శఙ్ఖచూడః కమ్బలాశ్వతరో దేవోపదత్తకః । మహామర్షా మహాభోగా నివసన్తి విషోల్బణాః
శంఖచూడుడు, కంబలుడు, అశ్వతరుడు, దేవోపదత్తకుడు—ఇవారు పెద్ద కోపంతో, గొప్ప శక్తితో, విషంతో నిండిన వారు అక్కడ నివసిస్తున్నారు.
పఞ్చమస్తకవన్తశ్చ ఫణాసప్తకభూషితాః । కేచిద్దశఫణాః కేచిచ్ఛతశీర్షాస్తథాపరే
కొంతమందికి ఐదు తలలు, ఏడు ఫణాలతో అలంకరించబడి ఉంటారు. మరికొందరికి పది ఫణాలు, ఇంకొందరికి వంద తలలు ఉంటాయి.
సహస్రశిరసః కేఽపి రోచిష్ణుమణిధారకాః । పాతాలరన్ధ్రతిమిరనికరం స్వమరీచిభిః
కొంతమందికి వెయ్యి తలలు, ప్రకాశవంతమైన మణులు ఉంటాయి. వారి కాంతితో పాతాళంలోని గుహలలోని అంధకారం తొలగిపోతుంది.
విధమన్తి చ దేవర్షే సదా సఞ్జాతమన్యవః । అస్య మూలప్రదేశే హి త్రింశత్సాహస్రకేఽన్తరే
దేవర్షీ, ఎప్పుడూ కోపంతో ఉండే వారు తమ కాంతితో పాతాళ గుహల్లోని చీకటిని పారద్రోలుతారు.
యోజనైః పరిసంఖ్యాతే తామసీ భగవత్కలా । అనన్తాఖ్యా సమాస్తే హి సర్వదేవప్రపూజితా
ఈ ప్రాంతపు మూలంలో, ముప్పై వేల యోజనాల విస్తీర్ణంలో, భగవంతుని తామసిక శక్తి అయిన అనంతుడు, సమస్త దేవతలచే పూజించబడుతూ, అక్కడ ఉన్నాడు.
అహమిత్యభిమానస్య లక్షణం యం ప్రచక్షతే । సఙ్కర్షణం సాత్వతీయాః కర్షణం ద్రష్ట్టదృశ్యయోః
‘నేను’ అనే భావానికి గుర్తుగా చెప్పబడేది, సాత్వతులు సంకర్షణుడు అని పిలిచే, దృష్టికర్తను మరియు దృష్టిని కలిపే శక్తి.
ఇదం భూమణ్డలం యస్య సహస్రశిరసః ప్రభోః । అనన్తమూర్తేః శేషస్య ధ్రియమాణం చ శీర్షకే
ఈ భూమండలాన్ని వెయ్యి తలలతో ఉన్న అనంతమూర్తి అయిన శేషుని తలపై ఉంచి ఉన్నారు.
పృధ్వీగోలమశేషం హి సిద్ధార్థ ఇవ లక్ష్యతే । యస్య కాలేన దేవస్య సఞ్జిహీర్షోః సమం విభోః
ఈ భూమి గోళం మొత్తం, సిద్ధార్థంగా కనిపిస్తూ, సమస్తాన్ని కలిగి ఉన్న ఆ దేవుని సంకల్పంతో, కాలక్రమంలో ఆయన దానిని ఉపసంహరించాలనుకుంటాడు.
చరాచరం భ్రువోరన్తర్వివరాదుదపద్యత । సాఙ్కర్షణో నామ రుద్రో వ్యూహైకాదశశోభితః
ఆయన భ్రూవద్దుల మధ్య ఖాళీ నుండి చరాచర జగత్తు పుట్టింది. అక్కడినుండే శంకర్షణుడు అనే రుద్రుడు, పదకొండు రూపాలతో ప్రకాశిస్తూ, అవతరించాడు.
త్రిలోచనశ్చ త్రిశిఖం శూలముత్తమ్భయన్స్వయమ్ । ఉదతిష్ఠన్మహాసత్త్వో మహాభూతక్షయఙ్కరః
ఆయనకు మూడు కళ్ళు, మూడు జటలు ఉన్నాయి. తన చేతిలో త్రిశూలాన్ని ఎత్తిపట్టి, మహాశక్తితో, మహాభూతాలను నశింపజేసే మహాత్ముడు అక్కడ నిలిచాడు.
యస్యాఙ్ఘ్రికమలద్వన్ద్వశోణాచ్ఛనఖమణ్డలే । విరాజన్మణిబిమ్బేషు మహాహిపతయోఽనిశమ్
ఆయన రెండు కమలాలాంటి పాదాలపై, ఎర్రని నఖాల వలయాలలో మెరిసే రత్నాల్లా, మహా పాముల రాజులు తమ ముఖాలను ఎప్పుడూ చూసుకుంటూ ఉంటారు.
