సుహృద్భిరనుజీవాద్యైః సంయుతాశ్చ గృహేశ్వరాః । ఈశ్వరాదప్రతిహతకామా మాయావినశ్చ తే
స్నేహితులు, సేవకులు, ఇతరులతో చుట్టుముట్టబడి, వారు తమ ఇళ్లలో అధిపతులుగా ఉంటారు. వారి కోరికలు ఎవరూ అడ్డుకోలేరు, వారు మాయలో నిపుణులు.
నివసన్తి సదా హృష్టాః సర్వర్తుసుఖసంయుతాః । మయేన మాయావిభునా యేషు యేషు చ నిర్మితాః
వారు ఎప్పుడూ ఆనందంగా, అన్ని ఋతువుల సుఖాలతో అక్కడ నివసిస్తారు. మాయ అనే మాయావిభువు ప్రతి ప్రాంతంలో నిర్మించిన నగరాల్లో వారు ఉంటారు.
పురః ప్రకామశో భక్తా మణిప్రవరశాలినః । విచిత్రభవనాట్టాలగోపురాద్యాః సహస్రశః
ఆ ప్రాంతాల్లో అద్భుతమైన నగరాలు విస్తారంగా నిర్మించబడి, విలువైన రత్నాలతో అలంకరించబడి, వెరైటి భవనాలు, గోపురాలు, కోటలు వేల సంఖ్యలో ఉన్నాయి.
సభాచత్వరచైత్యాదిశోభాఢ్యాః సురదుర్లభాః । నాగాసురాణాం మిథునైః సపారావతసారికైః
సభలు, చౌకట్లు, దేవాలయాలు మొదలైనవి అందంగా అలంకరించబడి, దేవతలకు కూడా దుర్లభమైనవి. అక్కడ నాగాసురుల జంటలు, పావురాలు, మైనాలు కలిసి ఉంటాయి.
కీర్ణకృత్రిమభూమిశ్చ వివరేశగృహోత్తమైః । అలఙ్కృతాశ్చకాసన్తి ఉద్యానాని మహాన్తి చ
కృత్రిమంగా తయారైన భూమి మీద, గుహల యజమానుల అద్భుత గృహాలతో అలంకరించబడి, పెద్ద ఉద్యానవనాలు ప్రకాశంగా మెరిసిపోతున్నాయి.
మనఃప్రసన్నకారీణి ఫలపుష్పవిశాలిభిః । లలనానాం విలాసార్హస్థానైః శోభితభాఞ్జి చ
విపులమైన పండ్లు, పువ్వులతో ఆ ఉద్యానవనాలు మనసుకు ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి. అందమైన స్త్రీలు విహరించడానికి అనువైన ప్రదేశాలతో అవి అలంకరించబడి ఉంటాయి.
నానావిహంగమవ్రాతసంయుక్తజలరాశిభిః । స్వచ్ఛార్ణపూరితహ్రదైః పాఠీనసమలఙ్కృతైః
వివిధ రకాల పక్షుల గుంపులతో, నీటి సముదాయాలతో, పారదీసిన ఇసుకతో నిండిన లోతుల్లో, పాఠీన మత్స్యాలతో అలంకరించబడి ఉంటాయి.
జలజన్తుక్షుబ్ధనీరనీరజాతైరనేకశః । కుముదోత్పలకహ్లారనీలరక్తోత్పలైస్తథా
ఆ నీళ్ళు అనేక జలజంతువుల చలనంతో అలమటించి, కమలాలు, నీలపద్మాలు, ఎర్రపద్మాలు, కుముదాలు, ఉత్పలాలతో నిండిపోతాయి.
తేషు కృతనికేతానాం విహారైః సఙ్కులాని చ । ఇన్ద్రియోత్సవకారైశ్చ తథైవ వివిధైః స్వరైః
వారు నివాసం ఏర్పరచుకున్న ఆ ప్రదేశాలు వినోదాలతో, ఇంద్రియ సుఖాలతో, రకరకాల సంగీతాలతో నిండి ఉంటాయి.
అమరాణాం చ పరమాం శ్రియం చాతిశయన్తి చ । యత్ర నైవ భయం క్వాపి కాలాఙ్గైర్దినరాత్రిభిః
అక్కడ వారు అమరుల మహిమకన్నా మించిపోయి, కాలం, పగలు, రాత్రి వల్ల ఎక్కడా భయం ఉండదు.
