపతి అక్కడే నిలబడ్డాడు.
ప్రహరాన్తే గురుం దృష్ట్వా చోత్థితం ప్రణనామ సః । ప్రణమ్య చరణామ్భోజే రురోదోచ్చైర్ముహుర్ముహుః
పగలు ముగిసిన తర్వాత, గురువు లేచినప్పుడు, అతడు నమస్కరించాడు. గురువు పాదపద్మాలకు వందనం చేసి, గట్టిగా, పునఃపునః ఏడ్చాడు.
వృత్తాన్తం కథయామాస బ్రహ్మశాపాదికం తథా । పునర్వరోపలబ్ధిం చ జ్ఞానప్రాప్తిం సుదుర్లభామ్
బ్రహ్మ శాపం మొదలైన గత సంఘటనలను, తిరిగి వరాన్ని పొందడం, అత్యంత దుర్లభమైన జ్ఞానాన్ని పొందడం అన్నింటినీ వివరంగా చెప్పాడు.
వైరిగ్రస్తాం చ స్వపురీం క్రమేణైవ సురేశ్వరః । శిష్యస్య వచనం శ్రుత్వా సుబుద్ధిర్వదతాం వరః
శిష్యుడు చెప్పిన మాటలు విని, దేవతాధిపతి అయిన ఇంద్రుడు, శత్రువులు పట్టుకున్న తన నగరానికి క్రమంగా తిరిగి వెళ్లాడు.
బృహస్పతిరువాచేదం కోపసంరక్తలోచనః । గురురువాచ శ్రుతం సర్వం సురశ్రేష్ఠ మా రోదీర్వచనం శృణు
కోపంతో కళ్లెర్రగా మారిన బృహస్పతి ఇలా అన్నాడు: 'దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా! నేను అన్నీ విన్నాను. ఏడవకూ, నా మాట విను.'
న కాతరో హి నీతిజ్ఞో విపత్తౌ చ కదాచన । సమ్పత్తిర్వా విపత్తిర్వా నశ్వరా శ్రమరూపిణీ
ధర్మాన్ని తెలిసినవాడు ఎప్పుడూ కష్టాల్లో భయపడడు. ఐశ్వర్యం అయినా, అపజయం అయినా, రెండూ తాత్కాలికమే; కష్టాన్ని కలిగించేవే.
పూర్వస్య కర్మాయత్తా చ స్వయం కర్తా తయోరపి । సర్వేషాం చ భవత్యేవ శశ్వజ్జన్మని జన్మని
ఈ రెండూ మన ముందరి కర్మపై ఆధారపడి ఉంటాయి. అయినా, ప్రతి ఒక్కరూ తానే చేసుకున్న పనిని అనుభవిస్తారు. ప్రతి జన్మలో, ప్రతి జీవికి ఇదే జరుగుతుంది.
చక్రనేమిక్రమేణైవ తత్ర కా పరిదేవనా । ఉక్తం హి స్వకృతం కర్మ భుజ్యతేఽఖిలభారతే
చక్రం ఎలా త్రిప్పుతుంటే అలా ఫలితాలు వస్తుంటాయి. మనం ఎందుకు బాధపడాలి? మహాభారతంలో కూడా, ప్రతి ఒక్కరూ తానే చేసుకున్న పనిని అనుభవించాల్సిందే అని చెప్పబడింది.
శుభాశుభం చ యత్కిఞ్చిత్స్వకర్మఫలభుక్ పుమాన్ । నాభుక్తం క్షీయతే కర్మ కల్పకోటిశతైరపి
ఏది శుభమో, ఏది అశుభమో, ప్రతి మనిషి తన కర్మ ఫలితాన్ని అనుభవించక తప్పదు. వందల కోట్ల యుగాలు గడిచినా, అనుభవించని కర్మ పోదు.
అవశ్యమేవ భోక్తవ్యం కృతం కర్మ శుభాశుభమ్ । ఇత్యేవముక్తం వేదే చ కృష్ణేన పరమాత్మనా
తన చేత చేసిన మంచి, చెడు పనుల ఫలితాన్ని తప్పక అనుభవించాల్సిందే. ఇదే విషయాన్ని కృష్ణుడు, పరమాత్మ, వేదంలో చెప్పాడు.
సామవేదోక్తశాఖాయాం సమ్బోధ్య కమలోద్భవమ్ । జన్మభోగావశేషే చ సర్వేషాం కృతకర్మణామ్
సామవేదంలోని ఒక శాఖలో, పద్మంలో పుట్టిన బ్రహ్మను ఉద్దేశించి, ప్రతి జీవి తన కర్మను అనుసరించి మిగిలిన జన్మ, అనుభవాలను అనుభవించాల్సిందే అని చెప్పబడింది.
అనురూపం హి తేషాం చ భారతేఽన్యత్ర చైవ హి । కర్మణా బ్రహ్మశాపం చ కర్మణా చ శుభాశిషమ్
భారతదేశంలోనే కాదు, ఎక్కడైనా, మన పనుల వల్లే బ్రహ్మశాపం లేదా ఆశీర్వాదం లభిస్తుంది.
కర్మణా చ మహాలక్ష్మీం లభేద్దైన్యం చ కర్మణా । కోటిజన్మార్జితం కర్మ జీవినామనుగచ్ఛతి
మన పనుల వల్లే మహాలక్ష్మిని పొందవచ్చు, అదే పనుల వల్ల దారిద్ర్యాన్ని కూడా పొందవచ్చు. కోట్ల జన్మల్లో కూడిన కర్మ జీవులను వెంటాడుతూనే ఉంటుంది.
న హి త్యజేద్వినా భోగం తచ్ఛాయేవ పురన్దర । కాలభేదే దేశభేదే పాత్రభేదే చ కర్మణామ్
పురందరా! అనుభవించకపోతే ఆ కర్మ మనల్ని వదిలిపోదు, అది నీడలా వెంటాడుతుంది. కాలంలో, ప్రదేశంలో, గ్రహీతలో తేడా ఉంటే ఫలితాల్లో కూడా తేడా వస్తుంది.
న్యూనతాధికభావోఽపి భవేదేవ హి కర్మణా । వస్తుదానేన వస్తూనాం సమం పుణ్యం దినే దినే
పనుల వల్ల ఫలితాల్లో కొంత తక్కువ, ఎక్కువ కూడా వస్తుంది. దానం చేసే వస్తువుల వల్ల ప్రతిరోజూ సమానమైన పుణ్యం లభిస్తుంది.