దుర్జరం వాసనాజాలం న శాన్తిముపయాతి వై । అతస్తచ్ఛమనార్థాయ క్రమేణ చ పరిత్యజేత్
వాంఛల జాలాన్ని అధిగమించడం చాలా కష్టం, అది శాంతిని ఇవ్వదు. అందుకే, వాటిని క్రమంగా వదిలిపెట్టాలి.
ఊర్ధ్వం సుప్తః పతత్యేవ న శయానః పతత్యధః । పరివ్రజ్య పరిభ్రష్టో న మార్గం లభతే పునః
పైన నిద్రపోతే కింద పడిపోతాడు, కానీ నేలపై నిద్రపోతే పడిపోవడం లేదు. అలాగే, మార్గాన్ని వదిలిన పరివ్రాజకుడు మళ్లీ దాన్ని సులభంగా పొందలేడు.
యథా పిపీలికా మూలాచ్ఛాఖాయామధిరోహతి । శనైః శనైః ఫలం యాతి సుఖేన పదగామినీ
ఎలుక వేరులోంచి కొమ్మ వరకు నెమ్మదిగా, అడుగడుగునా ఎక్కుతూ, సులభంగా ఫలాన్ని చేరుతుంది.
విహఙ్గస్తరసా యాతి విఘ్నశఙ్కాముదస్య వై । శ్రాన్తో భవతి విశ్రమ్య సుఖం యాతి పిపీలికా
పక్షి వేగంగా ఎగురుతూ అడ్డంకులను పట్టించుకోదు, కానీ అలసిపోతుంది. ఎలుక మాత్రం అవసరమైతే విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, సుఖంగా లక్ష్యాన్ని చేరుతుంది.
మనస్తు ప్రబలం కామమజేయమకృతాత్మభిః । అతః క్రమేణ జేతవ్యమాశ్రమానుక్రమేణ చ
మనస్సు కోరికల్లో బలంగా ఉంటుంది, ఆత్మ నియమం లేని వారు దాన్ని జయించలేరు. అందుకే, జీవన దశలను అనుసరిస్తూ క్రమంగా దాన్ని జయించాలి.
గృహస్థాశ్రమసంస్థోఽపి శాన్తః సుమతిరాత్మవాన్ । న చ హృష్యేన్న చ తపేల్లాభాలాభే సమో భవేత్
గృహస్థాశ్రమంలో ఉన్నా, శాంతంగా, మంచి బుద్ధితో, ఆత్మ నియమంతో ఉండేవాడు లాభనష్టాల్లో సమంగా ఉండాలి; ఆనందించకూడదు, దుఃఖించకూడదు.
విహతం కర్మ కుర్వాణస్త్యజంశ్చిన్తాన్వితం చ యత్ । ఆత్మలాభేన సన్తుష్టో ముచ్యతే నాత్ర సంశయః
తన కర్తవ్యాలను చేస్తూ, మమకారం, ఆందోళన వదిలి, ఆత్మానందంతో తృప్తిగా ఉంటే, తప్పకుండా ముక్తి కలుగుతుంది.
పశ్యాహం రాజ్యసంస్థోఽపి జీవన్ముక్తో యథానఘ । విచరామి యథాకామం న మే కిఞ్చిత్ప్రజాయతే
చూడు, నేను రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ ఉన్నా, జీవన్ముక్తుడిని, పాపరహితుడా! నేను ఇష్టమైనట్లు సంచరిస్తాను, నాలో ఏదీ కలగదు.
భుఞ్జానో వివిధాన్భోగాన్కుర్వన్కార్యాణ్యనేకశః । భవిష్యామి యథాహం త్వం తథా ముక్తో భవానఘ
వివిధ రకాల భోగాలు అనుభవిస్తూ, ఎన్నో పనులు చేస్తూ, నేను యథాతథంగా ఉంటాను. అలాగే, నీవు కూడా ముక్తుడవుతావు, పాపరహితుడా!
కథ్యతే ఖలు యద్దృశ్యమదృశ్యం బధ్యతే కుతః । దృశ్యాని పఞ్చభూతాని గుణాస్తేషాం తథా పునః
ఏది కనబడుతున్నదో, కనబడని దానిదో, అవన్నీ బంధానికి లోనవుతాయని చెప్పబడింది. కనబడేవి ఐదు భూతాలు, వాటి లక్షణాలూ అలాగే.
