స్వకర్మణా సర్వసిద్ధిమమరత్వం లభేద్ ధ్రువమ్ । లభేత్స్వకర్మణా విష్ణోః సాలోక్యాదిచతుష్టయమ్
తన తన పనుల వల్ల మనిషి అన్ని సిద్ధులు, అమరత్వాన్ని తప్పకుండా పొందుతాడు. అలాగే తన కర్మఫలంతో విష్ణువు లోకంలో నివసించటం మొదలైన నాలుగు రకాల సమీపతలు కూడా పొందుతాడు.
సురత్వం చ మనుత్వం చ రాజేన్ద్రత్వం లభేన్నరః । కర్మణా చ శివత్వం చ గణేశత్వం తథైవ చ
తన కర్మఫలంతో మనిషి దేవత స్థితి, మానవ స్థితి లేదా రాజు స్థితిని పొందగలడు. అలాగే తన కర్మ వల్ల శివుడు లేదా గణేశుడు అయ్యే అవకాశం కూడా ఉంటుంది.
కర్మణా చ మునీన్ద్రత్వం తపస్విత్వం స్వకర్మణా । స్వకర్మణా క్షత్రియత్వం వైశ్యత్వం చ స్వకర్మణా
తన కర్మఫలంతో మునులలో పెద్దవాడవడం, తపస్విగా మారడం సాధ్యమవుతుంది. అలాగే తన పనుల వల్ల క్షత్రియుడు లేదా వైశ్యుడు కూడా అవ్వవచ్చు.
కర్మణైవ చ మ్లేచ్ఛత్వం లభతే నాత్ర సంశయః । స్వకర్మణా జఙ్గమత్వం శైలత్వం చ స్వకర్మణా
తన కర్మ వల్ల మ్లేచ్ఛుడవడం కూడా జరుగుతుంది — దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు. తన పనుల వల్ల జంతువుగా లేదా పర్వతంగా కూడా జన్మించవచ్చు.
కర్మణా రాక్షసత్వం చ కిన్నరత్వం స్వకర్మణా । కర్మణైవాధిపత్యం చ వృక్షత్వం చ స్వకర్మణా
తన కర్మఫలంతో రాక్షసుడు కావచ్చు, లేదా కిన్నరుడవచ్చు. తన పనుల వల్ల అధిపతిగా మారవచ్చు, లేదా వృక్షంగా జన్మించవచ్చు.
కర్మణైవ పశుత్వం చ వనజీవీ స్వకర్మణా । కర్మణా క్షుద్రజన్తుత్వం కృమిత్వం చ స్వకర్మణా
తన కర్మ వల్ల పశువుగా, అడవిలో జీవించే ప్రాణిగా మారవచ్చు. అలాగే తన పనుల వల్ల చిన్న జంతువుగా, పురుగుగా కూడా అవ్వవచ్చు.
దైతేయత్వం దానవత్వమసురత్వం స్వకర్మణా । ఇత్యేతదుక్త్వా సావిత్రీం విరరామ స వై యమః
తన కర్మఫలంతో దైత్యుడు, దానవుడు లేదా అసురుడు అవ్వవచ్చు. ఇలా చెప్పి యముడు సావిత్రిని ఉద్దేశించి మాట్లాడటం ఆపాడు.
ఇతి శ్రీమద్దేవీభాగవతే మహాపురాణేఽష్టాదశసాహస్ర్యాం సంహితాయాం నవమస్కన్ధే సావిత్ర్యుపాఖ్యానే యమసావిత్రీసంవాదవర్ణనం నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః
ఇలా శ్రీమద్ది దేవీభాగవత మహాపురాణంలో, తొమ్మిదవ స్కంధంలో, సావిత్రి కథలో, యముడు–సావిత్రి సంభాషణ వివరించే ఇరవై ఏడవ అధ్యాయం ముగిసింది.
సావిత్ర్యుపాఖ్యానే యమసావిత్రీసంవాదవర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ యమస్య వచనం శ్రుత్వా సావిత్రీ చ పతివ్రతా । తుష్టావ పరయా భక్త్యా తమువాచ మనస్వినీ
సావిత్రి కథలో యముడు–సావిత్రి సంభాషణ వివరించబడింది. శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు: యముడు చెప్పిన మాటలు విని, తన భర్తకు అంకితమై ఉన్న సావిత్రి, అతనిని పరమ భక్తితో స్తుతించి, మనసు స్థిరంగా అతనితో మాట్లాడింది.
సావిత్ర్యువాచ కిం కర్మ తద్భవేత్కేన కో వా తద్ధేతురేవ చ । కో వా దేహీ చ దేహః కః కో వాత్ర కర్మకారకః
సావిత్రి ఇలా అడిగింది: ఏది కర్మ? దాన్ని ఎవరు చేస్తారు? దానికి కారణం ఏమిటి? శరీరధారి ఎవరు, శరీరం ఏది? ఈ విషయాల్లో కర్మ చేయువాడు ఎవరు?
