తులసీవచనం శ్రుత్వా భుక్త్వా పీత్వా నృపేశ్వర । ఉవాచ వచనం ప్రాజ్ఞో హితం సత్యం యథోచితమ్
తులసి మాటలు విని, భోజనం చేసి, తాగిన తరువాత, ఆ రాజు జ్ఞానంతో, మేలైన, నిజమైన, యోగ్యమైన మాటలు అన్నాడు.
శంఖచూడ ఉవాచ కాలేన యోజితం సర్వం కర్మభోగనిబన్ధనమ్ । శుభం హర్షః సుఖం దుఃఖం భయం శోకశ్చ మఙ్గలమ్
శంఖచూడుడు అన్నాడు: కాలమే అన్నిటినీ కలిపి, కర్మఫల అనుభవానికి బంధించుతుంది. మంగళం, ఆనందం, సుఖం, దుఃఖం, భయం, శోకం, శుభం అన్నీ కాలానుగుణంగా కలుగుతాయి.
కాలే భవన్తి వృక్షాశ్చ స్కన్ధవన్తశ్చ కాలతః । క్రమేణ పుష్పవన్తశ్చ ఫలవన్తశ్చ కాలతః
సమయానికి చెట్లు పుట్టి, కాలక్రమంలో కొమ్మలు పెరుగుతాయి. తరువాత పువ్వులు పూసి, చివరికి ఫలాలు కాయుతాయి.
తేషాం ఫలాని పక్వాని ప్రభవన్త్యేవ కాలతః । తే సర్వే ఫలితాః కాలే పాతం యాన్తి చ కాలతః
ఆ చెట్ల ఫలాలు కాలానికి పక్వంగా మారి, అన్నీ కూడా తగిన సమయానికి నేలకే పడిపోతాయి.
కాలే భవన్తి విశ్వాని కాలే నశ్యన్తి సున్దరి । కాలాత్స్రష్టా చ సృజతి పాతా పాతి చ కాలతః
అమ్మా! సమయానికి అన్నీ వస్తాయి, సమయానికే అంతమవుతాయి. కాలంతో సృష్టికర్త సృష్టిస్తాడు, కాలంతోనే రక్షకుడు రక్షిస్తాడు.
సంహర్తా సంహరేత్కాలే క్రమేణ సఞ్చరన్తి తే । బ్రహ్మవిష్ణుశివాదీనామీశ్వరః ప్రకృతిః పరా
కాలానికి సంహారకుడు సంహరిస్తాడు. బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడు మొదలైనవారు ఒక్కొక్కరుగా తమ పనులు చేస్తారు. వీరందరికీ పరమ ప్రకృతి అధిపతి.
స్రష్టా పాతా చ సంహర్తా స చాత్మా కాలనర్తకః । కాలే స ఏవ ప్రకృతిం స్వాభిన్నాం స్వేచ్ఛయా ప్రభుః
సృష్టికర్త, రక్షకుడు, సంహారకుడు—ఇవన్నీ కాలనాట్యమాడే ఆ పరమాత్మే. కాలంలో తన స్వేచ్ఛతో, తన అఖండ ప్రకృతిని ప్రదర్శిస్తాడు.
నిర్మాయ కృతవాన్సర్వాన్విశ్వస్థాంశ్చ చరాచరాన్ । సర్వేశః సర్వరూపశ్చ సర్వాత్మా పరమేశ్వరః
జీవరాశులన్నింటినీ—జరగేవాటినీ, అజరావికాలనివీ—సృష్టించి, సర్వేశ్వరుడై, అన్ని రూపాలవాడై, అన్నింటికీ ఆత్మగా, పరమేశ్వరుడై ఉన్నాడు.
జనం జనేన జనితా జనం పాతి జనేన యః । జనం జనేన హరతే తం దేవం భజ సామ్ప్రతమ్
జీవులను జీవుల ద్వారానే సృష్టించేవాడు, జీవులను జీవుల ద్వారానే కాపాడేవాడు, జీవులను జీవుల ద్వారానే తీసుకుపోయేవాడు—ఆ దేవుణ్ణి ఇప్పుడే భజించు.
యస్యాజ్ఞయా వాతి వాతః శీఘ్రగామీ చ సామ్ప్రతమ్ । యస్యాజ్ఞయా చ తపనస్తపత్యేవ యథాక్షణమ్
ఆయన ఆజ్ఞతోనే గాలి వేగంగా వీస్తుంది, ఆయన ఆజ్ఞతోనే సూర్యుడు ప్రతిక్షణం మండుతుంటాడు.
