హోతారం ప్రార్థయామాస శ్రద్ధాఽథ దయితా మనోః । కన్యా భవతు మే బ్రహ్మంస్తథోపాయో విధీయతామ్
మనువు భార్య అయిన శ్రద్ధా, పురోహితుని ప్రార్థిస్తూ, 'బ్రహ్మన్! నాకు ఒక కుమార్తె కలగాలని, దానికి మార్గం చూపించండి' అని అడిగింది.
మనసా చిన్తయన్హోతా కన్యామేవాజుహోద్ధవిః । తతస్తద్వ్యభిచారేణ కన్యేలా నామ చాభవత్
పురోహితుడు మనసులో ఆలోచించి, యజ్ఞంలో కుమార్తెను సమర్పించాడు. అలా యజ్ఞంలో తప్పు జరిగి, ఇల అనే అమ్మాయి జన్మించింది.
అథ రాజా సుతాం దృష్ట్వా ప్రోవాచ విమనా గురుమ్ । కథం సఙ్కల్పవైషమ్యమిహ జాతం ప్రభో తవ
ఆ తరువాత రాజు తన కుమార్తెను చూసి, మనస్సు కలవరపడి గురువును అడిగాడు: 'ప్రభూ! ఈ సంకల్పంలో ఈ తేడా ఎలా వచ్చింది?'
తచ్ఛ్రుత్వా స మునిర్దధ్యౌ జ్ఞాత్వా హోతుర్వ్యతిక్రమమ్ । ఈశ్వరం శరణం యాత ఇలాయాః పుంస్త్వకామ్యయా
అది విని, ఆ ముని ధ్యానించి, పురోహితుని తప్పును గ్రహించి, ఇలకు పురుషత్వం కలగాలని కోరుతూ, భగవంతుని ఆశ్రయించాడు.
మునేస్తపఃప్రభావాచ్చ పరేశానుగ్రహాత్తథా । పశ్యతాం సర్వలోకానామిలా పురుషతామగాత్
మహర్షి తపస్సు వల్ల, పరమేశ్వరుడు అనుగ్రహంతో, అందరి ముందే ఇళా పురుషత్వాన్ని పొందింది.
గురుణా కృతసంస్కారః సుద్యుమ్నోఽథ మనోః సుతః । నిధిర్బభూవ విద్యానాం సరితామివ సాగరః
తన గురువు సంస్కారం చేసిన తర్వాత, మనువు కుమారుడు సుద్యుమ్నుడు విద్యలలో సముద్రంలా నిలిచాడు.
అథ కాలేన సుద్యుమ్నస్తారుణ్యం సమవాప్య చ । మృగయార్థం వనం యాతో హయమారుహ్య సైన్ధవమ్
కాలక్రమంలో సుద్యుమ్నుడు యవ్వనానికి చేరుకొని, సింధు దేశపు గుర్రం ఎక్కి వేట కోసం అడవికి వెళ్లాడు.
వనాద్వనాంతరం గచ్ఛన్బహు బభ్రామ సానుగః । దైవాదధస్తాద్ధేమాద్రేః స కుమారో వనం యయౌ
అడవి నుండి మరో అడవికి తన అనుచరులతో కలిసి తిరుగుతూ, విధి వల్ల ఆ యువరాజు హేమాద్రి పర్వతం అడుగున ఉన్న అడవిలోకి ప్రవేశించాడు.
కస్మింశ్చిత్సమయే యత్ర భార్యయాఽపర్ణయా సహ । అరమద్దేవదేవస్తు శఙ్కరో భగవాన్ముదా
ఆ సమయంలో, ఆ ప్రదేశంలో, దేవతలకు దేవుడైన శంకరుడు తన భార్య అపర్ణతో ఆనందంగా విహరిస్తున్నాడు.
తదా తు మునయస్తత్ర శివదర్శనలాలసాః । ఆజగ్మురథ తాన్దృష్ట్వా గిరిజా వ్రీడితాఽభవత్
అప్పుడు శివుని దర్శనం కోసం ఆశతో ఉన్న మునులు అక్కడికి వచ్చారు. వారిని చూసి గిరిజా సిగ్గుపడింది.
