సమ్పశ్యన్వివిధాన్దేశాఁల్లోకాంశ్చ విత్తధర్మిణః । వనాని పాదపాంశ్చైవ క్షేత్రాణి ఫలితాని చ
వివిధ దేశాలను, ధనమూ ధర్మమూ కోరే ప్రజలను, అరణ్యాలను, చెట్లను, పండిన పొలాలను చూడసాగాడు.
తాపసాంస్తప్యమానాంశ్చ యాజకాన్దీక్షయాన్వితాన్ । యోగాభ్యాసరతాన్యోగివానప్రస్థాన్వనౌకసః
తపస్సు చేసే asceticలను, యజ్ఞాల్లో నిమగ్నమైన యాజకులను, యోగాభ్యాసంలో తలమునకలైన యోగులను, వనప్రస్థులను, అరణ్యంలో నివసించే వారిని చూశాడు.
శైవాన్పాశుపతాంశ్చైవ సౌరాఞ్ఛాక్తాంశ్చ వైష్ణవాన్ । వీక్ష్య నానావిధాన్ధర్మాఞ్జగామాతిస్మయన్మునిః
శైవులు, పాశుపతులు, సౌరులు, శాక్తులు, వైష్ణవులు—ఇలా అనేక ధర్మ మార్గాలను చూసి ఆ ముని ఆశ్చర్యపోయాడు.
వర్షద్వయేన మేరుం చ సముల్లఙ్ఘ్య మహామతిః । హిమాచలం చ వర్షేణ జగామ మిథిలాం ప్రతి
రెండు సంవత్సరాల్లో మేరు పర్వతాన్ని దాటి, మరో సంవత్సరంలో హిమాచలాన్ని దాటి, మహామతి మిథిలా నగరానికి చేరుకున్నాడు.
ప్రవిష్టో మిథిలాం మధ్యే పశ్యన్సర్వర్ద్ధిముత్తమామ్ । ప్రజాశ్చ సుఖితాః సర్వాః సదాచారాః సుసంస్థితాః
మిథిలా నగరంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు, అక్కడ ఉన్న గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని చూశాడు. ప్రజలు అందరూ సుఖంగా, మంచి ఆచారాలతో, స్థిరంగా జీవిస్తున్నారు.
క్షత్రా నివారితస్తత్ర కస్త్వమత్ర సమాగతః । కిం తే కార్యం వదస్వేతి పృష్టస్తేన న చాబ్రవీత్
అక్కడ ఒక రక్షకుడు అతన్ని ఆపి, "ఇక్కడికి ఎవరు వచ్చారు? నీకు ఏ పని ఉంది? చెప్పు!" అని అడిగాడు. కానీ అతను ఏమీ చెప్పలేదు.
నిఃసృత్య నగరద్వారాత్స్థితః స్థాణురివాచలః । విస్మితోఽతిహసంస్తస్థౌ వచో నోవాచ కిఞ్చన
నగర ద్వారం నుంచి బయటికి వచ్చి, ఒక స్తంభంలా కదలకుండా నిలబడి, ఆశ్చర్యంతో లోలోపల ఆలోచిస్తూ, ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు.
ప్రతీహార ఉవాచ బ్రూహి మూకోఽసి కిం బ్రహ్మన్కిమర్థం త్వమిహాగతః । చలనం చ వినా కార్యం న భవేదితి మే మతిః
ద్వారపాలకుడు ఇలా అన్నాడు: "మాట్లాడు! బ్రాహ్మణా, నీవు మౌనంగా ఉన్నావా? ఇక్కడికి ఏ కారణంతో వచ్చావు? కదలకుండా ఏ పనీ జరగదు అని నా అభిప్రాయం."
రాజాజ్ఞయా ప్రవేష్టవ్యం నగరేఽస్మిన్సదా ద్విజ । అజ్ఞాతకులశీలస్య ప్రవేశో నాత్ర సర్వథా
"రాజు ఆజ్ఞ ప్రకారం, ద్విజుడా, ఈ నగరంలో ఎప్పుడూ నియమంగా ప్రవేశించాలి. ఎవరి వంశం, స్వభావం తెలియకపోతే, వారికి ప్రవేశం ఎప్పుడూ అనుమతించబడదు."
తేజస్వీ భాసి నూనం త్వం బ్రాహ్మణో వేదవిత్తమః । కులం కార్యం చ మే బ్రూహి యథేష్టం గచ్ఛ మానద
"నీవు ప్రకాశవంతంగా కనిపిస్తున్నావు, ఖచ్చితంగా బ్రాహ్మణుడవు, వేదాలు తెలిసినవాడవు. నీ వంశం, నీ పని ఏమిటో చెప్పు. ఆ తరువాత, ఓ గౌరవనీయుడా, నీ ఇష్టానుసారం వెళ్లవచ్చు."