ఆత్మా గమ్యోఽనుమానేన ప్రత్యక్షో న కదాచన । స కథం బధ్యతే బ్రహ్మన్నిర్వికారో నిరఞ్జనః
ఆత్మను ఊహ ద్వారా మాత్రమే తెలుసుకోవచ్చు, ప్రత్యక్షంగా కాదు. బ్రాహ్మణా! మార్పులేని, మలినములేని ఆత్మ ఎలా బంధించబడుతుంది?
మనస్తు సుఖదుఃఖానాం మహతాం కారణం ద్విజ । జాతే తు నిర్మలే హ్యస్మిన్సర్వం భవతి నిర్మలమ్
మనస్సే సుఖదుఃఖాలకు ప్రధాన కారణం, ద్విజా! అది నిర్మలమైనప్పుడు, అన్నీ నిర్మలమవుతాయి.
భ్రమన్సర్వేషు తీర్థేషు స్నాత్వా స్నాత్వా పునః పునః । నిర్మలం న మనో యావత్తావత్సర్వం నిరర్థకమ్
ప్రతి తీర్థంలో తిరిగి తిరిగి స్నానం చేసినా, మనస్సు నిర్మలంగా మారకపోతే, మిగతావన్నీ వ్యర్థమే.
న దేహో న చ జీవాత్మా నేన్ద్రియాణి పరన్తప । మన ఏవ మనుష్యాణాం కారణం బన్ధమోక్షయోః
శరీరం కాదు, జీవాత్మ కాదు, ఇంద్రియాలు కూడా కావు, శత్రువులను జయించేవాడా! మనస్సే మానవులకు బంధానికి, మోక్షానికి కారణం.
శుద్ధో ముక్తః సదైవాత్మా న వై బధ్యేత కర్హిచిత్ । బన్ధమోక్షౌ మనఃసంస్థౌ తస్మిఞ్ఛాన్తే ప్రశామ్యతి
ఆత్మా ఎప్పుడూ పవిత్రమైనది, స్వతంత్రమైనదే; దానికి ఎప్పుడూ బంధనం ఉండదు. బంధం, విముక్తి అన్నీ మనస్సులోనే ఉంటాయి. మనస్సు శాంతిగా ఉన్నప్పుడు అవి అంతా నశించిపోతాయి.
శత్రుర్మిత్రముదాసీనో భేదాః సర్వే మనోగతాః । ఏకాత్మత్వే కథం భేదః సమ్భవేద్ద్వైతదర్శనాత్
శత్రువు, మిత్రుడు, అన్యుడు అన్న తేడాలు అన్నీ మనస్సులోనే కలుగుతాయి. ఒక్కటైన ఆత్మలో తేడా ఎలా కలుగుతుంది? ద్వైత భావన వల్లే తేడా కనిపిస్తుంది.
జీవో బ్రహ్మ సదైవాహం నాత్ర కార్యా విచారణా । భేదబుద్ధిస్తు సంసారే వర్తమానా ప్రవర్తతే
జీవుడు ఎప్పుడూ బ్రహ్మమే. దీనిలో ఇంకెలాంటి సందేహం అవసరం లేదు. తేడా భావన ఈ లోకంలోనే పనిచేస్తుంది.
అవిద్యేయం మహాభాగ విద్యా చైతన్నివర్తనమ్ । విద్యావిద్యే చ విజ్ఞేయే సర్వదైవ విచక్షణైః
ఓ మహాభాగ! ఈ అజ్ఞానం జ్ఞానంతో తొలగిపోతుంది. జ్ఞానమూ, అజ్ఞానమూ ఎప్పుడూ వివేకంతో తెలుసుకోవాలి.
వినాతపం హి ఛాయాయా జ్ఞాయతే చ కథం సుఖమ్ । అవిద్యయా వినా తద్వత్కథం విద్యాం చ వేత్తి వై
ఎలాగైతే ఎండ లేకుండా నీడ తెలియదు, అలాగే అజ్ఞానం లేకుండా జ్ఞానం కూడా తెలిసేది కాదు.
గుణా గుణేషు వర్తన్తే భూతాని చ తథైవ చ । ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేషు కో దోషస్తత్ర చాత్మనః
గుణాలు గుణాల్లోనే కలిసిపోతుంటాయి, భూతాలు కూడా అలాగే. ఇంద్రియాలు వాటి విషయాల్లో నిమగ్నమవుతాయి. ఇందులో ఆత్మకి ఏమి తప్పు లేదు.
