ఆకల్పాన్తం చ క్రమన్తి ఖే శ్యేనాద్యాః ఖగా ఇవ । కర్మసారథయో వాయువశగాః సర్వ ఏవ తే
కల్పాంతం వరకు, ఆకాశంలో పక్షులు, ముఖ్యంగా గద్దలు ఎగిరిపోతున్నట్టు, వీరందరూ తమ కర్మ ఫలితానికి లోబడి, గాలివెత్తున సాగిపోతుంటారు.
ఏవం జ్యోతిర్గణాః సర్వే ప్రకృతేః పురుషస్య చ । సంయోగానుగృహీతాస్తే భూమౌ న నిపతన్తి చ
ఇలా, ప్రకృతి-పురుషుల కలయిక వల్ల సహాయపడే ఆ జ్యోతిర్మయ గణాలు భూమిపై పడిపోవు.
జ్యోతిశ్చక్రం కేచిదేతచ్ఛిశుమారస్వరూపకమ్ । సోపయోగం భగవతో యోగధారణకర్మణి
ఈ జ్యోతిర్మయ వలయాన్ని కొందరు శిశుమార రూపంగా పిలుస్తారు; ఇది భగవంతుని యోగధారణ సాధనకు ఉపయోగపడుతుంది.
యస్యార్వాక్శిరసః కుణ్డలీభూతవపుషో మునే । పుచ్ఛాగ్రే కల్పితో యోఽయం ధ్రువ ఉత్తానపాదజః
మహర్షీ, ఈ వలయాకారపు రూపంలో దిగువ తలవైపు, తోక చివర వద్ద ఉత్తానపాదుని కుమారుడు ధ్రువుడు స్థాపించబడ్డాడు.
లాఙ్గూలేఽస్య చ సమ్ప్రోక్తః ప్రజాపతిరకల్మషః । అగ్నిరిన్ద్రశ్చ ధర్మశ్చ తిష్ఠన్తే సురపూజితాః
ఈ తోక వద్ద పాపరహితుడైన ప్రజాపతి ఉన్నాడని చెబుతారు; అక్కడే అగ్ని, ఇంద్రుడు, ధర్ముడు కూడా దేవతలచే పూజింపబడుతూ నిలిచివుంటారు.
ధాతా విధాతా పుచ్ఛాన్తే కట్యాం సప్తర్షయస్తతః । దక్షిణావర్తభోగేన కుణ్డలాకారమీయుషః
తోక చివర వద్ద ధాత, విధాతలు ఉంటారు; నడుము భాగంలో కుడివైపు తిరిగే వలయాకారంలో సప్తర్షులు ఉంటారు.
ఉత్తరాయణభానీహ దక్షపార్శ్వేఽర్పితాని చ । దక్షిణాయనభానీహ సవ్యే పార్శ్వేఽర్పితాని చ
ఇక్కడ ఉత్తరాయణ నక్షత్రాలు కుడివైపు, దక్షిణాయన నక్షత్రాలు ఎడమవైపు అమర్చబడ్డాయి.
కుణ్డలాభోగవేశస్య పార్శ్వయోరుభయోరపి । సమసంఖ్యాశ్చావయవా భవన్తి కజనన్దన
ఈ వలయాకార రూపానికి రెండు వైపులా, కజనంద కుమారుడా, అవయవాలు సమానంగా ఉంటాయి.
అజవీథీ పృష్ఠభాగే ఆకాశసరిదౌదరే । పునర్వసుశ్చ పుష్యశ్చ శ్రోణ్యౌ దక్షిణవామయోః
అజవీధి వెనుక భాగంలో, ఆకాశగంగ కడుపులో, పునర్వసు, పుష్య నక్షత్రాలు కుడి, ఎడమ నడుము భాగాల్లో ఉంటాయి.
ఆర్ద్రాశ్లేషే పశ్చిమయోః పాదయోర్దక్షవామయోః । అభిజిచ్చోత్తరాషాఢా నాసయోర్దక్షవామయోః
ఆర్ద్ర, ఆశ్లేష నక్షత్రాలు కుడి, ఎడమ పాదాల్లో; అభిజిత్, ఉత్తరాషాఢ నక్షత్రాలు కుడి, ఎడమ ముక్కు భాగాల్లో ఉంటాయి.
