ఆత్మా గమ్యోఽనుమానేన ప్రత్యక్షో న కదాచన । స కథం బధ్యతే బ్రహ్మన్నిర్వికారో నిరఞ్జనః
ఆత్మను ఊహ ద్వారా మాత్రమే తెలుసుకోవచ్చు, ప్రత్యక్షంగా కాదు. బ్రాహ్మణా! మార్పులేని, మలినములేని ఆత్మ ఎలా బంధించబడుతుంది?
మనస్తు సుఖదుఃఖానాం మహతాం కారణం ద్విజ । జాతే తు నిర్మలే హ్యస్మిన్సర్వం భవతి నిర్మలమ్
మనస్సే సుఖదుఃఖాలకు ప్రధాన కారణం, ద్విజా! అది నిర్మలమైనప్పుడు, అన్నీ నిర్మలమవుతాయి.
భ్రమన్సర్వేషు తీర్థేషు స్నాత్వా స్నాత్వా పునః పునః । నిర్మలం న మనో యావత్తావత్సర్వం నిరర్థకమ్
ప్రతి తీర్థంలో తిరిగి తిరిగి స్నానం చేసినా, మనస్సు నిర్మలంగా మారకపోతే, మిగతావన్నీ వ్యర్థమే.
న దేహో న చ జీవాత్మా నేన్ద్రియాణి పరన్తప । మన ఏవ మనుష్యాణాం కారణం బన్ధమోక్షయోః
శరీరం కాదు, జీవాత్మ కాదు, ఇంద్రియాలు కూడా కావు, శత్రువులను జయించేవాడా! మనస్సే మానవులకు బంధానికి, మోక్షానికి కారణం.
శుద్ధో ముక్తః సదైవాత్మా న వై బధ్యేత కర్హిచిత్ । బన్ధమోక్షౌ మనఃసంస్థౌ తస్మిఞ్ఛాన్తే ప్రశామ్యతి
ఆత్మా ఎప్పుడూ పవిత్రమైనది, స్వతంత్రమైనదే; దానికి ఎప్పుడూ బంధనం ఉండదు. బంధం, విముక్తి అన్నీ మనస్సులోనే ఉంటాయి. మనస్సు శాంతిగా ఉన్నప్పుడు అవి అంతా నశించిపోతాయి.
శత్రుర్మిత్రముదాసీనో భేదాః సర్వే మనోగతాః । ఏకాత్మత్వే కథం భేదః సమ్భవేద్ద్వైతదర్శనాత్
శత్రువు, మిత్రుడు, అన్యుడు అన్న తేడాలు అన్నీ మనస్సులోనే కలుగుతాయి. ఒక్కటైన ఆత్మలో తేడా ఎలా కలుగుతుంది? ద్వైత భావన వల్లే తేడా కనిపిస్తుంది.
జీవో బ్రహ్మ సదైవాహం నాత్ర కార్యా విచారణా । భేదబుద్ధిస్తు సంసారే వర్తమానా ప్రవర్తతే
జీవుడు ఎప్పుడూ బ్రహ్మమే. దీనిలో ఇంకెలాంటి సందేహం అవసరం లేదు. తేడా భావన ఈ లోకంలోనే పనిచేస్తుంది.
అవిద్యేయం మహాభాగ విద్యా చైతన్నివర్తనమ్ । విద్యావిద్యే చ విజ్ఞేయే సర్వదైవ విచక్షణైః
ఓ మహాభాగ! ఈ అజ్ఞానం జ్ఞానంతో తొలగిపోతుంది. జ్ఞానమూ, అజ్ఞానమూ ఎప్పుడూ వివేకంతో తెలుసుకోవాలి.
వినాతపం హి ఛాయాయా జ్ఞాయతే చ కథం సుఖమ్ । అవిద్యయా వినా తద్వత్కథం విద్యాం చ వేత్తి వై
ఎలాగైతే ఎండ లేకుండా నీడ తెలియదు, అలాగే అజ్ఞానం లేకుండా జ్ఞానం కూడా తెలిసేది కాదు.
గుణా గుణేషు వర్తన్తే భూతాని చ తథైవ చ । ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేషు కో దోషస్తత్ర చాత్మనః
గుణాలు గుణాల్లోనే కలిసిపోతుంటాయి, భూతాలు కూడా అలాగే. ఇంద్రియాలు వాటి విషయాల్లో నిమగ్నమవుతాయి. ఇందులో ఆత్మకి ఏమి తప్పు లేదు.
