ఆశిషాం ప్రభవం ముక్త్వా యో మూఢో లోకసమ్పది । అస్మత్పితామహః శ్రీమాన్ ప్రహ్లాదో భగవత్ప్రియః
సకల ఆశీర్వాదాల మూలాన్ని వదిలిపెట్టి, లోకసంపదలో మునిగిపోయే వాడు మూర్ఖుడు. భగవంతునికి ప్రియమైన మన పితామహుడు ప్రహ్లాదుడు అలా చేయలేదు.
దాస్యం వవ్రే విభోస్తస్య సర్వలోకోపకారకః । పిత్ర్యమైశ్వర్యమతులం దీయమానం చ విష్ణునా
అన్ని లోకాలకూ ఉపకారకుడైన ఆయన, విష్ణువు అపూర్వమైన పితృసంపదను ఇచ్చినా, భగవంతునికి దాస్యాన్ని మాత్రమే కోరుకున్నాడు.
పితర్యుపరతే వీరే నైవైచ్ఛద్భగవత్ప్రియః । తస్యాతులానుభావస్య సర్వలోకోపధీమతః
వీరుడైన తన తండ్రి మరణించినప్పుడు, భగవంతునికి ప్రియుడైన ఆయన దాన్ని కోరలేదు. అంతటి అపూర్వమైన జ్ఞానం, అన్ని లోకాల ఆధారమైన వాడికి ఉంది.
అస్మద్విధో నాల్పపక్వేతరదోషోఽవగచ్ఛతి । ఏవం దైత్యపతిః సోఽయం బలిః పరమపూజితః
నా వంటి తక్కువ పుణ్యశీలి, పరమపూజితుడైన ఈ దైత్యపతి బలిచక్రవర్తి మహిమను పూర్తిగా గ్రహించలేను.
సుతలే వర్తతే యస్య ద్వారపాలో హరిః స్వయమ్ । ఏకదా దిగ్విజయే రాజా రావణో లోకరావణః
సుతలలో నివసించే ఆయన ద్వారపాలకుడే స్వయంగా హరి. ఒకసారి లోకాలను కలవరపరిచే రావణుడు దిక్విజయానికి బయలుదేరాడు.
ప్రవిశన్సుతలే యేన భక్తానుగ్రహకారిణా । పాదాఙ్గుష్ఠేన ప్రక్షిప్తో యోజనాయుతమత్ర హి
సుతలలో ప్రవేశించిన రావణుణ్ని, భక్తులకు అనుగ్రహించే భగవంతుడు తన పాదపు బొటనవేలితో పది వేల యోజనాలు దిగువకు నెట్టేశాడు.
ఏవంభూతానుభావోఽయం బలిః సర్వసుఖైకభుక్ । ఆస్తే సుతలరాజస్థో దేవదేవప్రసాదతః
ఇంతటి మహిమ కలిగిన బలిచక్రవర్తి, సర్వసుఖాలను అనుభవిస్తూ, దేవతల దేవుడి అనుగ్రహంతో సుతలలో రాజుగా ఉన్నాడు.
తలాతలాదిలోకవర్ణనేఽనన్తవర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ తతోఽధస్తాద్వివరకం తలాతలముదీరితమ్ । దానవేన్ద్రో మయో నామ త్రిపురాధిపతిర్మహాన్
తలాతలాది లోకాల వర్ణన: శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు—ఆ లోకానికి దిగువన తలాతలము అనే లోకం ఉంది. అక్కడ త్రిపురాధిపతి, మహాబలశాలి దానవేంద్రుడు మయుడు నివసిస్తున్నాడు.
త్రిలోక్యాః శఙ్కరేణాయం పాలితో దగ్ధపూస్త్రయః । దేవదేవప్రసాదాత్తు లబ్ధరాజ్యసుఖాస్పదః
త్రిలోకాలను పాలించే మయుని మూడు పురాలు శంకరుడు దహించాడు. అయినా ఆయన రక్షణ చేస్తూ, దేవతల దేవుడి అనుగ్రహంతో మళ్లీ రాజ్యసుఖాన్ని పొందాడు.
ఆచార్యో మాయినాం సోఽయం నానామాయావిశారదః । పూజ్యతే రాక్షసైర్ఘోరైః సర్వకార్యసమృద్ధయే
అతడు మాయావిద్యలో నిపుణుడైన మాయగాళ్లకు ఆచార్యుడు. భయంకరమైన రాక్షసులు తమ కార్యసిద్ధికోసం అతడిని పూజిస్తారు.