మర్యాదా సర్వరక్షార్థం కృతా వేదేషు సర్వశః । అన్యథా ధర్మనాశః స్యాత్సౌగతానామివానఘ
ప్రతి ఒక్కరి రక్షణ కోసం వేదాల్లో నియమాలు పెట్టారు. లేకపోతే, బౌద్ధులలో జరిగినట్టే ధర్మం నశించిపోతుంది, ఓ పాపరహితుడా!
ధర్మనాశే వినష్టః స్యాద్వర్ణాచారోఽతివర్తితః । అతో వేదప్రదిష్టేన మార్గేణ గచ్ఛతాం శుభమ్
ధర్మం నశిస్తే, వర్ణాచారం కూడా పోయి, అతిక్రమించబడుతుంది. అందుకే వేదాలు చెప్పిన మార్గాన్ని అనుసరించేవారికి శుభం కలుగుతుంది.
శుక ఉవాచ సన్దేహో వర్తతే రాజన్న నివర్తతి మే క్వచిత్ । భవతా కథితం యత్తచ్ఛృణ్వతో మే నరాధిప
శుకుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా! నా మనసులో సందేహం ఇంకా ఉంది, అది పోవడం లేదు. మీరు చెప్పినదాన్ని వింటున్నా, అది నాకు తీరడం లేదు, ఓ నరాధిపా!
వేదధర్మేషు హింసా స్యాదధర్మబహులా హి సా । కథం ముక్తిప్రదో ధర్మో వేదోక్తో బత భూపతే
వేదధర్మంలో హింస కనిపిస్తుంది, అది అధర్మంతో నిండినదే. వేదాలు చెప్పిన ధర్మం ఎలా ముక్తిని ఇస్తుంది, ఓ రాజా?
ప్రత్యక్షేణ త్వనాచారః సోమపానం నరాధిప । పశూనాం హింసనం తద్వద్భక్షణం చామిషస్య చ
నేరుగా చూస్తే, సోమపానం వంటి అనుచితమైన పనులు కనిపిస్తాయి, రాజా! జంతువులను హతముచేయడం, మాంసాహారం చేయడం కూడా అలాగే ఉన్నాయి.
సౌత్రామణౌ తథా ప్రోక్తః ప్రత్యక్షేణ సురాగ్రహః । ద్యూతక్రీడా తథా ప్రోక్తా వ్రతాని వివిధాని చ
సౌత్రామణి యాగంలో మద్యం సేవించమని నేరుగా చెప్పబడింది. జూదం కూడా చెప్పబడింది, అలాగే విభిన్న వ్రతాలు ఉన్నాయి.
శ్రూయతే స్మ పురా హ్యాసీచ్ఛశబిన్దుర్నృపోత్తమః । యజ్వా ధర్మపరో నిత్యం వదాన్యః సత్యసాగరః
పూర్వం శశబిందు అనే మహారాజు ఉన్నాడని విన్నాము, ఓ ఉత్తమ రాజా! అతడు యజ్ఞప్రియుడు, ధర్మపరుడు, ఎల్లప్పుడూ దాత, సత్యసముద్రుడు.
గోప్తా చ ధర్మసేతూనాం శాస్తా చోత్పథగామినామ్ । యజ్ఞాశ్చ విహితాస్తేన బహవో భూరిదక్షిణాః
అతడు ధర్మానికి రక్షకుడు, తప్పుదారి పోయినవారికి శిక్షకుడు. అతడు అనేక యజ్ఞాలు చేసి, విరివిగా దానం చేసేవాడు.
చర్మణాం పర్వతో జాతో విన్ధ్యాచలసమః పునః । మేఘామ్బుప్లావనాజ్జాతా నదీ చర్మణ్వతీ శుభా
చర్మాలతో ఒక కొండ పుట్టింది, అది వింధ్యాచలానికి సమానంగా ఉంది. మేఘజలం, నదుల వల్ల చర్మణ్వతీ అనే పవిత్ర నది పుట్టింది.
సోఽపి రాజా దివం యాతః కీర్తిరస్యాచలా భువి । ఏవం ధర్మేషు వేదేషు న మే బుద్ధిః ప్రవర్తతే
ఆ రాజు కూడా స్వర్గానికి వెళ్ళాడు, అతని కీర్తి భూమిపై నిలిచిపోయింది. వేదధర్మాల విషయంలో నా మనస్సు ఆసక్తి చూపడం లేదు.