మర్యాదా సర్వరక్షార్థం కృతా వేదేషు సర్వశః । అన్యథా ధర్మనాశః స్యాత్సౌగతానామివానఘ
ప్రతి ఒక్కరి రక్షణ కోసం వేదాల్లో నియమాలు పెట్టారు. లేకపోతే, బౌద్ధులలో జరిగినట్టే ధర్మం నశించిపోతుంది, ఓ పాపరహితుడా!
ధర్మనాశే వినష్టః స్యాద్వర్ణాచారోఽతివర్తితః । అతో వేదప్రదిష్టేన మార్గేణ గచ్ఛతాం శుభమ్
ధర్మం నశిస్తే, వర్ణాచారం కూడా పోయి, అతిక్రమించబడుతుంది. అందుకే వేదాలు చెప్పిన మార్గాన్ని అనుసరించేవారికి శుభం కలుగుతుంది.
శుక ఉవాచ సన్దేహో వర్తతే రాజన్న నివర్తతి మే క్వచిత్ । భవతా కథితం యత్తచ్ఛృణ్వతో మే నరాధిప
శుకుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా! నా మనసులో సందేహం ఇంకా ఉంది, అది పోవడం లేదు. మీరు చెప్పినదాన్ని వింటున్నా, అది నాకు తీరడం లేదు, ఓ నరాధిపా!
వేదధర్మేషు హింసా స్యాదధర్మబహులా హి సా । కథం ముక్తిప్రదో ధర్మో వేదోక్తో బత భూపతే
వేదధర్మంలో హింస కనిపిస్తుంది, అది అధర్మంతో నిండినదే. వేదాలు చెప్పిన ధర్మం ఎలా ముక్తిని ఇస్తుంది, ఓ రాజా?
ప్రత్యక్షేణ త్వనాచారః సోమపానం నరాధిప । పశూనాం హింసనం తద్వద్భక్షణం చామిషస్య చ
నేరుగా చూస్తే, సోమపానం వంటి అనుచితమైన పనులు కనిపిస్తాయి, రాజా! జంతువులను హతముచేయడం, మాంసాహారం చేయడం కూడా అలాగే ఉన్నాయి.
సౌత్రామణౌ తథా ప్రోక్తః ప్రత్యక్షేణ సురాగ్రహః । ద్యూతక్రీడా తథా ప్రోక్తా వ్రతాని వివిధాని చ
సౌత్రామణి యాగంలో మద్యం సేవించమని నేరుగా చెప్పబడింది. జూదం కూడా చెప్పబడింది, అలాగే విభిన్న వ్రతాలు ఉన్నాయి.
శ్రూయతే స్మ పురా హ్యాసీచ్ఛశబిన్దుర్నృపోత్తమః । యజ్వా ధర్మపరో నిత్యం వదాన్యః సత్యసాగరః
పూర్వం శశబిందు అనే మహారాజు ఉన్నాడని విన్నాము, ఓ ఉత్తమ రాజా! అతడు యజ్ఞప్రియుడు, ధర్మపరుడు, ఎల్లప్పుడూ దాత, సత్యసముద్రుడు.
గోప్తా చ ధర్మసేతూనాం శాస్తా చోత్పథగామినామ్ । యజ్ఞాశ్చ విహితాస్తేన బహవో భూరిదక్షిణాః
అతడు ధర్మానికి రక్షకుడు, తప్పుదారి పోయినవారికి శిక్షకుడు. అతడు అనేక యజ్ఞాలు చేసి, విరివిగా దానం చేసేవాడు.
చర్మణాం పర్వతో జాతో విన్ధ్యాచలసమః పునః । మేఘామ్బుప్లావనాజ్జాతా నదీ చర్మణ్వతీ శుభా
చర్మాలతో ఒక కొండ పుట్టింది, అది వింధ్యాచలానికి సమానంగా ఉంది. మేఘజలం, నదుల వల్ల చర్మణ్వతీ అనే పవిత్ర నది పుట్టింది.
సోఽపి రాజా దివం యాతః కీర్తిరస్యాచలా భువి । ఏవం ధర్మేషు వేదేషు న మే బుద్ధిః ప్రవర్తతే
ఆ రాజు కూడా స్వర్గానికి వెళ్ళాడు, అతని కీర్తి భూమిపై నిలిచిపోయింది. వేదధర్మాల విషయంలో నా మనస్సు ఆసక్తి చూపడం లేదు.