శుక ఉవాచ యదర్థమాగతోఽస్మ్యత్ర తత్ప్రాప్తం వచనాత్తవ । విదేహనగరం ద్రష్టుం ప్రవేశో యత్ర దుర్లభః
శుకుడు ఇలా అన్నాడు: "నేను ఇక్కడికి వచ్చిన కారణం నీ మాటల వలన నెరవేరింది. విదేహనగరాన్ని చూడాలని వచ్చాను, ఇక్కడ ప్రవేశం చాలా కష్టం."
మోహోఽయం మమ దుర్బుద్ధేః సముల్లఙ్ఘ్య గిరిద్వయమ్ । రాజానం ద్రష్టుకామోఽహం పర్యటన్సముపాగతః
"నా అవివేకం వల్లే ఈ మాయ కలిగింది. రెండు కొండలు దాటి, రాజును చూడాలని ఆశతో తిరుగుతూ ఇక్కడికి వచ్చాను."
వఞ్చితోఽహం స్వయం పిత్రా దూషణం కస్య దీయతే । భ్రామితోఽహం మహాభాగ కర్మణా వా మహీతలే
"నా తండ్రి నన్ను మోసం చేశాడు—దీనికి ఎవరు బాధ్యులు? ఓ భాగ్యవంతుడా, నా కర్మ వల్లా లేక విధి వల్లా ఈ భూమిపై తిరుగుతూ వచ్చాను."
ధనాశా పురుషస్యేహ పరిభ్రమణకారణమ్ । సా మే నాస్తి తథాప్యత్ర సమ్ప్రాప్తోఽస్మి భ్రమాత్కిల
"ఈ లోకంలో ధనాసక్తి వలన మనిషి తిరుగుతుంటాడు. నాకు ఆ కోరిక లేదు. అయినా, మాయ వల్ల ఇక్కడికి వచ్చాను."
నిరాశస్య సుఖం నిత్యం యది మోహే న మజ్జతి । నిరాశోఽహం మహాభాగ మగ్నోఽస్మిన్మోహసాగరే
"ఏ ఆశ లేకుండా ఉండేవాడికి ఎప్పుడూ సుఖమే—అతడు మాయలో మునిగిపోకపోతే. నేను ఆశలు లేకున్నా, ఓ భాగ్యవంతుడా, ఈ మాయాసముద్రంలో మునిగిపోయాను."
క్వ మేరుర్మిథిలా క్వేయం పద్భ్యాం చ సముపాగతః । పరిశ్రమఫలం కిం మే వఞ్చితో విధినా కిల
"మేరుపర్వతం ఎక్కడ, మిథిలా ఎక్కడ, నేను కాలితో ఇక్కడికి ఎలా వచ్చాను? నా శ్రమ ఫలితం ఏమిటి? ఖచ్చితంగా విధి నన్ను మోసం చేసింది."
ప్రారబ్ధం కిల భోక్తవ్యం శుభం వాప్యథవాశుభమ్ । ఉద్యమస్తద్వశే నిత్యం కారయత్యేవ సర్వథా
"ఏది మొదలైందో అది తప్పక అనుభవించాల్సిందే—అది మంచిదైనా, చెడ్డదైనా. మన ప్రయత్నం ఎప్పుడూ ఆ విధికి లోబడి ఉంటుంది."
న తీర్థం న చ వేదోఽత్ర యదర్థమిహ మే శ్రమః । అప్రవేశః పురే జాతో విదేహో నామ భూపతిః
"ఇక్కడ తీర్థం లేదు, వేదం లేదు—అయితే నేను ఎందుకు ఇంత శ్రమపడ్డాను? నగరంలోకి ప్రవేశం లేదు; రాజు పేరు విదేహుడు."
ఇత్యుక్త్యా విరరామాశు మౌనీభూత ఇవ స్థితః । జ్ఞాతో హి ప్రతిహారేణ జ్ఞానీ కశ్చిద్ద్విజోత్తమః
ఇలా చెప్పి వెంటనే మౌనంగా నిలబడ్డాడు. ద్వారపాలకుడు అతడిని జ్ఞానంతో నిండిన గొప్ప బ్రాహ్మణుడని గుర్తించాడు.
సామపూర్వమువాచాసౌ తం క్షత్తా సంస్థితం మునిమ్ । గచ్ఛ భో యత్ర తే కార్యం యథేష్టం ద్విజసత్తమ
ఆ మునిని సౌమ్యంగా పలకరించి, ద్వారపాలకుడు ఇలా అన్నాడు: "బాబూ, నీకు అవసరమైన పని ఎక్కడైతే ఉందో అక్కడికి, నీ ఇష్టానుసారం వెళ్లు, ఓ ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడా."
