సంలాపవిభ్రమాద్యైశ్చ రమయన్త్యపి తాః స్త్రియః । యస్మిన్నుపయుక్తే జనో మనుతే బహుధా స్వయమ్
మధురమైన మాటలతో, ప్రేమభరితమైన ఆటలతో ఆ స్త్రీలు అతన్ని ఆనందింపజేస్తారు. అలా చేసినవాడు తాను ఎన్నో విధాలుగా భావించటం మొదలుపెడతాడు—
ఈశ్వరోఽహమహం సిద్ధో నాగాయుతబలో మహాన్ । ఆత్మానం మన్యమానః సన్మదాన్ధ ఇవ కథ్యతే
నేనే ప్రభువు, నేనే సిద్ధుడను, నాకు నాగల కోటి బలం ఉంది అని తాను తానే గొప్పవాడినని అనుకుంటూ, మదంతో మత్తులో మునిగిపోతాడు.
ఏవం ప్రోక్తా స్థితిశ్చాత్ర అతలస్య చ నారద । ద్వితీయవివరస్యాత్ర వితలస్య నిబోధత
ఇలా అతల లోక స్థితిని వివరించాను నారదా! ఇప్పుడు రెండవ లోహమైన విటల గురించి విను.
భూతలాధస్తలే చైవ వితలే భగవాన్భవః । హాటకేశ్వరనామాయం స్వపార్షదగణైర్వృతః
భూమి కింద ఉన్న విటలలో, హాటకేశ్వరుడు అనే పేరుతో భగవాన్ భవుడు తన సేవకులతో కలిసి నివసిస్తున్నాడు.
ప్రజాపతికృతస్యాపి సర్గస్య బృంహణాయ చ । భవాన్యా మిథునీభూయ ఆస్తే దేవాధిపూజితః
ప్రజాపతి సృష్టిని పెంచేందుకు, భవానితో కలిసి జంటగా దేవతలందరి పూజలు అందుకుంటూ అక్కడ ఉంటున్నాడు.
భవయోర్వీర్యసమ్భూతా హాటకీ సరిదుత్తమా । సమిద్ధో మరుతా వహ్నిరోజసా పిబతీవ హి
భవుడు, భవానిల కలయికతో హాటకీ అనే ఉత్తమ నది పుట్టింది. ఆ నది గాలి, అగ్ని శక్తితో మండుతూ, అన్నింటినీ పీల్చుకుంటూ పోతున్నట్టు కనిపిస్తుంది.
తన్నిష్ఠ్యూతం హాటకాఖ్యం సువర్ణం దైత్యవల్లభమ్ । దైత్యాఙ్గనా భూషణార్హం సదా తం ధారయన్తి హి
ఆ నదిలో నుంచి కారే హాటక అనే బంగారం, దైత్యులకు ఎంతో ఇష్టమైనది. దైత్య స్త్రీలు దాన్ని అలంకారంగా ఎప్పుడూ ధరిస్తారు.
తద్బిలాధస్తలాత్ప్రోక్తం సుతలాఖ్యం బిలేశ్వరమ్ । పుణ్యశ్లోకో బలిర్నామా ఆస్తే వైరోచనిర్మునే
ఆ బిలాల కింద ఉన్న సుతల అనే లోకానికి బిలేశ్వరుడు అధిపతి. అక్కడ విరోచనుని కుమారుడు, పుణ్యశ్లోకుడైన బలి నివసిస్తున్నాడు మునీశ్వరా!
మహేన్ద్రస్య చ దేవస్య చికీర్షుః ప్రియముత్తమమ్ । త్రివిక్రమోఽపి భగవాన్ సుతలే బలిమానయత్
మహేంద్రుడికి అత్యుత్తమమైన మేలు చేయాలని కోరుతూ, త్రివిక్రముడు అయిన భగవంతుడు బలిని సుతలలోకి తీసుకెళ్లాడు.
త్రైలోక్యలక్ష్మీమాక్షిప్య స్థాపితః కిల దైత్యరాట్ । ఇన్ద్రాదిష్వప్యలబ్ధా యా సా శ్రీస్తమనువర్తతే
మూడు లోకాల ఐశ్వర్యాన్ని తీసుకొని, ఆ దైత్యరాజు అక్కడ స్థాపించబడ్డాడు. ఇంద్రుడు మొదలైనవారికి అందని లక్ష్మీ దేవి అతనిని అనుసరిస్తోంది.