తతోఽధస్తాస్తువిఖ్యాతం మహాతలమితి స్ఫుటమ్ । సర్పాణాం కాద్రవేయాణాం గణః క్రోధవశో మహాన్
ఆ లోకానికి కిందగా మహాతలము అనే ప్రసిద్ధమైన ప్రాంతం ఉంది. అక్కడ కోపంతో ఉన్న పెద్ద పెద్ద సర్పాలైన కాద్రవేయులు నివసిస్తున్నారు.
అనేకశిరసాం విప్ర ప్రధానాన్కీర్తయామి తే । కుహకస్తక్షకశ్చైవ సుషేణః కాలియస్తథా
ఓ మునీంద్రా, అనేక తలలతో ఉన్న సర్పాలలో ముఖ్యులైన కుహకుడు, తక్షకుడు, సుషేణుడు, అలాగే కాలియుడు ఉన్నారు.
మహాభోగా మహాసత్త్వాః క్రూరాః క్రూరస్వజాతయః । పతత్రిరాజాధిపతేరుద్విగ్నాః సర్వ ఏవ తే
వారు గొప్ప శక్తి, బలంతో కూడినవారు, క్రూరమైన వంశానికి చెందినవారు. పక్షిరాజు వల్ల అందరూ భయంతో ఉండేవారు.
స్వకలత్రాపత్యసుహృత్కుటుమ్బస్య చ సఙ్గతాః । ప్రమత్తా విహరన్త్యేవ నానాక్రీడావిశారదాః
తమ భార్యలు, పిల్లలు, స్నేహితులు, కుటుంబ సభ్యులతో కలిసి, వారు నిర్లక్ష్యంగా విహరిస్తూ,色色 ఆటల్లో నిపుణులై ఆనందంగా తిరుగుతారు.
తతోఽధస్తాచ్చ వివరే రసాతలసమాహ్వయే । దైతేయా నివసన్త్యేవ పణయో దానవాశ్చ యే
అదికిందగా రసాతలము అనే లోహంలో, దైత్యులు, పణులు, దానవులు నివసిస్తున్నారు.
నివాతకవచా నామ హిరణ్యపురవాసినః । కాలేయా ఇతి చ ప్రోక్తాః ప్రత్యనీకా హవిర్భుజామ్
నివాతకవచులు, హిరణ్యపురంలో నివసించే వారు, కాలేయులు అని కూడా పిలవబడే వారు, యజ్ఞకారులకు శత్రువులుగా ఉంటారు.
మహౌజసశ్చోత్పత్త్యైవ మహాసాహసినస్తథా । సకలేశస్య చ హరేస్తేజసా హతవిక్రమాః
వారు జన్మతహ గొప్ప బలంతో, ధైర్యంతో ఉంటారు. అయినా, సమస్త లోకాధిపతి అయిన హరిదేవుని తేజస్సుతో వారి శక్తి తగ్గిపోయింది.
బిలేశయా ఇవ సదా వివరే నివసన్తి హి । యే వై వాగ్భిః సరమయా శక్రదూత్యా నిరన్తరమ్
వారు ఎప్పుడూ గుహల్లో నివసించే వారిలా ఆ లోహాల్లో ఉంటారు. ఇంద్రుని దూతలు ఎప్పుడూ కఠినమైన మాటలతో వారిని బాధిస్తారు.
మన్త్రవర్ణాభిరసురాస్తాడితా బిభ్యతి స్మ హ । తతోఽప్యధస్తాత్పాతాలే నాగలోకాధిపాలకాః
మంత్రశక్తితో ఆ అసురులు భయపడిపోతారు. ఆ లోహానికి కిందగా పాతాళంలో నాగలోకానికి రక్షకులు ఉన్నారు.
వాసుకిప్రముఖాః శఙ్ఖః కులికః శ్వేత ఏవ చ । ధనఞ్జయో మహాశఙ్ఖో ధృతరాష్ట్రస్తథైవ చ
వాసుకి, శంఖుడు, కులికుడు, శ్వేతుడు, ధనంజయుడు, మహాశంఖుడు, ధృతరాష్ట్రుడు మొదలైన వారు అక్కడ ప్రధానంగా ఉన్నారు.