కిం వా జ్ఞానం చ బుద్ధిః కా కో వా ప్రాణః శరీరిణామ్ । కానీన్ద్రియాణి కిం తేషాం లక్షణం దేవతాశ్చ కాః
జ్ఞానం అంటే ఏమిటి? బుద్ధి అంటే ఏది? ప్రాణుడు ఎవరు? ఇంద్రియాలు ఏమిటి? వాటి లక్షణాలు ఏవి? వాటి దేవతలు ఎవరు?
భోక్తా భోజయితా కో వా కో వా భోగశ్చ నిష్కృతిః । కో జీవః పరమాత్మా కస్తన్మే వ్యాఖ్యాతుమర్హసి
భోగుడు ఎవరు? భోగాన్ని ఇచ్చేవాడు ఎవరు? భోగం అంటే ఏమిటి? విముక్తి అంటే ఏమిటి? జీవుడు ఎవరు? పరమాత్మ ఎవరు? దయచేసి ఇవన్నీ నాకు వివరించండి.
ధర్మ ఉవాచ వేదప్రణిహితో ధర్మః కర్మ యన్మఙ్గలం పరమ్ । అవైదికం తు యత్కర్మ తదేవాశుభమేవ చ
ధర్ముడు ఇలా అన్నాడు: వేదాలు చెప్పిన విధంగా ఉండే ధర్మమే శ్రేష్ఠమైన కర్మ. వేదాలకు విరుద్ధంగా చేసే పని మాత్రం శుభం కాదు.
అహైతుకీ దేవసేవా సంకల్పరహితా సతీ । కర్మనిర్మూలరూపా చ సా ఏవ పరభక్తిదా
కావాల్సినదేమీ ఆశించకుండా, సంకల్పం లేకుండా, దేవతలకు చేసిన సేవ — ఇది కర్మకు మూలంగా ఉండి, పరమ భక్తిని ప్రసాదిస్తుంది.
కో వా కర్మఫలం భుఙ్క్తే కో వా నిర్లిప్త ఏవ చ । బ్రహ్మభక్తో యో నరశ్చ స చ ముక్తః శ్రుతః శ్రుతౌ
కర్మఫలాన్ని అనుభవించేవాడు ఎవరు? దానికి అంటుకోని వాడు ఎవరు? బ్రహ్మానికి భక్తుడైన మనిషి శాస్త్రాల్లో ముక్తుడిగా చెప్పబడతాడు.
జన్మమృత్యుజరావ్యాధిశోకభీతివివర్జితః । భక్తిశ్చ ద్వివిధా సాధ్వి శ్రుత్యుక్తా సర్వసమ్మతా
అతడు జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, వ్యాధి, శోకం, భయం లాంటి వాటి నుండి విముక్తుడవుతాడు. ఓ సతీ! శ్రుతులు చెప్పిన ప్రకారం, భక్తి రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — అందరూ అంగీకరించినదే.
నిర్వాణపదదాత్రీ చ హరిరూపప్రదా నృణామ్ । హరిరూపస్వరూపాం చ భక్తిం వాఞ్ఛన్తి వైష్ణవాః
భక్తి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుంది, హరిదేవుని రూపాన్ని కూడా ఇస్తుంది. హరిదేవుని స్వరూపమైన భక్తిని వైష్ణవులు కోరుకుంటారు.
అన్యే నిర్వాణమిచ్ఛన్తి యోగినో బ్రహ్మవిత్తమాః । కర్మణో బీజరూపశ్చ సతతం తత్ఫలప్రదః
ఇతరులు — యోగులు, బ్రహ్మజ్ఞానులు — మోక్షాన్ని కోరుకుంటారు. కర్మానికి విత్తనంలా ఉండే కారణం ఎప్పుడూ దాని ఫలాన్ని ఇస్తుంది.
కర్మరూపశ్చ భగవాన్పరాత్మా ప్రకృతిః పరా । సోఽపి తద్ధేతురూపశ్చ దేహో నశ్వర ఏవ చ
కర్మస్వరూపుడైన భగవంతుడు పరమాత్మ, పరప్రకృతి. ఆయనే ఆ కారణానికి మూలమైనవాడు. శరీరం మాత్రం నశించిపోవటానికి లోనవుతుంది.
పృథివీ వాయురాకాశో జలం తేజస్తథైవ చ । ఏతాని సూత్రరూపాణి సృష్టిరూపవిధౌ సతః
భూమి, వాయువు, ఆకాశం, నీరు, అగ్ని — ఇవి ఐదూ సృష్టిలో సూక్ష్మరూపంగా ఉండి, సృష్టికి ఆధారంగా ఉంటాయి.