తమేవ దేవదేవేశమారాధయతి భక్తితః । వ్యపేతసాధ్వసోఽద్యాపి వర్తతే సుతలాధిపః
ఆ సుతలాధిపతి, దేవతల దేవుడైన వాడిని భక్తితో ఆరాధిస్తూ, ఎలాంటి భయం లేకుండా ఇప్పటికీ అక్కడే ఉన్నాడు.
భూమిదానఫలం హ్యేతత్పాత్రభూతేఽఖిలేశ్వరే । వర్ణయన్తి మహాత్మానో నైతద్యుక్తం చ నారద
భూమిని దానం చేసిన ఫలం ఇదే అని, సర్వేశ్వరుడు స్వయంగా దానిని స్వీకరించినప్పుడు ఫలం ఇలా వస్తుందని మహాత్ములు చెబుతారు. కానీ నారదా! ఇది తగినది కాదు.
వాసుదేవే భగవతి పురుషార్థప్రదే హరౌ । ఏతద్దానఫలం విప్ర సర్వథా నహి యుజ్యతే
ఓ బ్రాహ్మణా! వాసుదేవుడు, హరి, మనుష్యులకు కావలసిన అన్ని ఫలితాలు ప్రసాదించేవాడు. ఆయనకు ఈ దానం చేసిన ఫలితాన్ని మరే విధంగా సమానంగా పొందడం అసాధ్యం.
యస్యైవ దేవదేవస్య నామాపి వివశో గృణన్ । స్వకీయకర్మబన్ధీయగుణాన్విధునుతేఽఞ్జసా
దేవతలకే దేవుడైన ఆయన పేరును అనుకోకుండా కూడా ఉచ్చరిస్తే, మన కర్మ బంధాల వల్ల కలిగిన దోషాలు త్వరగా తొలగిపోతాయి.
యత్క్లేశబన్ధహానాయ సాంఖ్యయోగాదిసాధనమ్ । కుర్వతే యతయో నిత్యం భగవత్యఖిలేశ్వరే
బాధలు తొలగించేందుకు, యోగం, సాంక్యము వంటి మార్గాలను యతులు ఎప్పుడూ అఖిలేశ్వరుడైన భగవంతుని ధ్యానం చేస్తూ ఆచరిస్తారు.
న చాయం భగవానస్మాననుజగ్రాహ నారద । మాయామయం చ భోగానామైశ్వర్యం వ్యతనోత్పరమ్
నారదా! ఈ భగవంతుడు మనపై దయ చూపలేదు. బదులుగా మాయతో కూడిన అనుభవాలు, ఐశ్వర్యాన్ని మాత్రమే ఇచ్చాడు.
సర్వక్లేశాధిహేతుం తదాత్మానుస్మృతిమోషణమ్ । యం సాక్షాద్భగవాన్ విష్ణుః సర్వోపాయవిదీశ్వరః
మనకున్న బాధలకు మూలమైన ఆత్మస్మరణను పోగొట్టడం, అన్నిటినీ తెలిసిన ఈశ్వరుడైన విష్ణువు నేరుగా చేశాడు.
యాఞ్జాఛలేనాపహృతం సర్వస్వం దేహశేషకమ్ । అప్రాప్తాన్యోపాయ ఈశః పాశైర్వారుణసంభవైః
ఒక అభ్యర్థన పేరుతో మన సర్వస్వాన్ని, చివరకు శరీరం వరకూ తీసుకొని, వేరే మార్గం లేకపోయి, వరుణుని బందాలతో మనల్ని కట్టేశాడు.
బన్ధయిత్వావముచ్యాపి గిరిదర్యామివాబ్రవీత్ । అసావిన్ద్రో మహామూఢో యస్య మన్త్రీ బృహస్పతిః
మనల్ని బంధించి, మళ్లీ కొండ గుహలో విడిచిపెట్టిన తరువాత, 'బృహస్పతి మంత్రి అయిన ఇంద్రుడు ఎంత మూర్ఖుడు!' అని అన్నాడు.
ప్రసన్నమిమమత్యర్థమయాచల్లోకసమ్పదమ్ । త్రైలోక్యమిదమైశ్వర్యం కియదేవాతితుచ్ఛకమ్
ఆయన అనుగ్రహంతో నాకు వచ్చిన ఈ లోకాల సంపద, మూడు లోకాలపై రాజ్యాధికారం—ఇవి ఎంత తక్కువగా, నిస్సారంగా ఉన్నాయి!
