శుక ఉవాచ యదర్థమాగతోఽస్మ్యత్ర తత్ప్రాప్తం వచనాత్తవ । విదేహనగరం ద్రష్టుం ప్రవేశో యత్ర దుర్లభః
శుకుడు ఇలా అన్నాడు: "నేను ఇక్కడికి వచ్చిన కారణం నీ మాటల వలన నెరవేరింది. విదేహనగరాన్ని చూడాలని వచ్చాను, ఇక్కడ ప్రవేశం చాలా కష్టం."
మోహోఽయం మమ దుర్బుద్ధేః సముల్లఙ్ఘ్య గిరిద్వయమ్ । రాజానం ద్రష్టుకామోఽహం పర్యటన్సముపాగతః
"నా అవివేకం వల్లే ఈ మాయ కలిగింది. రెండు కొండలు దాటి, రాజును చూడాలని ఆశతో తిరుగుతూ ఇక్కడికి వచ్చాను."
వఞ్చితోఽహం స్వయం పిత్రా దూషణం కస్య దీయతే । భ్రామితోఽహం మహాభాగ కర్మణా వా మహీతలే
"నా తండ్రి నన్ను మోసం చేశాడు—దీనికి ఎవరు బాధ్యులు? ఓ భాగ్యవంతుడా, నా కర్మ వల్లా లేక విధి వల్లా ఈ భూమిపై తిరుగుతూ వచ్చాను."
ధనాశా పురుషస్యేహ పరిభ్రమణకారణమ్ । సా మే నాస్తి తథాప్యత్ర సమ్ప్రాప్తోఽస్మి భ్రమాత్కిల
"ఈ లోకంలో ధనాసక్తి వలన మనిషి తిరుగుతుంటాడు. నాకు ఆ కోరిక లేదు. అయినా, మాయ వల్ల ఇక్కడికి వచ్చాను."
నిరాశస్య సుఖం నిత్యం యది మోహే న మజ్జతి । నిరాశోఽహం మహాభాగ మగ్నోఽస్మిన్మోహసాగరే
"ఏ ఆశ లేకుండా ఉండేవాడికి ఎప్పుడూ సుఖమే—అతడు మాయలో మునిగిపోకపోతే. నేను ఆశలు లేకున్నా, ఓ భాగ్యవంతుడా, ఈ మాయాసముద్రంలో మునిగిపోయాను."
క్వ మేరుర్మిథిలా క్వేయం పద్భ్యాం చ సముపాగతః । పరిశ్రమఫలం కిం మే వఞ్చితో విధినా కిల
"మేరుపర్వతం ఎక్కడ, మిథిలా ఎక్కడ, నేను కాలితో ఇక్కడికి ఎలా వచ్చాను? నా శ్రమ ఫలితం ఏమిటి? ఖచ్చితంగా విధి నన్ను మోసం చేసింది."
ప్రారబ్ధం కిల భోక్తవ్యం శుభం వాప్యథవాశుభమ్ । ఉద్యమస్తద్వశే నిత్యం కారయత్యేవ సర్వథా
"ఏది మొదలైందో అది తప్పక అనుభవించాల్సిందే—అది మంచిదైనా, చెడ్డదైనా. మన ప్రయత్నం ఎప్పుడూ ఆ విధికి లోబడి ఉంటుంది."
న తీర్థం న చ వేదోఽత్ర యదర్థమిహ మే శ్రమః । అప్రవేశః పురే జాతో విదేహో నామ భూపతిః
"ఇక్కడ తీర్థం లేదు, వేదం లేదు—అయితే నేను ఎందుకు ఇంత శ్రమపడ్డాను? నగరంలోకి ప్రవేశం లేదు; రాజు పేరు విదేహుడు."
ఇత్యుక్త్యా విరరామాశు మౌనీభూత ఇవ స్థితః । జ్ఞాతో హి ప్రతిహారేణ జ్ఞానీ కశ్చిద్ద్విజోత్తమః
ఇలా చెప్పి వెంటనే మౌనంగా నిలబడ్డాడు. ద్వారపాలకుడు అతడిని జ్ఞానంతో నిండిన గొప్ప బ్రాహ్మణుడని గుర్తించాడు.
సామపూర్వమువాచాసౌ తం క్షత్తా సంస్థితం మునిమ్ । గచ్ఛ భో యత్ర తే కార్యం యథేష్టం ద్విజసత్తమ
ఆ మునిని సౌమ్యంగా పలకరించి, ద్వారపాలకుడు ఇలా అన్నాడు: "బాబూ, నీకు అవసరమైన పని ఎక్కడైతే ఉందో అక్కడికి, నీ ఇష్టానుసారం వెళ్లు, ఓ ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడా."