స్త్రీసఙ్గేన సదా భోగే సుఖమాప్నోతి మానవః । అలాభే దుఃఖమత్యన్తం జీవన్ముక్తః కథం భవేత్
స్త్రీసంగంతో, ఎల్లప్పుడూ భోగంలో మునిగినవాడు ఆనందాన్ని పొందుతాడు. అవి లేనప్పుడు అతడు తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు. అలాంటప్పుడు జీవన్ముక్తుడు ఎలా అవుతాడు?
జనక ఉవాచ హింసా యజ్ఞేషు ప్రత్యక్షా సాహింసా పరికీర్తితా । ఉపాధియోగతో హింసా నాన్యథేతి వినిర్ణయః
జనకుడు ఇలా అన్నాడు: యజ్ఞాల్లో హింస స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, అయినా దాన్ని అహింస అని అంటారు. ఉపాధుల వల్లే హింస కలుగుతుంది, ఇది తేల్చిన విషయం.
యథా చేన్ధనసంయోగాదగ్నౌ ధూమః ప్రవర్తతే । తద్వియోగాత్తథా తస్మిన్నిర్ధూమత్వం విభాతి వై
ఎندును వేసినప్పుడు అగ్నిలో పొగ వస్తుంది. అదే ఎండు లేకపోతే, ఆ అగ్నిలో పొగ కనిపించదు.
అహింసాం చ తథా విద్ధి వేదోక్తాం మునిసత్తమ । రాగిణాం సాపి హింసైవ నిఃస్పృహాణాం న సా మతా
వేదాలలో చెప్పిన అహింసను కూడా, కోరికలు ఉన్నవారికి అది హింసే అవుతుంది. కానీ, కోరికలు లేని వారికి అది హింసగా పరిగణించబడదు.
అరాగేణ చ యత్కర్మ తథాహఙ్కారవర్జితమ్ । అకృతం వేదవిద్వాంసః ప్రవదన్తి మనీషిణః
కోరిక లేకుండా, అహంకారం లేకుండా చేసిన పనిని, వేదాలు తెలిసిన జ్ఞానులు అది చేసినదిగా పరిగణించరు.
గృహస్థానాం తు హింసైవ యా యజ్ఞే ద్విజసత్తమ । అరాగేణ చ యత్కర్మ తథాహంకారవర్జితమ్
ఇల్లాళ్లకు యజ్ఞంలో జరిగే హింస తప్పదే. కానీ, కోరిక లేకుండా, అహంకారం లేకుండా చేసే పనులు—
సాహింసైవ మహాభాగ ముముక్షూణాం జితాత్మనామ్
అవి నిజమైన అహింసే, ఓ మహానుభావా! మోక్షాన్ని కోరే, మనసును జయించినవారికి.
శుకస్య వివాహాదికార్యవర్ణనమ్ శుక ఉవాచ సన్దేహోఽయం మహారాజ వర్తతే హృదయే మమ । మాయామధ్యే వర్తమానః స కథం నిఃస్పృహో భవేత్
శుకుడు ఇలా అన్నాడు: మహారాజా! నా హృదయంలో ఒక సందేహం ఉంది. మాయలో ఉండేవాడు ఎలా కోరికలు లేకుండా ఉండగలడు?
శాస్త్రజ్ఞానం చ సమ్ప్రాప్య నిత్యానిత్యవిచారణమ్ । త్యజతే న మనో మోహం స కథం ముచ్యతే నరః
శాస్త్రజ్ఞానం సంపాదించి, శాశ్వతమైనదేంటి, నశించేదేంటి అన్న విచారణ చేసినా, మనస్సు మోహాన్ని వదలదు. అలాంటప్పుడు మనిషి ఎలా విముక్తి పొందగలడు?
అన్తర్గతం తమశ్ఛేత్తుం శాస్త్రాద్బోధో హి న క్షమః । యథా న నశ్యతి తమః కృతయా దీపవార్తయా
లోపలి చీకటిని తొలగించడానికి శాస్త్రజ్ఞానం సరిపోదు. దీపం వెలిగించినంత మాత్రాన చీకటి పోయినట్టు కాదు.