రమమాణౌ తు తౌ దృష్ట్వా గిరిశౌ సంశితవ్రతాః । నివృత్తా మునయో జగ్ముర్వైకుణ్ఠనిలయం తదా
వారు ఇద్దరూ ఆనందంగా ఉండడాన్ని చూసి, ఆ తపస్సు చేసిన మునులు అక్కడి నుండి వెనుదిరిగి వైకుంఠంలోకి వెళ్లిపోయారు.
ప్రియాయాః ప్రియమన్విచ్ఛఞ్ఛివోఽరణ్యం శశాప హ । అద్యారభ్య విశేద్యోఽత్ర పుమాన్ యోషిద్భవేదితి
తన ప్రియతో ఏకాంతం కోరిన శివుడు, "ఈ రోజు నుండి ఇక్కడికి వచ్చిన ప్రతి పురుషుడు స్త్రీగా మారిపోతాడు" అని ఆ అడవిని శపించాడు.
తత ఆరభ్య తం దేశం పురుషా వర్జయంతి హి । తత్ర ప్రవిష్టః సుద్యుమ్నో బభూవ ప్రమదోత్తమా
అప్పటి నుండి పురుషులు ఆ ప్రాంతాన్ని దూరంగా ఉంచారు. సుద్యుమ్నుడు అక్కడికి వెళ్లి అద్భుతమైన స్త్రీగా మారిపోయాడు.
స్త్రీభూతానుగానశ్వం వడవాం వీక్ష్య విస్మితః । అథ సా సున్దరీ యోషా విచచార వనే వనే
తన అనుచరులు స్త్రీలుగా, గుర్రాలు ఆడగుర్రాలుగా మారినదాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. ఆ అందమైన యువతి అడవి అడవి తిరిగింది.
ఏకదా సా జగామాథ బుధస్యాశ్రమసన్నిధౌ । దృష్ట్వా తాం చారుసర్వాఙ్గీం పీనోన్నతపయోధరామ్
ఒకసారి ఆమె బుధుని ఆశ్రమం దగ్గరకు వచ్చింది. ఆమె అందమైన శరీరం, పుష్టిగా ఉన్న వక్షోజాలను చూసి—
బింబోష్ఠీం కున్దదశనాం సుముఖీముత్పలేక్షణామ్ । అనఙ్గశరవిద్ధాంగశ్చకమే భగవాన్బుధః
బింబఫలంలాంటి పెదాలు, మల్లెపువ్వులాంటి పళ్ళు, అందమైన ముఖం, కమలపు కన్నులతో, మన్మథబాణాలకు లోనై బుధుడు ఆమెను ఆకాంక్షించాడు.
సాపి తం చకమే సుభ్రూః కుమారం సోమనందనమ్ । తతస్తస్యాశ్రమేఽవాత్సీద్రమమాణా బుధేన సా
ఆమె కూడా అందమైన కనుబొమ్మలతో సోమునందనుడైన బుధుని ఆకాంక్షించింది. అందుకే ఆమె బుధుని ఆశ్రమంలో అతనితో ఆనందంగా ఉండిపోయింది.
అథ కాలేన కియతా పురూరవసమాత్మజమ్ । స తస్యాం జనయామాస మిత్రావరుణసంభవః
కొంతకాలం తరువాత, మిత్రావరుణుల వంశజుడైన బుధుడు, ఆమెకు పురూరవుడనే కుమారుణ్ని జన్మనిచ్చాడు.
అథ వర్షేషు యాతేషు కదాచిత్సా బుధాశ్రమే । స్మృత్వా స్వం పూర్వవృత్తాన్తం దుఃఖితా నిర్జగామ హ
కొన్ని సంవత్సరాలు గడిచిన తర్వాత, ఆమె తన గతాన్ని గుర్తు చేసుకుని, దుఃఖంతో బుధుని ఆశ్రమం విడిచి వెళ్లింది.
గురోరథాశ్రమం గత్వా వసిష్ఠస్య ప్రణమ్య తమ్ । నివేద్య వృత్తం శరణం యయౌ పుంస్త్వమభీప్సతీ
తన గురువు వసిష్ఠుని ఆశ్రమానికి వెళ్లి, అతనికి నమస్కరించి, జరిగిన సంగతులన్నీ చెప్పి, మళ్లీ పురుషత్వం కోరుతూ ఆశ్రయం కోరింది.