ఏకాన్తభక్తియోగేన సహ సాత్త్వతపుఙ్గవైః । ప్రణమన్తః స్వమూర్ధ్నా తే స్వముఖాని సమీక్షతే
ఏకాగ్రభక్తితో, సాత్త్వతులలో శ్రేష్ఠులతో కలిసి, వారు తలవంచి నమస్కరిస్తూ, తమ ముఖాలను చూసుకుంటూ ఉంటారు.
స్ఫురత్కుణ్డలమాణిక్యప్రభామణ్డలభాఞ్జ్యపి । సుకపోలాని చారూణి గణ్డస్థలద్యుమన్తి చ
ఆయన మెరిసే రత్నపు కుండలాల వెలుగు వలయాలు కూడా, ఆయన అందమైన, ముద్దైన, ప్రకాశించే చెంపలకు పోటివ్వలేవు.
నాగరాజకుమార్యోఽపి చార్వఙ్గవిలసత్త్విషః । విశదైర్విపులైస్తద్వద్ధవలైః సుభగైస్తథా
పాముల రాజుల కుమార్తెలు కూడా, తమ అందమైన అవయవాలతో మెరిసిపోతూ, విశాలమైన, తెల్లగా, అందమైన చేతులతో అలంకరించబడి ఉంటారు.
రుచిరైర్భుజదణ్డైశ్చ శోభమానా ఇతస్తతః । చన్దనాగురుకాశ్మీరపఙ్కలేపేన భూషితాః
వారు చందనం, అగరు, కుంకుమ పూతతో అలంకరించబడి, అందమైన బలమైన భుజాలతో అన్ని వైపులా ప్రకాశిస్తూ ఉంటారు.
తదభిమర్షసఞ్జాతకామావేశసమాయుతాః । లలితస్మితసంయుక్తాః సవ్రీడం లోకయన్తి చ
ఆయన స్పర్శ వల్ల కలిగిన ప్రేమతో, మృదువైన నవ్వుతో, మర్యాదతో, వారు సిగ్గుతో ఆయనను చూస్తూ ఉంటారు.
అనురాగమదోన్మత్తవిఘూర్ణారుణలోచనమ్ । కరుణావలోకనేత్రం చ ఆశాసానాస్తథాశిషః
ప్రేమ మత్తుతో ఆయన కళ్ళు ఎర్రగా, చలించిపోతూ ఉంటాయి. ఆయన కరుణతో నిండిన చూపుతో ఆశీర్వాదాలు ఇస్తూ ఉంటారు.
సోఽనన్తో భగవాన్దేవోఽనన్తసత్త్వో మహాశయః । అనన్తగుణవార్ధిశ్చ ఆదిదేవో మహాద్యుతిః
ఆయన అనంతుడు, భగవంతుడు, అనంతబలంతో, మహాశయుడు, అనంతగుణాల సముద్రం, ఆదిదేవుడు, మహాప్రభావంతో ప్రకాశిస్తాడు.
సంహృతామర్షరోషాదివేగో లోకశుభాయ చ । ఆస్తే మహాసత్త్వనిధిః సర్వదేవప్రపూజితః
కోపాన్ని, మనసులోని రోషాన్ని నియంత్రించి, లోకాలకు మంగళం కలిగించేందుకు, ఆ మహాశక్తి సంపన్నుడు, అందరు దేవతలచే పూజించబడుతూ కూర్చుంటాడు.
ధ్యాయమానః సురైః సిద్ధైరసురైశ్చోరగైస్తథా । విద్యాధరైశ్చ గన్ధర్వైర్మునిసఙ్ఘైశ్చ నిత్యశః
ఆయనను దేవతలు, సిద్ధులు, అసురులు, పాములు, విద్యాధరులు, గంధర్వులు, మునుల సమూహాలు ఎప్పుడూ ధ్యానం చేస్తూ ఉంటారు.
అనారతమదోన్మత్తలోకవిహ్వలలోచనః । వాక్యామృతేన విబుధాన్స్వపార్షదగణానపి
ప్రేమ మత్తుతో ఆయన కళ్ళు ఎప్పుడూ చలించిపోతూ, లోకాన్ని ఆకర్షిస్తాయి. ఆయన మధురమైన మాటలతో తన అనుచరులను కూడా ఆనందింపజేస్తాడు.
ఆప్యాయమానః స విభుర్వైజయన్తీం స్రజం దధత్ । అమ్లానాభినవైః స్వచ్ఛైస్తులసీదలసఞ్చయైః
ఆ పరిపూర్ణుడు, ఎప్పుడూ తాజా, నిర్మలమైన తులసి దళాల మాల అయిన వైజయంతి మాలను ధరించి, ఆనందంగా ఉంటాడు.
