అద్రోహః సర్వభూతేషు కర్తవ్యః సర్వదా బుధైః । స కథం రాజశార్దూల గృహస్థస్య భవేత్తథా
ప్రతి జీవికి హాని చేయకుండా ఉండడం జ్ఞానులు ఎప్పుడూ పాటించాలి. కానీ, ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! ఇల్లాళ్లకు అది ఎలా సాధ్యమవుతుంది?
విత్తైషణా న తే శాన్తా తథా రాజ్యసుఖైషణా । జయైషణా చ సఙ్గ్రామే జీవన్ముక్తః కథం భవేః
ధనానికి కోరిక తగ్గదు, రాజ్య సుఖాల కోరిక కూడా అలాగే ఉంటుంది. యుద్ధంలో విజయానికి ఆశ కూడా ఉంటుంది. అలాంటప్పుడు మనిషి ఎలా జీవన్ముక్తుడవుతాడు?
చౌరేషు చౌరబుద్ధిస్తు సాధుబుద్ధిస్తు తాపసే । స్వపరత్వం తవాప్యస్తి విదేహస్త్వం కథం నృప
దొంగల మధ్య దొంగ మనసే, తపస్వుల మధ్య సద్బుద్ధి ఉంటుంది. నీకూ 'నాది', 'వాడిది' అనే భావన ఉంది. అలాంటప్పుడు, ఓ రాజా! నీవు శరీరబంధం లేకుండా ఎలా ఉంటావు?
కటుతీక్ష్ణుకషాయామ్లరసాన్వేత్సి శుభాశుభాన్ । శుభేషు రమతే చిత్తం నాశుభేషు తథా నృప
నీవు చేదు, తీపి, పులుపు, వగైరా రుచులను అనుభవిస్తావు. మంచి, చెడు రెండింటినీ చూస్తావు. మంచి విషయాల్లో నీ మనస్సు ఆనందిస్తుంది, చెడు విషయాల్లో మాత్రం కాదు, ఓ రాజా!
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తిశ్చ తవ రాజన్ భవన్తి హి । అవస్థాస్తు యథాకాలం తురీయా తు కథం నృప
జాగ్రత్త, స్వప్న, సుషుప్తి అనే మూడు స్థితులు నీకు ఉంటాయి, ఓ రాజా! ఇవి కాలానుసారం వస్తుంటాయి. మరి, ఆ నాల్గవ స్థితి నీవు ఎలా పొందగలవు?
పదాత్యశ్వరథేభాశ్చ సర్వే వై వశగా మమ । స్వామ్యహం చైవ సర్వేషాం మన్యసే త్వం న మన్యసే
పదాతులు, గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగులు అన్నీ నా ఆధీనంలో ఉన్నాయి. నేను అందరికీ యజమానినని నీవు అనుకుంటావా లేదా?
మిష్టమత్సి సదా రాజన్ముదితో విమనాస్తథా । మాలాయాం చ తథా సర్పే సమదృక్ క్వ నృపోత్తమ
రుచికరమైన ఆహారం తింటూ సంతోషపడతావు, అలాగే కొన్నిసార్లు మనస్సు బాధపడుతుంది. పూలమాల వేసుకున్నా, పాము వేసుకున్నా, సమభావం ఎక్కడ ఉంది, ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా?
విముక్తస్తు భవేద్రాజన్ సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః । ఏకాత్మబుద్ధిః సర్వత్ర హితకృత్సర్వజన్తుషు
విముక్తుడు అయినవాడు, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నిటినీ ఒకటిగా చూస్తాడు. ఎక్కడైనా ఒకే మనస్సుతో, అన్ని జీవులకు మేలు చేసే వాడవుతాడు.
న మేఽద్య రమతే చిత్తం గృహదారాదిషు క్వచిత్ । ఏకాకీ నిఃస్పృహోఽత్యర్థం చరేయమితి మే మతిః
ఇప్పుడు నా మనస్సు ఇంటి, భార్య, ఇతర విషయాలలో ఎక్కడా ఆనందించడం లేదు. నేను ఒంటరిగా, పూర్తిగా కోరికలు లేకుండా సంచరించాలనేది నా సంకల్పం.
నిఃసఙ్గో నిర్మమః శాన్తః పత్రమూలఫలాశనః । మృగవద్విచరిష్యామి నిర్ద్వన్ద్వో నిష్పరిగ్రహః
బంధాలు లేకుండా, నాది అనే భావం లేకుండా, శాంతంగా, ఆకులు, కందులు, పండ్లు తింటూ, మృగంలా ద్వంద్వాలు లేకుండా, ఏదీ సొంతం అనుకోకుండా సంచరిస్తాను.