వసిష్ఠో జ్ఞాతవృత్తాంతో గత్వా కైలాసపర్వతమ్ । సంపూజ్య శంభుం తుష్టావ భక్త్యా పరమయా యుతః
వసిష్ఠుడు ఆ కథను తెలుసుకొని, కైలాసపర్వతానికి వెళ్లి, శంభుని భక్తితో పూజించి, స్తుతించాడు.
వసిష్ఠ ఉవాచ। నమో నమః శివాయాస్తు శంకరాయ కపర్దినే । గిరిజార్ద్ధాఙ్గదేహాయ నమస్తే చంద్రమౌలయే
వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు: "శివుడికి, శంకరుడికి, జటాధారుడికి నమస్కారం. గిరిజా భాగంగా ఉన్నవాడికి, చంద్రుడు అలంకరించుకున్నవాడికి నమస్కారం."
మృడాయ సుఖదాత్రే తే నమః కైలాసవాసినే । నీలకణ్ఠాయ భక్తానాం భుక్తిముక్తిప్రదాయినే
కైలాసంలో నివసించే, సుఖాన్ని ప్రసాదించే దయామయుడైన నీకు నమస్కారం. నీళి కంఠమున్నవాడవు, భక్తులకు భోగమూ, మోక్షమూ ప్రసాదించేవాడవు.
శివాయ శివరూపాయ ప్రపన్నభయహారిణే । నమో వృషభవాహాయ శరణ్యాయ పరాత్మనే
శివుడికి, మంగళకరమైన రూపమున్నవాడికి, ఆశ్రయించినవారి భయాన్ని తొలగించేవాడికి నమస్కారం. వృషభాన్ని ఎక్కినవాడవు, అందరికీ ఆశ్రయమైన పరమాత్మవు.
బ్రహ్మవిష్ణ్వీశరూపాయ సర్గస్థితిలయేషు చ । నమో దేవాధిదేవాయ వరదాయ పురారయే
సృష్టి, స్థితి, లయాల్లో బ్రహ్మ, విష్ణు, ఈశ్వర రూపాలుగా ఉన్నవాడవు. దేవతలకు దేవుడవు, వరాలిచ్చేవాడవు, త్రిపురాసురుని శత్రువవు, నీకు నమస్కారం.
యజ్ఞరూపాయ యజతాం ఫలదాత్రే నమో నమః । గంగాధరాయ సూర్యేన్దుశిఖినేత్రాయ తే నమః
యజ్ఞరూపుడవు, యజ్ఞం చేసే వారికి ఫలితాన్ని ఇచ్చేవాడవు, నీకు పునఃపునః నమస్కారం. గంగను తలపై ధరించినవాడవు, సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని నీ కళ్ళుగా ఉన్నవాడవు, నీకు నమస్కారం.
ఏవం స్తుతః స భగవాన్ప్రాదురాసీజ్జగత్పతిః । వృషారూఢోఽమ్బికోపేతః కోటిసూర్యసమప్రభః
ఇలా స్తుతించబడిన తరువాత, జగత్పతియైన భగవంతుడు, కోటిసూర్యులవంటి ప్రకాశంతో, వృషభంపై అంబికతో కలిసి ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
రజతాచలసంకాశస్త్రినేత్రశ్చంద్రశేఖరః। ప్రణతం పరితుష్టాత్మా ప్రోవాచ మునిసత్తమమ్
వెండి పర్వతంలా మెరిసే, మూడు కళ్ళున్న, చంద్రుని అలంకరించుకున్న ఆయన, నమస్కరించిన మునిశ్రేష్ఠుడిని సంతోషంతో చూచి పలికాడు.
శ్రీభగవానువాచ। వరం వరయ విప్రర్షే యత్తే మనసి వర్తతే । ఇత్యుక్తస్తం ప్రణమ్యేలా పుఁస్త్వమభ్యర్థయన్మునిః
శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు: 'మహర్షీ! నీ మనసులో ఉన్న వరాన్ని కోరుకో.' ఇలా చెప్పగానే, ఆ ముని నమస్కరించి, పుంసత్వాన్ని కోరాడు.
అథ ప్రసన్నో భగవానువాచ మునిసత్తమమ్ । మాసం పుమాన్స భవితా మాసం నారీ భవిష్యతి
అప్పుడు ప్రసన్నుడైన భగవంతుడు ఆ మునిశ్రేష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు: 'ఒక నెల నువ్వు పురుషుడివిగా ఉంటావు, మరొక నెల స్త్రీగా మారిపోతావు.'