యథాసంఖ్యం చ దేవర్షే శ్రుతిశ్చ జలభం తథా । కల్పితే కల్పనావిద్భిర్నేత్రయోర్దక్షవామయోః
దేవర్షీ, క్రమంగా చెవిలో, జలరాశిలో, నిపుణులచే నిర్ణయించబడిన విధంగా కుడి, ఎడమ కళ్లలో అమర్చబడ్డాయి.
ధనిష్ఠా చైవ మూలం చ కర్ణయోర్దక్షవామయోః । మఘాదీన్యష్టభానీహ దక్షిణాయనగాని చ
ధనిష్ఠ, మూల నక్షత్రాలు కుడి, ఎడమ చెవుల్లో; మఘ మొదలైన ఎనిమిది దక్షిణాయన నక్షత్రాలు కూడా ఇక్కడ అమర్చబడ్డాయి.
యుఞ్జీత వామపార్శ్వీయవంక్రిషు క్రమతో మునే । తథైవ మృగశీర్షాదీన్యుదగ్భాని చ యాని హి
మహర్షీ, వీటిని క్రమంగా ఎడమవైపు మడమలలో అమర్చాలి; అలాగే మృగశిర మొదలైన ఉత్తరాయణ నక్షత్రాలను కూడా అమర్చాలి.
దక్షపార్శ్వే వంక్రికేషు ప్రాతిలోమ్యేన యోజయేత్ । శతతారా తథా జ్యేష్ఠా స్కన్ధయోర్దక్షవామయోః
కుడివైపు మడమలలో వీటిని వ్యతిరేక క్రమంలో అమర్చాలి; శతతార, జ్యేష్ఠ నక్షత్రాలు కుడి, ఎడమ భుజాల్లో ఉంటాయి.
అగస్తిశ్చోత్తరహనావధరాయాం హనౌ యమః । ముఖేష్వఙ్గారకః ప్రోక్తో మన్దః ప్రోక్త ఉపస్థకే
అగస్త్యుడు పై దవడలో, యముడు కింది దవడలో, అంగారకుడు నోటిలో, మందుడు జననాంగంలో ఉంటారు.
బృహస్పతిశ్చ కకుది వక్షస్యర్కో గ్రహాధిపః । నారాయణశ్చ హృదయే చన్ద్రో మనసి తిష్ఠతి
బృహస్పతి కొమ్ములో, గ్రహాధిపతి సూర్యుడు ఛాతిలో, నారాయణుడు హృదయంలో, చంద్రుడు మనస్సులో నివసిస్తారు.
స్తనయోరశ్వినౌ నాభ్యాముశనాః పరికీర్తితః । బుధః ప్రాణాపానయోశ్చ గలే రాహుశ్చ కేతవః
అశ్వినీదేవతలు వక్షస్సులో, ఉశనుడు నాభిలో, బుధుడు ప్రాణ-అపానాలలో, రాహు, ధూమకేతువులు గొంతులో ఉంటారు.
సర్వాఙ్గేషు తథా రోమకూపే తారాగణాః స్మృతాః । ఏతద్భగవతో విష్ణోః సర్వదేవమయం వపుః
అన్ని అవయవాల్లో, రోమకూపాల్లో నక్షత్ర సమూహాలు ఉంటాయని భావిస్తారు; ఇదే భగవంతుడు విష్ణువు యొక్క సమస్త దేవతామయమైన శరీరం.
సన్ధ్యాయాం ప్రత్యహం ధ్యాయేత్ప్రయతో వాగ్యతో మునిః । నిరీక్షమాణశ్చోత్తిష్ఠేన్మన్త్రేణానేన ధీశ్వరః
ప్రతి రోజు సంధ్యాసమయంలో, మనస్సు మాటలపై నియంత్రణ కలిగిన ముని, ఈ మంత్రాన్ని జపిస్తూ, శ్రద్ధతో ధ్యానం చేసి, గమనిస్తూ లేవాలి, ఓ జ్ఞానేశ్వరా.
నమో జ్యోతిర్లోకాయ కాలాయానిమిషాం పతయే మహాపురుషాయాభిధీమహీతి
ప్రకాశించే లోకాధిపతికి, కాలస్వరూపుడికి, నిద్రలేని దేవతలకు అధిపతికి, మహాపురుషునికి నమస్సులు అని మనం ప్రకటించుదాం.