ఆశిషాం ప్రభవం ముక్త్వా యో మూఢో లోకసమ్పది । అస్మత్పితామహః శ్రీమాన్ ప్రహ్లాదో భగవత్ప్రియః
సకల ఆశీర్వాదాల మూలాన్ని వదిలిపెట్టి, లోకసంపదలో మునిగిపోయే వాడు మూర్ఖుడు. భగవంతునికి ప్రియమైన మన పితామహుడు ప్రహ్లాదుడు అలా చేయలేదు.
దాస్యం వవ్రే విభోస్తస్య సర్వలోకోపకారకః । పిత్ర్యమైశ్వర్యమతులం దీయమానం చ విష్ణునా
అన్ని లోకాలకూ ఉపకారకుడైన ఆయన, విష్ణువు అపూర్వమైన పితృసంపదను ఇచ్చినా, భగవంతునికి దాస్యాన్ని మాత్రమే కోరుకున్నాడు.
పితర్యుపరతే వీరే నైవైచ్ఛద్భగవత్ప్రియః । తస్యాతులానుభావస్య సర్వలోకోపధీమతః
వీరుడైన తన తండ్రి మరణించినప్పుడు, భగవంతునికి ప్రియుడైన ఆయన దాన్ని కోరలేదు. అంతటి అపూర్వమైన జ్ఞానం, అన్ని లోకాల ఆధారమైన వాడికి ఉంది.
అస్మద్విధో నాల్పపక్వేతరదోషోఽవగచ్ఛతి । ఏవం దైత్యపతిః సోఽయం బలిః పరమపూజితః
నా వంటి తక్కువ పుణ్యశీలి, పరమపూజితుడైన ఈ దైత్యపతి బలిచక్రవర్తి మహిమను పూర్తిగా గ్రహించలేను.
సుతలే వర్తతే యస్య ద్వారపాలో హరిః స్వయమ్ । ఏకదా దిగ్విజయే రాజా రావణో లోకరావణః
సుతలలో నివసించే ఆయన ద్వారపాలకుడే స్వయంగా హరి. ఒకసారి లోకాలను కలవరపరిచే రావణుడు దిక్విజయానికి బయలుదేరాడు.
ప్రవిశన్సుతలే యేన భక్తానుగ్రహకారిణా । పాదాఙ్గుష్ఠేన ప్రక్షిప్తో యోజనాయుతమత్ర హి
సుతలలో ప్రవేశించిన రావణుణ్ని, భక్తులకు అనుగ్రహించే భగవంతుడు తన పాదపు బొటనవేలితో పది వేల యోజనాలు దిగువకు నెట్టేశాడు.
ఏవంభూతానుభావోఽయం బలిః సర్వసుఖైకభుక్ । ఆస్తే సుతలరాజస్థో దేవదేవప్రసాదతః
ఇంతటి మహిమ కలిగిన బలిచక్రవర్తి, సర్వసుఖాలను అనుభవిస్తూ, దేవతల దేవుడి అనుగ్రహంతో సుతలలో రాజుగా ఉన్నాడు.
తలాతలాదిలోకవర్ణనేఽనన్తవర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ తతోఽధస్తాద్వివరకం తలాతలముదీరితమ్ । దానవేన్ద్రో మయో నామ త్రిపురాధిపతిర్మహాన్
తలాతలాది లోకాల వర్ణన: శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు—ఆ లోకానికి దిగువన తలాతలము అనే లోకం ఉంది. అక్కడ త్రిపురాధిపతి, మహాబలశాలి దానవేంద్రుడు మయుడు నివసిస్తున్నాడు.
త్రిలోక్యాః శఙ్కరేణాయం పాలితో దగ్ధపూస్త్రయః । దేవదేవప్రసాదాత్తు లబ్ధరాజ్యసుఖాస్పదః
త్రిలోకాలను పాలించే మయుని మూడు పురాలు శంకరుడు దహించాడు. అయినా ఆయన రక్షణ చేస్తూ, దేవతల దేవుడి అనుగ్రహంతో మళ్లీ రాజ్యసుఖాన్ని పొందాడు.
ఆచార్యో మాయినాం సోఽయం నానామాయావిశారదః । పూజ్యతే రాక్షసైర్ఘోరైః సర్వకార్యసమృద్ధయే
అతడు మాయావిద్యలో నిపుణుడైన మాయగాళ్లకు ఆచార్యుడు. భయంకరమైన రాక్షసులు తమ కార్యసిద్ధికోసం అతడిని పూజిస్తారు.