యథాక్షణం వర్షతీన్ద్రో మృత్యుశ్చరతి జన్తుషు । యథాక్షణం దహత్యగ్నిశ్చన్ద్రో భ్రమతి శీతవాన్
ప్రతిక్షణం ఇంద్రుడు వాన కురిపిస్తాడు, మృత్యువు ప్రాణులలో సంచరిస్తాడు, అగ్ని కాలుస్తుంది, చంద్రుడు చల్లదనంతో తిరుగుతుంటాడు.
మృత్యోర్మృత్యుం కాలకాలం యమస్య చ యమం పరమ్ । విభుం స్రష్టుశ్చ స్రష్టారం మాతుశ్చ మాతృకం భవే
ఆయనే మృత్యువుకి మృత్యువు, కాలానికి కాలం, యమునికి అధిపతి, ప్రభువు, సృష్టికర్తకు సృష్టికర్త, తల్లికి తల్లి, ఓ భవా!
సంహర్తారం చ సంహర్తుస్తం దేవం శరణం వ్రజ । కో వా బన్ధుశ్చ కేషాం వా సర్వబన్ధుం భజ ప్రియే
సంహారకునికే సంహారకుడైన ఆ దేవుని ఆశ్రయించు. ఎవరికెవరు బంధువులు? అందరికీ బంధువైన వాడిని, ప్రియమైనవాడా, భజించు.
అహం కో వా చ త్వం కా వా విధినా యోజితః పురా । త్వయా సార్ధం కర్మణా చ పునస్తేన వియోజితః
నేను ఎవరు? నువ్వెవరు? మనిద్దరిని గతంలో విధి కలిపింది. మనం కలిసి ఉన్నాం, ఇప్పుడు అదే విధి మనల్ని వేరుచేసింది.
అజ్ఞానీ కాతరః శోకే విపత్తౌ న చ పణ్డితః । సుఖే దుఃఖే భ్రమత్యేవ కాలనేమిక్రమేణ చ
అజ్ఞాని, దుఃఖంలో, అపాయంలో భయపడతాడు, అతడు పండితుడు కాదు. సుఖంలో, దుఃఖంలో కాలచక్రం ప్రకారం తిరుగుతూనే ఉంటాడు.
నారాయణం తం సర్వేశం కాన్తం యాస్యసి నిశ్చితమ్ । తపః కృతం యదర్థం చ పురా బదరికాశ్రమే
ప్రియమైనవాడా! నువ్వు తప్పక సర్వేశ్వరుడైన నారాయణుని వద్దకు వెళ్తావు. నువ్వు బదరికాశ్రమంలో ఆయన కోసం చేసిన తపస్సు వృథా కాదు.
మయా త్వం తపసా లబ్ధా బ్రహ్మణస్తు వరేణ చ । హర్యర్థే యత్తవ తపో హరిం ప్రాప్స్యసి కామిని
నిన్ను నేను తపస్సుతో, బ్రహ్మ వరంతో పొందాను. నువ్వు హరిని కోసం చేసిన తపస్సు వలన, అందమైనవాడా, హరిని పొందుతావు.
వృన్దావనే చ గోవిన్దం గోలోకే త్వం లభిష్యసి । అహం యాస్యామి తల్లోకం తనుం త్యక్త్వా చ దానవీమ్
వృందావనంలో నువ్వు గోవిందుని దర్శించగలవు, గోలొకంలో ఆయనను పొందగలవు. నేను నా దానవ రూపాన్ని విడిచిపెట్టి ఆ లోకానికి వెళ్తాను.
తత్ర ద్రక్ష్యసి మాం త్వం చ ద్రక్ష్యామి త్వాం చ సామ్ప్రతమ్ । అగమం రాధికాశాపాద్భారతం చ సుదుర్లభమ్
అక్కడ నువ్వు నన్ను చూస్తావు, నేనూ నిన్ను చూస్తాను. రాధికా శాపంతోనే నేను ఈ దుర్లభమైన భారతదేశానికి వచ్చాను.
పునర్యాస్యామి తత్రైవ కః శోకో మే శృణు ప్రియే । త్వం చ దేహం పరిత్యజ్య దివ్యరూపం విధాయ చ
నేను మళ్లీ అక్కడికి వెళ్తాను. నాకు ఏమి శోకం, ప్రియమైనవాడా? నువ్వూ ఈ శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి, దివ్యరూపాన్ని ధరించవచ్చు.
తత్కాలం ప్రాప్స్యసి హరిం మా కాన్తే కాతరా భవ । ఇత్యుక్త్వా చ దినాన్తే చ తయా సార్ధం మనోహరమ్
ఆ సమయంలో నీవు హరిను పొందుతావు, ప్రియమైనవాడా, మనసు దిగులుగా పెట్టుకోకు అని చెప్పి, ఆ రోజంతా ఆమెతో కలిసి ఆనందంగా గడిపాడు.