శఙ్ఖచూడః కమ్బలాశ్వతరో దేవోపదత్తకః । మహామర్షా మహాభోగా నివసన్తి విషోల్బణాః
శంఖచూడుడు, కంబలుడు, అశ్వతరుడు, దేవోపదత్తకుడు—ఇవారు పెద్ద కోపంతో, గొప్ప శక్తితో, విషంతో నిండిన వారు అక్కడ నివసిస్తున్నారు.
పఞ్చమస్తకవన్తశ్చ ఫణాసప్తకభూషితాః । కేచిద్దశఫణాః కేచిచ్ఛతశీర్షాస్తథాపరే
కొంతమందికి ఐదు తలలు, ఏడు ఫణాలతో అలంకరించబడి ఉంటారు. మరికొందరికి పది ఫణాలు, ఇంకొందరికి వంద తలలు ఉంటాయి.
సహస్రశిరసః కేఽపి రోచిష్ణుమణిధారకాః । పాతాలరన్ధ్రతిమిరనికరం స్వమరీచిభిః
కొంతమందికి వెయ్యి తలలు, ప్రకాశవంతమైన మణులు ఉంటాయి. వారి కాంతితో పాతాళంలోని గుహలలోని అంధకారం తొలగిపోతుంది.
విధమన్తి చ దేవర్షే సదా సఞ్జాతమన్యవః । అస్య మూలప్రదేశే హి త్రింశత్సాహస్రకేఽన్తరే
దేవర్షీ, ఎప్పుడూ కోపంతో ఉండే వారు తమ కాంతితో పాతాళ గుహల్లోని చీకటిని పారద్రోలుతారు.
యోజనైః పరిసంఖ్యాతే తామసీ భగవత్కలా । అనన్తాఖ్యా సమాస్తే హి సర్వదేవప్రపూజితా
ఈ ప్రాంతపు మూలంలో, ముప్పై వేల యోజనాల విస్తీర్ణంలో, భగవంతుని తామసిక శక్తి అయిన అనంతుడు, సమస్త దేవతలచే పూజించబడుతూ, అక్కడ ఉన్నాడు.
అహమిత్యభిమానస్య లక్షణం యం ప్రచక్షతే । సఙ్కర్షణం సాత్వతీయాః కర్షణం ద్రష్ట్టదృశ్యయోః
‘నేను’ అనే భావానికి గుర్తుగా చెప్పబడేది, సాత్వతులు సంకర్షణుడు అని పిలిచే, దృష్టికర్తను మరియు దృష్టిని కలిపే శక్తి.
ఇదం భూమణ్డలం యస్య సహస్రశిరసః ప్రభోః । అనన్తమూర్తేః శేషస్య ధ్రియమాణం చ శీర్షకే
ఈ భూమండలాన్ని వెయ్యి తలలతో ఉన్న అనంతమూర్తి అయిన శేషుని తలపై ఉంచి ఉన్నారు.
పృధ్వీగోలమశేషం హి సిద్ధార్థ ఇవ లక్ష్యతే । యస్య కాలేన దేవస్య సఞ్జిహీర్షోః సమం విభోః
ఈ భూమి గోళం మొత్తం, సిద్ధార్థంగా కనిపిస్తూ, సమస్తాన్ని కలిగి ఉన్న ఆ దేవుని సంకల్పంతో, కాలక్రమంలో ఆయన దానిని ఉపసంహరించాలనుకుంటాడు.
చరాచరం భ్రువోరన్తర్వివరాదుదపద్యత । సాఙ్కర్షణో నామ రుద్రో వ్యూహైకాదశశోభితః
ఆయన భ్రూవద్దుల మధ్య ఖాళీ నుండి చరాచర జగత్తు పుట్టింది. అక్కడినుండే శంకర్షణుడు అనే రుద్రుడు, పదకొండు రూపాలతో ప్రకాశిస్తూ, అవతరించాడు.
త్రిలోచనశ్చ త్రిశిఖం శూలముత్తమ్భయన్స్వయమ్ । ఉదతిష్ఠన్మహాసత్త్వో మహాభూతక్షయఙ్కరః
ఆయనకు మూడు కళ్ళు, మూడు జటలు ఉన్నాయి. తన చేతిలో త్రిశూలాన్ని ఎత్తిపట్టి, మహాశక్తితో, మహాభూతాలను నశింపజేసే మహాత్ముడు అక్కడ నిలిచాడు.