కిం మే గృహేణ విత్తేన భార్యయా చ సురూపయా । విరాగమనసః కామం గుణాతీతస్య పార్థివ
ఓ రాజా, నాకు ఇల్లు, ధనం, అందమైన భార్య ఇవన్నీ ఎందుకు? నా మనసు విరక్తమై, గుణాలను దాటి పోయింది.
చిన్త్యసే వివిధాకారం నానారాగసమాకులమ్ । దమ్భోఽయం కిల తే భాతి విముక్తోఽస్మీతి భాషసే
నీవు ఎన్నో రూపాల గురించి ఆలోచిస్తూ, అనేక ఆశక్తులతో నిండిపోయావు. అయినా, నేను విముక్తుడినని చెప్పడం కేవలం అహంకారమే.
కదాచిచ్ఛత్రుజా చిన్తా ధనజా చ కదాచన । కదాచిత్సైన్యజా చిన్తా నిశ్చిన్తోఽసి కదా నృప
ఒక్కోసారి శత్రువుల గురించి, ఇంకొన్ని సార్లు ధనం గురించి, మరికొన్ని సార్లు సైన్యం గురించి ఆందోళన పడుతావు. ఓ రాజా, నీవు నిజంగా ఎప్పుడైనా నిర్బంధుడవవుతావా?
వైఖానసా యే మునయో మితాహారా జితవ్రతాః । తేఽపి ముహ్యన్తి సంసారే జానన్తోఽపి హ్యసత్యతామ్
మితాహారులు, వ్రతాలను జయించిన వైఖానస మునులు కూడా, ఈ లోకంలో అసత్యమని తెలిసినా, మాయలో పడిపోతారు.
తవ వంశసముత్థానాం విదేహా ఇతి భూపతే । కుటిలం నామ జానీహి నాన్యథేతి కదాచన
ఓ రాజా, నీ వంశంలో పుట్టినవారిని 'విదేహులు' అని పిలుస్తారు. ఈ పేరు వంకరగా ఉంది, ఇది ఎప్పుడూ మారదు.
విద్యాధరో యథా మూర్ఖో జన్మాన్ధస్తు దివాకరః । లక్ష్మీధరో దరిద్రశ్చ నామ తేషాం నిరర్థకమ్
విద్యాధరుడు మూర్ఖుడైతే, జన్మాంతుడు సూర్యుడైతే, లక్ష్మీధరుడు దరిద్రుడైతే, అటువంటి పేర్లకు అర్థమే లేదు.
తవ వంశోద్భవా యే యే శ్రుతాః పూర్వే మయా నృపాః । విదేహా ఇతి విఖ్యాతా నామతః కర్మతో న తే
నీ వంశంలో పూర్వం నేను విన్న రాజులు అందరూ 'విదేహులు' అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. కాని వారి చేతల్లో మాత్రం కాదు.
నిమినామాభవద్రాజా పూర్వం తవ కులే నృప । యజ్ఞార్థం స తు రాజర్షిర్వసిష్ఠం స్వగురుం మునిమ్
ఓ రాజా, నీ వంశంలో ఒకప్పుడు 'నిమి' అనే రాజు ఉండేవాడు. యజ్ఞం కోసం ఆ రాజర్షి తన గురువు వసిష్ఠ మునిని ఆహ్వానించాడు.
నిమన్త్రయామాస తదా తమువాచ నృపం మునిః । నిమన్త్రితోఽస్మి యజ్ఞార్థం దేవేన్ద్రేణాధునా కిల
అప్పుడు ఆ ముని రాజును చూచి ఇలా అన్నాడు: 'ఇప్పుడు దేవేంద్రుడు యజ్ఞానికి నన్ను ఆహ్వానించాడు.'
కృత్వా తస్య మఖం పూర్ణం కరిష్యామి తవాపి వై । తావత్కురుష్వ రాజేన్ద్ర సమ్భారం తు శనైః శనైః
'ఆయన యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేసిన తర్వాత, నీ యజ్ఞాన్ని కూడా చేస్తాను. అంతవరకు, ఓ రాజేంద్రా, నీవు యజ్ఞ సామగ్రిని నెమ్మదిగా సిద్ధం చేయు.'