అపరాధో మమ బ్రహ్మన్యన్నివారితవానహమ్ । తత్క్షన్తవ్యం మహాభాగ విముక్తానాం క్షమా బలమ్
"ఓ బ్రాహ్మణుడా, నిన్ను ఆపినదానికి నాప్రమాదం. దయచేసి క్షమించు, ఓ భాగ్యవంతుడా; విముక్తుల బలం క్షమాచతురతే."
శుక ఉవాచ కిం తేఽత్ర దూషణం క్షత్తః పరతన్త్రోఽసి సర్వదా । ప్రభుకార్యం ప్రకర్తవ్యం సేవకేన యథోచితమ్
శుకుడు ఇలా అన్నాడు: "ఇక్కడ నీకు ఏమి తప్పు? నీవు ఎప్పుడూ పరాధీనుడివి. యజమాని ఆజ్ఞను సేవకుడు యథావిధిగా పాటించాలి."
న భూపదూషణం చాత్ర యదహం రక్షితస్త్వయా । చోరశత్రుపరిజ్ఞానం కర్తవ్యం సర్వథా బుధైః
ఇక్కడ రాజుకు ఎలాంటి తప్పు లేదు, ఎందుకంటే నన్ను నీవు కాపాడావు. తెలివైనవారు ఎప్పుడూ దొంగలు, శత్రువుల విషయమై జాగ్రత్తగా ఉండాలి.
మమైవ సర్వథా దోషో యదహం సముపాగతః । గమనం పరగేహే యల్లఘుతాయాశ్చ కారణమ్
ఈ పరిస్థితికి పూర్తిగా నేను కారణం, ఎందుకంటే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. పరాయింటికి వచ్చి, నా పరాభవానికి నేనే కారణమయ్యాను.
ప్రతీహార ఉవాచ కిం సుఖం ద్విజ కిం దుఃఖం కిం కార్యం శుభమిచ్ఛతా । కః శత్రుర్హితకర్తా కో బ్రూహి సర్వం మమాద్య వై
ప్రతీహారి ఇలా అన్నాడు: బ్రాహ్మణా, సుఖం అంటే ఏమిటి? దుఃఖం అంటే ఏమిటి? మంచి కోరేవాడు ఏం చేయాలి? శత్రువు ఎవరు? మిత్రుడు ఎవరు? ఇవన్నీ నేడు నాకు చెప్పు.
శుక ఉవాచ ద్వైవిధ్యం సర్వలోకేషు సర్వత్ర ద్వివిధో జనః । రాగీ చైవ విరాగీ చ తయోశ్చిత్తం ద్విధా పునః
శుకుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ లోకంలో ఎక్కడ చూసినా రెండు విధాలైనవారు ఉంటారు. ఒకరు ఆసక్తితో ఉండేవారు, మరొకరు ఆసక్తి లేకుండా ఉండేవారు. వారి మనస్సులు కూడా రెండు విధాలుగా ఉంటాయి.
విరాగీ త్రివిధః కామం జ్ఞాతోఽజ్ఞాతశ్చ మధ్యమః । రాగీ చ ద్వివిధః ప్రోక్తో మూర్ఖశ్చ చతురస్తథా
ఆసక్తి లేనివారు మూడు రకాలవారు: తెలిసినవారు, తెలియని వారు, మధ్యస్థులు. ఆసక్తి ఉన్నవారు రెండు రకాలవారు: మూర్ఖులు మరియు తెలివైనవారు.
చాతుర్యం ద్వివిధం ప్రోక్తం శాస్త్రజం మతిజం తథా । మతిస్తు ద్వివిధా లోకే యుక్తాయుక్తేతి సర్వథా
తెలివితేటలు కూడా రెండు విధాలుగా ఉంటాయి: ఒకటి శాస్త్రాల వల్ల కలిగేది, మరొకటి స్వయంగా ఆలోచన వల్ల కలిగేది. ఆలోచన కూడా ఈ లోకంలో సరైనది, తప్పైనదిగా రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.
ప్రతీహార ఉవాచ యదుక్తం భవతా విద్వన్నార్థజ్ఞోఽహం ద్విజోత్తమ । తత్సర్వం విస్తరేణాద్య యథార్థం వద సత్తమ
ప్రతీహారి ఇలా అన్నాడు: పండితుడా, నువ్వు చెప్పింది నాకు అర్థం కాలేదు. బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, దయచేసి ఇవన్నీ నాకు పూర్తిగా, నిజంగా ఎలా ఉంటాయో వివరంగా చెప్పు.
శుక ఉవాచ రాగో యస్యాస్తి సంసారే స రాగీత్యుచ్యతే ధ్రువమ్ । దుఃఖం బహువిధం తస్య సుఖం చ వివిధం పునః
శుకుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ లోకంలో ఎవరికైతే ఆసక్తి ఉంటుందో, అతడిని ఖచ్చితంగా ఆసక్తి గలవాడని అంటారు. అతనికి ఎన్నో రకాల బాధలు, అలాగే రకరకాల సుఖాలు కూడా ఉంటాయి.