కర్మకర్తా చ దేహీ చ ఆత్మా భోజయితా సదా । భోగో విభవభేదశ్చ నిత్కృతిర్ముక్తిరేవ చ
కర్మచేయువాడు, శరీరధారి, అనుభవించేవాడు, అనుభూతి, ధనవిభేదాలు, పుణ్యం, మోక్షం — ఇవన్నీ ఉన్నవే.
సదసద్భేదబీజం చ జ్ఞానం నానావిధం భవేత్ । విషయాణాం విభాగానాం భేది బీజం చ కీర్తితమ్
ఉండటానికి, ఉండకపోవటానికి కారణమైన జ్ఞానం అనేకరకాలుగా ఉంటుంది. అది విషయాల విభాగాలకు మూలంగా చెప్పబడింది.
బుద్ధిర్వివేచనా సా చ జ్ఞానబీజం శ్రుతౌ శ్రుతమ్ । వాయుభేదాశ్చ ప్రాణాశ్చ బలరూపాశ్చ దేహినామ్
బుద్ధి అనేది వివేచనశక్తి, అది శాస్త్రాలలో జ్ఞానానికి మూలంగా చెప్పబడింది. వాయువు భేదాలు, ప్రాణాలు, శరీరధారుల బలాలు ఇవన్నీ ఉన్నాయి.
ఇన్ద్రియాణాం చ ప్రవరమీశ్వరాంశమనూహకమ్ । ప్రేరకం కర్మణాం చైవ దుర్నివార్యం చ దేహినామ్
ఇంద్రియాలలో శ్రేష్ఠమైనది భగవంతుని భాగంగా భావించబడుతుంది. అది కర్మలకు ప్రేరణ కలిగించేది, శరీరధారులకు అదుపులోకి రాని శక్తి.
అనిరూప్యమదృశ్యం చ జ్ఞానభేదో మనః స్మృతమ్ । లోచనం శ్రవణం ఘ్రాణం త్వక్చ రసనమిన్ద్రియమ్
నిర్ణయించలేని, కనిపించని జ్ఞానవిభేదమే మనస్సు అని చెప్పబడింది. చూపు, వినికిడి, వాసన, స్పర్శ, రుచి — ఇవే ఇంద్రియాలు.
అఙ్గినామఙ్గరూపం చ ప్రేరకం సర్వకర్మణామ్ । రిపురూపం మిత్రరూపం సుఖరూపం చ దుఃఖదమ్
ప్రాణుల అవయవాలు, అవయవరూపంగా ఉండి, అన్ని కార్యాలకు ప్రేరణ కలిగిస్తాయి. అవి శత్రువు, మిత్రుడు, సుఖమూ, దుఃఖమూ కలిగించేవిగా మారతాయి.
సూర్యో వాయుశ్చ పృథివీ బ్రహ్మాద్యా దేవతాః స్మృతాః । ప్రాణదేహాదిభృద్యో హి స జీవః పరికీర్తితః
సూర్యుడు, వాయువు, భూమి, బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు గుర్తించబడ్డారు. ప్రాణం, శరీరం మొదలైన వాటిని పోషించేవాడే జీవుడు అని పిలవబడతాడు.
పరమం వ్యాపకం బ్రహ్మ నిర్గుణః ప్రకృతేః పరః । కారణం కారణానాం చ పరమాత్మా స ఉచ్యతే
పరమమైన, అన్నిటికీ వ్యాపించిన బ్రహ్మ, గుణరహితుడు, ప్రకృతికి అతీతుడు, కారణాలకు కారణమైన పరమాత్మ అని పిలవబడతాడు.
ఇత్యేవం కథితం సర్వం త్వయా పృష్టం యథాగమమ్ । జ్ఞానినాం జ్ఞానరూపం చ గచ్ఛ వత్సే యథాసుఖమ్
ఇలా నీవు అడిగిన ప్రతిదీ శాస్త్రప్రకారం వివరించాను. జ్ఞానులకు జ్ఞానరూపంగా చెప్పాను. వెళ్ళు బిడ్డా, నీ ఇష్టానుసారం నడుచుకో.
సావిత్ర్యువాచ త్యక్త్వా క్వ యామి కాన్తం వా త్వాం వా జ్ఞానార్ణవం ధ్రువమ్ । యద్యత్కరోమి ప్రశ్నం చ తద్భవాన్వక్తుమర్హతి
సావిత్రి ఇలా చెప్పింది — నిన్ను, నా ప్రియుడిని వదిలి నేను ఎక్కడికి వెళ్ళగలను? లేక నీవు, జ్ఞానసముద్రమైన నువ్వు నాకు ఉన్నప్పుడు? నేను ఏ ప్రశ్న అడిగినా, దానికి సమాధానం చెప్పటానికి నువ్వే యోగ్యుడు.