గ్రహర్క్షతారామయమాధిదైవికం పాపాపహం మన్త్రకృతాం త్రికాలమ్ । నమస్యతః స్మరతో వా త్రికాలం నశ్యేత తత్కాలజమాశు పాపమ్
గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, దేవతల ప్రభావం వల్ల కలిగే పాపాలను తొలగించే ఈ మంత్రాన్ని, మూడుసార్లు నిత్యం పూజించే లేదా జపించే వారికి, ఆ సమయంలో కలిగిన పాపాలు త్వరగా నశించిపోతాయి.
రాహుమణ్డలాద్యవస్థానవర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ అధస్తాత్సవితుః ప్రోక్తమయుతం రాహుమణ్డలమ్ । నక్షత్రవచ్చరతి చ సైంహికేయోఽతదర్హణః
శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు: సూర్యుని కింద పది వేల యోజనాల పరిమాణంలో రాహుమండలం ఉంది. సింహిక కుమారుడు నక్షత్రంలా సంచరిస్తాడు, కానీ అతడికి పూజ యోగ్యం లేదు.
సూర్యాచన్ద్రమసోరేవ మర్దనః సింహికాసుతః । అమరత్వం చ ఖేటత్వం లేభే యో విష్ణ్వనుగ్రహాత్
సింహిక కుమారుడు సూర్య చంద్రులను బాధించే వాడు. విష్ణువు అనుగ్రహంతో అతడు అమరత్వాన్ని, గ్రహస్థితిని పొందాడు.
యదదస్తరణేర్బిమ్బం తపతో యోజనాయుతమ్ । తచ్ఛాదకోఽసురో జ్ఞేయోఽప్యర్కసాహస్రవిస్తరమ్
సూర్యుని కింద ఉన్న మండలము పదివేల యోజనాల పొడవుతో ప్రకాశిస్తుంది. దానిని కప్పే అసురుడు, వెయ్యి సూర్యుల వెడల్పుతో ఉన్నవాడిగా తెలుసుకోవాలి.
త్రయోదశసహస్రం తు సోమస్యాచ్ఛాదకో గ్రహః । యః పర్వసమయే వైరానుబన్ధీ ఛాదకోఽభవత్
చంద్రుని కప్పే గ్రహం పదమూవేల యోజనాల పొడవుగలది. అమావాస్య లేదా పౌర్ణమి సమయంలో, వైరం వల్ల ఆ కవచం ఏర్పడుతుంది.
సూర్యాచన్ద్రమసోర్దూరాద్భవేచ్ఛాదనకారకః । తన్నిశమ్యోభయత్రాపి విష్ణునా ప్రేరితం స్వకమ్
సూర్య చంద్రుల కవచం దూరం నుంచి జరుగుతుంది. ఇది తెలిసిన తర్వాత, రెండు సందర్భాల్లోనూ విష్ణువు తన శక్తిని పంపిస్తాడు.
చక్రం సుదర్శనం నామ జ్వాలామాలాతిభీషణమ్ । తత్తేజసా దుఃసహేన సమన్తాత్పరివారితమ్
సుదర్శన చక్రం అగ్ని మాలలా భయంకరంగా ఉంటుంది. దాని తేజస్సు భరించలేనంతగా చుట్టూ వ్యాపించి ఉంటుంది.
ముహూర్తో ద్విజమానస్తు దూరాచ్చకితమానసః । ఆరాన్నివర్తతే సోఽయముపరాగ ఇతీవ హ
ఒక క్షణం పాటు, ద్విజుడు భయంతో దూరంగా నిలబడి, ఆ ప్రకాశాన్ని చూసి వెనక్కు తగ్గుతాడు. దీనినే ఉపగ్రహణం అంటారు.
ఉచ్యతే లోకమధ్యే తు దేవర్షే అవబుధ్యతామ్ । తతోఽధస్తాత్సమాఖ్యాతా లోకాః పరమపావనాః
ఓ దేవర్షీ, లోకమధ్యంలో నీకు అర్థమయ్యేలా ఇది వివరించబడింది. దాని కింద పవిత్రమైన లోకాలు చెప్పబడ్డాయి.
సిద్ధానాం చారణానాం చ విద్యాధ్రాణాం చ సత్తమ । యోజనాయుతవిఖ్యాతా లోకాః పుణ్యనిషేవితాః
ఓ మునిశ్రేష్ఠా, పది వేల యోజనాల పొడవుగల లోకాలు సిద్ధులు, చారణులు, విద్యాధరులు నివసించే, పుణ్యులు సందర్శించే ప్రదేశాలు.