ధనం ప్రాప్య సుతాన్దారాన్మానం చ విజయం తథా । తదప్రాప్య మహద్దుఃఖం భవత్యేవ క్షణే క్షణే
ధనం, పిల్లలు, భార్యలు, గౌరవం, విజయం లభిస్తే ఆనందం, అవి దక్కకపోతే ప్రతి క్షణం అతనికి గొప్ప దుఃఖం కలుగుతుంది.
కార్యస్తస్య సుఖోపాయః కర్తవ్యం సుఖసాధనమ్ । తస్యారాతిః స విజ్ఞేయః సుఖవిఘ్నం కరోతి యః
అతని పని సుఖాన్ని పొందడానికి మార్గాలు వెతకడం, సుఖాన్ని కలిగించే పనులు చేయడం. అతని సుఖానికి అడ్డంకులు కలిగించే వాడే అతని శత్రువు.
సుఖోత్పాదయితా మిత్రం రాగయుక్తస్య సర్వదా । చతురో నైవ ముహ్యేత మూర్ఖః సర్వత్ర ముహ్యతి
ఆసక్తి గలవాడికి ఎప్పుడూ సుఖాన్ని కలిగించే వాడే మిత్రుడు. తెలివైనవారు ఎక్కడా మాయలో పడరు, కానీ మూర్ఖుడు ఎక్కడైనా మాయలో పడతాడు.
విరక్తస్యాత్మరక్తస్య సుఖమేకాన్తసేవనమ్ । ఆత్మానుచిన్తనం చైవ వేదాన్తస్య చ చిన్తనమ్
విరక్తుడికి, ఆత్మను ప్రేమించే వాడికి, ఒంటరిగా ఉండడం, ఆత్మను ధ్యానించడం, వేదాంతాన్ని ఆలోచించడం సుఖంగా ఉంటుంది.
దుఃఖం తదేతత్సర్వం హి సంసారకథనాదికమ్ । శత్రవో బహవస్తస్య విజ్ఞస్య శుభమిచ్ఛతః
ఈ లోకపు మాటలు, సంభాషణలు అన్నీ అతనికి దుఃఖమే. మేల్కొన్నవాడు, మేలుకోరేవాడికి అనేక మంది శత్రువులు ఉంటారు.
కామః క్రోధః ప్రమాదశ్చ శత్రవో వివిధాః స్మృతాః । బన్ధుః సన్తోష ఏవాస్య నాన్యోఽస్తి భువనత్రయే
కామం, కోపం, అలసత్వం ఇవన్నీ అతనికి రకరకాల శత్రువులు. ఈ మూడు లోకాలలో అతనికి సంతృప్తి ఒక్కటే మిత్రుడు, ఇంకొకరు లేరు.
సూత ఉవాచ తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తస్య మత్వా తం జ్ఞానినం ద్విజమ్ । క్షత్తా ప్రవేశయామాస కక్షాం చాతిమనోరమామ్
సూతుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ మాటలు విని, ఆ బ్రాహ్మణుడు జ్ఞానిగా అని గ్రహించి, ప్రతీహారి అతన్ని ఎంతో అందమైన అంతఃపురంలోకి అనుమతించాడు.
నగరం వీక్షమాణః సంస్త్రైవిధ్యజనసఙ్కులమ్ । నానావిపణిద్రవ్యాఢ్యం క్రయవిక్రయకారకమ్
ఆ నగరాన్ని చూశాడు. అక్కడ మూడు రకాల ప్రజలు, రకరకాల మార్కెట్ వస్తువులు, కొనుగోలు, అమ్మకాలు నడుస్తూ, జనంతో కిక్కిరిసి ఉండేది.
రాగద్వేషయుతం కామలోభమోహాకులం తథా । వివదత్సుజనాకీర్ణం వసుపూర్ణం మహత్తరమ్
ఆ నగరం ఆసక్తి, ద్వేషంతో నిండింది. కామం, లోభం, మాయతో అలమడిపోయింది. వాదాలతో కోలాహలంగా, మంచి మనుషులతో నిండినది, ధనంతో సంపన్నంగా, నిజంగా గొప్పదిగా కనిపించింది.
పశ్యన్స త్రివిధాఁల్లోకాన్ప్రాసరద్రాజమన్దిరమ్ । ప్రాప్తః పరమతేజస్వీ ద్వితీయ ఇవ భాస్కరః
అక్కడ మూడు రకాల ప్రజలను చూస్తూ, రాజమహల్ వైపు వెళ్లాడు. అతని తేజస్సు అత్యంతంగా మెరిసింది, రెండవ సూర్యుడిలా కనిపించాడు.