మాద్యన్మధుకరవ్రాతఘోషశ్రీసంయుతాం సదా । నీలవాసా దేవదేవ ఏకకుణ్డలభూషితః
మధురమైన తేనెటీగల గుంపుల గానంతో ఎప్పుడూ చుట్టూ ఉండగా, ఆ దేవతల దేవుడు నీలవస్త్రాలు ధరించి, ఒకే ఒక కుండలంతో అలంకరించబడి ఉంటాడు.
హలస్య కకుది న్యస్తసుపీవరభుజోఽవ్యయః । మహేన్ద్రః కాఞ్చనీం యద్వద్వరత్రాం చ మతఙ్గమః । ఉదారలీలో దేవేశో వర్ణితః సాత్త్వతర్షభైః
హలయుధుడు తన బలమైన భుజాలను హలానికి మీద ఉంచి, అక్షయుడై, ఇంద్రుడు తన బంగారు వజ్రాయుధంతో, గజరాజు తన అంకుశంతో ఉన్నట్టే, ఆ దేవతల అధిపతి, సాత్త్వతులలో శ్రేష్ఠులచే మహిమగా వర్ణించబడుతున్నాడు.
నరకస్వరూపవర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ తస్యానుభావం భగవాన్ బ్రహ్మపుత్రః సనాతనః । సభాయాం బ్రహ్మదేవస్య గాయమాన ఉపాసతే
నరకాసురుని స్వరూప వర్ణన. శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ శాశ్వతుడు, బ్రహ్మ కుమారుడు, బ్రహ్మదేవుని సభలో ఆయన మహిమను పాడుతూ భక్తులు పూజిస్తున్నారు.
ఉత్పత్తిస్థితిలయహేతవోఽస్య కల్పాః సత్త్వాద్యాః ప్రకృతిగుణా యదీక్షయాఽఽసన్ । యద్రూపం ధ్రువమకృతం యదేకమాత్మన్- నానాధాత్కథముహ వేద తస్య వర్త్మ
సృష్టి, స్థితి, లయ కారణాలు, కాలచక్రాలు, సత్త్వాది ప్రకృతి గుణాలు—all ఇవన్నీ ఆయన సంకల్పంతో కలిగాయి. ఆయన రూపం మారదు, జన్మించదు, ఒక్కడే స్వరూపంగా ఉన్నాడు. అన్ని భేదాలకు ఆధారమైన ఆయన మార్గాన్ని ఇక్కడ ఎవరు తెలుసుకోగలరు?
మూర్తిం నః పురుకృపయా బభార సత్త్వం సంశుద్ధం సదసదిదం విభాతి యత్ర । యల్లీలాం మృగపతిరాదదేఽనవద్యా- మాదాతుం స్వజనమనాంస్యుదారవీర్యః
మనకోసం అపారమైన దయతో పరమాత్ముడు ఒక రూపాన్ని ధరించాడు. ఆ రూపంలో సత్యాసత్యాలు రెండూ ప్రకాశిస్తాయి. ఆ మృగపతిని, అపరిమితమైన శక్తితో, తన జనుల మనసులను ఆకర్షించేందుకు, నిందలేని లీలను స్వీకరించాడు.
యన్నామ శ్రుతమనుకీర్తయేదకస్మా- దార్తో వా యది పతితః ప్రలమ్భనాద్వా । హన్త్యంహః సపది నృణామశేషమన్యం కం శేషాద్భగవత ఆశ్రయేత్యుముక్షుః
ఎవరైనా యథాక్షణం, బాధలోనో, పతించిపోయినపుడో, మోసపోయినపుడో, ఆయన నామాన్ని వినినా, జపించినా, వెంటనే వారి పాపాలన్నీ నశిస్తాయి. ముక్తిని కోరేవారికి భగవంతుడిని తప్ప ఇంకెవరికి ఆశ్రయం ఉంది?
మూర్ధన్యర్పితమణువత్సహస్రమూర్ధ్నో భూగోలం సగిరిసరిత్సముద్రసత్త్వమ్ । ఆనన్త్యాదనమితవిక్రమస్య భూమ్నః కో వీర్యాణ్యధిగణయేత్సహస్రజిహ్వః
వెయ్యి తలలతో ఉన్న ఆయన, పర్వతాలు, నదులు, సముద్రాలు, జీవులతో కూడిన భూమిని తన తలపై చిన్న ధూలిపాటిగా మోస్తున్నాడు. అపారమైన, ఎవ్వరూ లెక్కించలేని ఆయన శక్తిని వెయ్యి నాలుకలున్నవాడు కూడా వివరించలేడు.
ఏవంప్రభావో భగవాననన్తో దురన్తవీర్యోరుగుణానుభావః । మూలే రసాయాః స్థిత ఆత్మతన్త్రో యో లీలయా క్ష్మాం స్థితయే బిభర్తి
అంతటి మహిమ కలిగిన, దుర్జయ శక్తి గల పరమాత్ముడు, అనేక గొప్ప గుణాలతో, నీటి మూలంలో స్వతంత్రంగా స్థితిచేసి, తన లీలతో భూమిని మోయుచున్నాడు.