అపరాధో మమ బ్రహ్మన్యన్నివారితవానహమ్ । తత్క్షన్తవ్యం మహాభాగ విముక్తానాం క్షమా బలమ్
"ఓ బ్రాహ్మణుడా, నిన్ను ఆపినదానికి నాప్రమాదం. దయచేసి క్షమించు, ఓ భాగ్యవంతుడా; విముక్తుల బలం క్షమాచతురతే."
శుక ఉవాచ కిం తేఽత్ర దూషణం క్షత్తః పరతన్త్రోఽసి సర్వదా । ప్రభుకార్యం ప్రకర్తవ్యం సేవకేన యథోచితమ్
శుకుడు ఇలా అన్నాడు: "ఇక్కడ నీకు ఏమి తప్పు? నీవు ఎప్పుడూ పరాధీనుడివి. యజమాని ఆజ్ఞను సేవకుడు యథావిధిగా పాటించాలి."
న భూపదూషణం చాత్ర యదహం రక్షితస్త్వయా । చోరశత్రుపరిజ్ఞానం కర్తవ్యం సర్వథా బుధైః
ఇక్కడ రాజుకు ఎలాంటి తప్పు లేదు, ఎందుకంటే నన్ను నీవు కాపాడావు. తెలివైనవారు ఎప్పుడూ దొంగలు, శత్రువుల విషయమై జాగ్రత్తగా ఉండాలి.
మమైవ సర్వథా దోషో యదహం సముపాగతః । గమనం పరగేహే యల్లఘుతాయాశ్చ కారణమ్
ఈ పరిస్థితికి పూర్తిగా నేను కారణం, ఎందుకంటే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. పరాయింటికి వచ్చి, నా పరాభవానికి నేనే కారణమయ్యాను.
ప్రతీహార ఉవాచ కిం సుఖం ద్విజ కిం దుఃఖం కిం కార్యం శుభమిచ్ఛతా । కః శత్రుర్హితకర్తా కో బ్రూహి సర్వం మమాద్య వై
ప్రతీహారి ఇలా అన్నాడు: బ్రాహ్మణా, సుఖం అంటే ఏమిటి? దుఃఖం అంటే ఏమిటి? మంచి కోరేవాడు ఏం చేయాలి? శత్రువు ఎవరు? మిత్రుడు ఎవరు? ఇవన్నీ నేడు నాకు చెప్పు.
శుక ఉవాచ ద్వైవిధ్యం సర్వలోకేషు సర్వత్ర ద్వివిధో జనః । రాగీ చైవ విరాగీ చ తయోశ్చిత్తం ద్విధా పునః
శుకుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ లోకంలో ఎక్కడ చూసినా రెండు విధాలైనవారు ఉంటారు. ఒకరు ఆసక్తితో ఉండేవారు, మరొకరు ఆసక్తి లేకుండా ఉండేవారు. వారి మనస్సులు కూడా రెండు విధాలుగా ఉంటాయి.
విరాగీ త్రివిధః కామం జ్ఞాతోఽజ్ఞాతశ్చ మధ్యమః । రాగీ చ ద్వివిధః ప్రోక్తో మూర్ఖశ్చ చతురస్తథా
ఆసక్తి లేనివారు మూడు రకాలవారు: తెలిసినవారు, తెలియని వారు, మధ్యస్థులు. ఆసక్తి ఉన్నవారు రెండు రకాలవారు: మూర్ఖులు మరియు తెలివైనవారు.
చాతుర్యం ద్వివిధం ప్రోక్తం శాస్త్రజం మతిజం తథా । మతిస్తు ద్వివిధా లోకే యుక్తాయుక్తేతి సర్వథా
తెలివితేటలు కూడా రెండు విధాలుగా ఉంటాయి: ఒకటి శాస్త్రాల వల్ల కలిగేది, మరొకటి స్వయంగా ఆలోచన వల్ల కలిగేది. ఆలోచన కూడా ఈ లోకంలో సరైనది, తప్పైనదిగా రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.
ప్రతీహార ఉవాచ యదుక్తం భవతా విద్వన్నార్థజ్ఞోఽహం ద్విజోత్తమ । తత్సర్వం విస్తరేణాద్య యథార్థం వద సత్తమ
ప్రతీహారి ఇలా అన్నాడు: పండితుడా, నువ్వు చెప్పింది నాకు అర్థం కాలేదు. బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, దయచేసి ఇవన్నీ నాకు పూర్తిగా, నిజంగా ఎలా ఉంటాయో వివరంగా చెప్పు.
శుక ఉవాచ రాగో యస్యాస్తి సంసారే స రాగీత్యుచ్యతే ధ్రువమ్ । దుఃఖం బహువిధం తస్య సుఖం చ వివిధం పునః
శుకుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ లోకంలో ఎవరికైతే ఆసక్తి ఉంటుందో, అతడిని ఖచ్చితంగా ఆసక్తి గలవాడని అంటారు. అతనికి ఎన్నో రకాల బాధలు, అలాగే రకరకాల సుఖాలు కూడా ఉంటాయి.