యత్రాహిప్రవరాణాం చ శిరఃస్థైర్మణిరశ్మిభిః । నిత్యం తమః ప్రబాధ్యేత సదా ప్రస్ఫుటకాన్తిభిః
అక్కడ అగ్రగణ్యమైన సర్పాల తలలపై ఉన్న మణుల కాంతితో ఎప్పుడూ చీకటి తొలగిపోతూ, ప్రకాశవంతంగా మెరిసిపోతుంది.
న వా ఏతేషు వసతాం దివ్యౌషధిరసాయనైః । రసాన్నపానస్నానాద్యైర్నాధయో న చ వ్యాధయః
అక్కడ నివసించే వారికి దివ్య ఔషధాలు, రసాయనాలు, ఆహారం, పానీయం, స్నానం వలన ఎలాంటి వ్యాధులు, రుగ్మతలు కలుగవు.
వలీపలితజీర్ణత్వవైవర్ణ్యస్వేదగన్ధతాః । అనుత్సాహవయోఽవస్థా న బాధన్తే కదాచన
వాళ్లకు ముడతలు, తెల్లజుట్టు, వృద్ధాప్యం, రంగు మారడం, చెమట, దుర్గంధం, ఉత్సాహహీనత, యవ్వన హీనత ఎప్పుడూ బాధించవు.
కల్యాణానాం సదా తేషాం న చ మృత్యుభయం కుతః । భగవత్తేజసోఽన్యత్ర చక్రాచ్చైవ సుదర్శనాత్
వారు ఎప్పుడూ శుభంగా ఉండి, వారికి మరణ భయం ఉండదు. భగవంతుని తేజస్సు, సుదర్శన చక్రాన్ని తప్ప మరొకటి వారికి హాని చేయదు.
యస్మిన్ప్రవిష్టే దైతేయవధూనాం గర్భరాశయః । ప్రాయో భయాత్పతన్త్యేవ స్రవన్తి బ్రహ్మపుత్రక
బ్రహ్మ కుమారుడా! అతడు లోపలికి వచ్చినప్పుడు, దైత్య స్త్రీల గర్భాలు భయంతో ఎక్కువగా పడిపోతూ, బయటికి కారిపోతాయి.
అతలవితలసుతలలోకవర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ ప్రథమే వివరే విప్ర అతలాఖ్యే మనోరమే । మయపుత్రో బలో నామ వర్తతేఽఖర్వగర్వకృత్
శ్రీనారాయణుడు ఇలా చెప్పాడు: మొదటి అందమైన లోహంలో, అతల అనే స్థలంలో, మాయకు కుమారుడైన బల అనే వాడు, అపారమైన గర్వంతో అక్కడ నివసిస్తున్నాడు.
షణ్ణవత్యో యేన సృష్టా మాయాః సర్వార్థసాధికాః । మాయావినో యాశ్చ సద్యో ధారయన్తి చ కాశ్చన
అతడు తొంభై ఆరు రకాల మాయలను సృష్టించాడు. అవన్నీ అన్ని కోరికలను తీరుస్తాయి. కొందరు మాయగాళ్లు వాటిని వెంటనే నేర్చుకుని ప్రదర్శించగలుగుతారు.
జృమ్భమాణస్య యస్యైవ బలస్య బలశాలినః । స్త్రీగణా ఉపపద్యన్తే త్రయోలోకవిమోహనాః
ఆ బలుడు జమ్మినప్పుడు, అతని శక్తివంతమైన జమ్ముతో, మూడు లోకాల్ని మాయచేసే స్త్రీల గుంపులు అక్కడ పుట్టుకొస్తాయి.