ఇత్యుక్త్యా నిర్యయౌ సోఽథ మహేన్ద్రయజనే మునిః । నిమిరన్యం గురుం కృత్వా చకార మఖముత్తమమ్
ఇలా చెప్పి ఆ ముని మహేంద్రుని యజ్ఞానికి వెళ్లిపోయాడు. నిమి ఇంకొక గురువుని పెట్టి గొప్ప యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు.
తచ్ఛ్రుత్వా కుపితోఽత్యర్థం వసిష్ఠో నృపతిం పునః । శశాప చ పతత్వద్య దేహస్తే గురులోపక
దీన్ని విని వసిష్ఠుడు చాలా కోపంతో రాజును శపించాడు: 'నీకు గురువును నిర్లక్ష్యం చేసినందుకు ఈ రోజు నీ శరీరం పడిపోతుంది.'
రాజాపి తం శశాపాథ తవాపి చ పతత్వయమ్ । అన్యోన్యశాపాత్పతితౌ తావేవ చ మయా శ్రుతమ్
రాజు కూడా వసిష్ఠునికి శాపమిచ్చాడు: 'నీదీ పడిపోవాలి.' ఇద్దరూ పరస్పర శాపంతో పడిపోయారు — ఇదే నేను విన్నది.
విదేహేన చ రాజేన్ద్ర కథం శప్తో గురుః స్వయమ్ । వినోద ఇవ మే చిత్తే విభాతి నృపసత్తమ
ఓ రాజేంద్రా, విదేహుడు తన గురువును ఎలా శపించగలిగాడు? ఇది నా మనసులో వినోదంగా మెరిసిపోతుంది, ఓ రాజశ్రేష్ఠా.
జనక ఉవాచ సత్యముక్తం త్వయా నాత్ర మిథ్యా కిఞ్చిదిదం మతమ్ । తథాపి శృణు విప్రేన్ద్ర గురుర్మమ సుపూజితః
జనకుడు ఇలా అన్నాడు: 'నీవు చెప్పింది నిజమే, ఇందులో అసత్యం ఏమి లేదు. అయినా, ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, నా గురువును నేను ఎంతో గౌరవించాను.'
పితుః సఙ్గం పరిత్యజ్య త్వం వనం గన్తుమిచ్ఛసి । మృగైః సహ సుసమ్బన్ధో భవితా తే న సంశయః
నీవు తండ్రిని వదిలిపెట్టి అడవికి వెళ్లాలని అనుకుంటున్నావు. నీవు జంతువులతో మంచి స్నేహం కలిగి ఉంటావు, ఇందులో సందేహం లేదు.
మహాభూతాని సర్వత్ర నిఃసఙ్గః క్వ భవిష్యసి । ఆహారార్థం సదా చిన్తా నిశ్చిన్తః స్యాః కథం మునే
పెద్ద పెద్ద భూతాలు ఎక్కడైనా ఉంటాయి. నీవు ఎక్కడ బంధముల్లేకుండా ఉంటావు? ఆహారం కోసం ఎప్పుడూ ఆలోచన ఉంటుంది. ఓ మునీంద్రా, నీవు ఎలా నిర్బంధుడవుతావు?
దణ్డాజినకృతా చిన్తా యథా తవ వనేఽపి చ । తథైవ రాజ్యచిన్తా మే చిన్తయానస్య వా న వా
నీవు అడవిలో ఉన్నా, దండం, మృగచర్మం గురించి ఆందోళన పడుతావు. అలాగే, నేను రాజ్యం గురించి ఆలోచించకపోయినా, ఆందోళన నాకు ఉంటుంది.
వికల్పోపహతస్త్వం వై దూరదేశముపాగతః । న మే వికల్పసన్దేహో నిర్వికల్పోఽస్మి సర్వథా
నీవు సందేహాలతో బాధపడుతూ దూరమైన దేశం నుంచి వచ్చావు. కానీ నాకు ఎలాంటి సందేహం లేదు, నా మనసు ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంది.
సుఖం స్వపిమి విప్రాహం సుఖం భుఞ్జామి సర్వథా । న బద్ధోఽస్మీతి బుద్ధ్యాహం సర్వదైవ సుఖీ మునే
బ్రాహ్మణా! నేను సుఖంగా నిద్రపోతాను, సుఖంగా అన్నం తింటాను. నా మనసులో ఎప్పుడూ బంధన భావన ఉండదు, ఎప్పుడూ సంతోషంగా ఉంటాను, మునివరా!