సుష్వాప శోభనే తల్పే పుష్పచన్దనచర్చితే । నానాప్రకారవిభవం చకార రత్నమన్దిరే
పుష్పాలు, గంధపు చందనం అలంకరించిన అందమైన మంచంపై సుఖంగా నిద్రించాడు. ఆ రత్నాల మందిరంలో ఎన్నో రకాల ఆనందాలను సృష్టించాడు.
రత్నప్రదీపసంయుక్తే స్త్రీరత్నం ప్రాప్య సున్దరీమ్ । నినాయ రజనీం రాజా క్రీడాకౌతుకమఙ్గలైః
రత్న దీపాలతో వెలిగిన ఆ రత్నాల మందిరంలో, సుందరమైన స్త్రీరత్నాన్ని పొందిన రాజు, ఆ రాత్రిని ఆటలు, వినోదాలు, మంగళకార్యాలతో గడిపాడు.
కృత్వా వక్షసి తాం కాన్తాం రుదతీమతిదుఃఖితామ్ । కృశోదరీం నిరాహారాం నిమగ్నాం శోకసాగరే
తన ప్రియమైనవారిని, ఆమె ఏడుస్తూ, ఎంతో బాధతో, సన్నని నడుముతో, ఉపవాసంగా, దుఃఖసాగరంలో మునిగిపోయినవారిని తన వక్షసపై ఉంచుకున్నాడు.
పునస్తాం బోధయామాస దివ్యజ్ఞానేన జ్ఞానవిత్ । పురా కృష్ణేన యద్దత్తం భాణ్డీరే తత్త్వముత్తమమ్
తనకు ఉన్న దివ్యజ్ఞానంతో, కృష్ణుడు భాండీరంలో ఇచ్చిన పరమసత్యాన్ని ఆమెకు మళ్లీ వివరంగా చెప్పి, ఆమెను జాగృతం చేశాడు.
స చ తస్యై దదౌ సర్వం సర్వశోకహరం పరమ్ । జ్ఞానం సమ్ప్రాప్య సా దేవీ ప్రసన్నవదనేక్షణా
అతడు ఆమెకు అన్ని విషయాలను, అన్ని దుఃఖాలను తొలగించే పరమజ్ఞానాన్ని ఇచ్చాడు. ఆ జ్ఞానాన్ని పొందిన దేవి, ప్రశాంతమైన ముఖంతో, ప్రకాశవంతంగా మారింది.
క్రీడాం చకార హర్షేణ సర్వం మత్వేతి నశ్వరమ్ । తౌ దమ్పతీ చ క్రీడన్తౌ నిమగ్నౌ సుఖసాగరే
అన్ని విషయాలు నశ్వరమని భావించి, ఆమె ఆనందంతో ఆటలు ఆడింది. ఆ దంపతులు ఇద్దరూ కలిసి ఆనందసాగరంలో మునిగి, సంతోషంగా గడిపారు.
పులకాఞ్చితసర్వాఙ్గౌ మూర్చ్ఛితౌ నిర్జనే మునే । అఙ్గప్రత్యఙ్గసంయుక్తౌ సుప్రీతౌ సురతోత్సుకో
ఆ ఇద్దరి శరీరం ఆనందంతో పులకరించిపోయింది. ఒంటరిగా ఉండగా, ఒకరినొకరు ఆలింగనం చేసుకుని, పరమ సంతోషంతో, ప్రేమక్రీడలో మునిగిపోయి, మూర్చిపోయారు.
ఏకాఙ్గౌ చ తథా తౌ ద్వౌ చార్ధనారీశ్వరో యథా । ప్రాణేశ్వరం చ తులసీ మేనే ప్రాణాధికం పరమ్
అర్ధనారీశ్వరునిలా, ఆ ఇద్దరూ ఒకే శరీరంగా అయ్యారు. తులసి తన భర్తను ప్రాణకంటే ఎక్కువగా ప్రేమించేది.
ప్రాణాధికాం చ తాం మేనే రాజా ప్రాణేశ్వరీం సతీమ్ । తౌ స్థితౌ సుఖసుప్తౌ చ తన్ద్రితౌ సున్దరౌ సమౌ
రాజు కూడా తన సతీమంతులైన భార్యను ప్రాణకంటే ఎక్కువగా భావించాడు. ఆ ఇద్దరూ సుఖంగా నిద్రపోయి, అందంగా, ఆనందంగా ఉన్నారు.