పుంశ్చల్యశ్చైవ స్వైరిణ్యః కామిన్యశ్చేతి విశ్రుతాః । యా వై బిలాయనం ప్రేష్ఠం ప్రవిష్టం పురుషం రహః
ఆ స్త్రీలు పుంశ్చలులు, స్వేచ్ఛగా తిరిగే వారు, కామంతో ఉండే వారు అని ప్రసిద్ధి. వారు తమకు ప్రియమైన పురుషుడు రహస్యంగా ఆ బిలంలోకి వచ్చినప్పుడు—
రసేన హాటకాఖ్యేన సాధయిత్వా ప్రయత్నతః । స్వవిలాసావలోకానురాగస్మితవిగూహనైః
హాటక అనే ప్రత్యేక మద్యం తాగించి, తమ చూపులతో, ఆటపాటలతో, ప్రేమతో, మరుగున నవ్వులతో—
సంలాపవిభ్రమాద్యైశ్చ రమయన్త్యపి తాః స్త్రియః । యస్మిన్నుపయుక్తే జనో మనుతే బహుధా స్వయమ్
మధురమైన మాటలతో, ప్రేమభరితమైన ఆటలతో ఆ స్త్రీలు అతన్ని ఆనందింపజేస్తారు. అలా చేసినవాడు తాను ఎన్నో విధాలుగా భావించటం మొదలుపెడతాడు—
ఈశ్వరోఽహమహం సిద్ధో నాగాయుతబలో మహాన్ । ఆత్మానం మన్యమానః సన్మదాన్ధ ఇవ కథ్యతే
నేనే ప్రభువు, నేనే సిద్ధుడను, నాకు నాగల కోటి బలం ఉంది అని తాను తానే గొప్పవాడినని అనుకుంటూ, మదంతో మత్తులో మునిగిపోతాడు.
ఏవం ప్రోక్తా స్థితిశ్చాత్ర అతలస్య చ నారద । ద్వితీయవివరస్యాత్ర వితలస్య నిబోధత
ఇలా అతల లోక స్థితిని వివరించాను నారదా! ఇప్పుడు రెండవ లోహమైన విటల గురించి విను.
భూతలాధస్తలే చైవ వితలే భగవాన్భవః । హాటకేశ్వరనామాయం స్వపార్షదగణైర్వృతః
భూమి కింద ఉన్న విటలలో, హాటకేశ్వరుడు అనే పేరుతో భగవాన్ భవుడు తన సేవకులతో కలిసి నివసిస్తున్నాడు.
ప్రజాపతికృతస్యాపి సర్గస్య బృంహణాయ చ । భవాన్యా మిథునీభూయ ఆస్తే దేవాధిపూజితః
ప్రజాపతి సృష్టిని పెంచేందుకు, భవానితో కలిసి జంటగా దేవతలందరి పూజలు అందుకుంటూ అక్కడ ఉంటున్నాడు.
భవయోర్వీర్యసమ్భూతా హాటకీ సరిదుత్తమా । సమిద్ధో మరుతా వహ్నిరోజసా పిబతీవ హి
భవుడు, భవానిల కలయికతో హాటకీ అనే ఉత్తమ నది పుట్టింది. ఆ నది గాలి, అగ్ని శక్తితో మండుతూ, అన్నింటినీ పీల్చుకుంటూ పోతున్నట్టు కనిపిస్తుంది.
తన్నిష్ఠ్యూతం హాటకాఖ్యం సువర్ణం దైత్యవల్లభమ్ । దైత్యాఙ్గనా భూషణార్హం సదా తం ధారయన్తి హి
ఆ నదిలో నుంచి కారే హాటక అనే బంగారం, దైత్యులకు ఎంతో ఇష్టమైనది. దైత్య స్త్రీలు దాన్ని అలంకారంగా ఎప్పుడూ ధరిస్తారు.
తద్బిలాధస్తలాత్ప్రోక్తం సుతలాఖ్యం బిలేశ్వరమ్ । పుణ్యశ్లోకో బలిర్నామా ఆస్తే వైరోచనిర్మునే
ఆ బిలాల కింద ఉన్న సుతల అనే లోకానికి బిలేశ్వరుడు అధిపతి. అక్కడ విరోచనుని కుమారుడు, పుణ్యశ్లోకుడైన బలి నివసిస్తున్నాడు మునీశ్వరా!
మహేన్ద్రస్య చ దేవస్య చికీర్షుః ప్రియముత్తమమ్ । త్రివిక్రమోఽపి భగవాన్ సుతలే బలిమానయత్
మహేంద్రుడికి అత్యుత్తమమైన మేలు చేయాలని కోరుతూ, త్రివిక్రముడు అయిన భగవంతుడు బలిని సుతలలోకి తీసుకెళ్లాడు.
త్రైలోక్యలక్ష్మీమాక్షిప్య స్థాపితః కిల దైత్యరాట్ । ఇన్ద్రాదిష్వప్యలబ్ధా యా సా శ్రీస్తమనువర్తతే
మూడు లోకాల ఐశ్వర్యాన్ని తీసుకొని, ఆ దైత్యరాజు అక్కడ స్థాపించబడ్డాడు. ఇంద్రుడు మొదలైనవారికి అందని లక్ష్మీ దేవి అతనిని అనుసరిస్తోంది.