కార్త్స్న్యేన సహ భుఞ్జీత కాలం తం వత్సరం విదుః । సంవత్సరం పరివత్సరమిడావత్సరమేవ చ
అంతటినీ కలిపి అనుభవించినప్పుడు, ఆ కాలాన్ని సంవత్సరంగా తెలుసుకుంటారు. ఆ సంవత్సరాన్ని, పరివత్సరం, ఇడావత్సరం,
అనువత్సరమిద్వత్సరమితి పఞ్చకమీరితమ్ । భానోర్మాన్ద్యశైఘ్ర్యసమగతిభిః కాలవిత్తమైః
అనువత్సరం, ఇట్వత్సరం అని ఐదు పేర్లతో పిలుస్తారు. సూర్యుని నడక మెల్లగా, వేగంగా, సమంగా ఉండడాన్ని కాలాన్ని తెలిసినవారు ఇలా వివరించారు.
ఏవం భానోర్గతిః ప్రోక్తా చన్ద్రాదీనాం నిబోధత । ఏవం చన్ద్రోఽర్కరశ్మిభ్యో లక్షయోజనమూర్ధ్వతః
ఇలా సూర్యుని గమనాన్ని వివరించాను. ఇప్పుడు చంద్రుడు మొదలైనవాటివి విను. చంద్రుడు సూర్యకిరణాల కంటే లక్ష యోజనల ఎత్తులో ఉంటాడు.
ఉపలభ్యమానో మిత్రస్య సంవత్సరభుజిం చ సః । పక్షాభ్యాం చౌషధీనాథో భుఙ్క్తే మాసభుజిం చ సః
అది కనిపిస్తూ, మిత్రునితో కలిసి సంవత్సరాన్ని అనుభవిస్తుంది. రెండు పక్షాల ద్వారా ఔషధాలను, నెలల ద్వారా వాటిని అనుభవిస్తుంది.
సపాదమాభ్యాం దివసభుక్తిం పక్షభుజిం చరేత్ । ఏవం శీఘ్రగతిః సోమో భుఙ్క్తే నూనం భచక్రకమ్
పావు, అర భాగాల ద్వారా రోజులను అనుభవించి, పక్షాల ద్వారా కూడా అనుభవిస్తుంది. ఇలా వేగంగా సంచరించే చంద్రుడు నిశ్చయంగా రాశిచక్రాన్ని అనుభవిస్తాడు.
పూర్యమాణకలాభిశ్చామరాణాం ప్రీతిమావహన్ । క్షీయమాణకలాభిశ్చ పితౄణాం చిత్తరఞ్జకః
చంద్రుడు పెరుగుతున్నప్పుడు దేవతలకు ఆనందాన్ని ఇస్తాడు. తగ్గుతున్నప్పుడు పితృదేవతలకు సంతోషాన్ని కలిగిస్తాడు.
అహోరాత్రాణి తన్వానః పూర్వాపరసుఘస్రకైః । సర్వజీవనికాయస్య ప్రాణో జీవః స ఏవ హి
పూర్వ, ఉత్తర కాలాల అలంకారాలతో, పగలు రాత్రులను పెంచుతూ, అది అన్ని జీవుల ప్రాణంగా, జీవంగా ఉంటుంది.
భుఙ్క్తే చైకైకనక్షత్రం ముహూర్తత్రింశతా విభుః । స ఏవ షోడశకలః పురుషోఽనాదిసత్తమః
అది ఒక్కో నక్షత్రాన్ని ముప్పై ముహూర్తాల పాటు అనుభవిస్తుంది. అదే పదహారు కళలతో కూడిన పురుషుడు, ఆదికాలం నుంచి ఉన్న ఉత్తముడు.
మనోమయోఽప్యన్నమయోఽమృతధామా సుధాకరః । దేవపితృమనుష్యాదిసరీసృపసవీరుధామ్
మనస్సుతో కూడి, అన్నంతో కూడి, అమృతధామంగా ఉండే చంద్రుడు, దేవతలకు, పితృదేవతలకు, మనుషులకు, పాములకు, మొక్కలకు అమృతాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.
ప్రాణాప్యాయనశీలత్వాత్స సర్వమయ ఉచ్యతే । తతో భచక్రం భ్రమతి యోజనానాం త్రిలక్షతః
ప్రాణాలను పోషించే స్వభావం వల్ల అది అన్నివైపులా వ్యాపించి ఉందని అంటారు. ఆ తరువాత రాశిచక్రం మూడు లక్షల యోజనల పరిధిలో తిరుగుతుంది.
మేరుప్రదక్షిణేనైవ యోజితం చేశ్వరేణ తు । అష్టావింశతిసంఖ్యాని గణితాని సహాభిజిత్
మేరుపర్వతాన్ని ప్రదక్షిణగా తిరుగుతూ, పరమేశ్వరుని చేత ఏర్పాటు చేయబడింది. అబ్జిత్తుతో కలిపి ఇరవై ఎనిమిది నక్షత్రాలు లెక్కించబడతాయి.
తతః శుక్రో ద్విలక్షేణ యోజనానామథోపరి । పురః పశ్చాత్సహైవాసావర్కస్య పరివర్తతే
ఆ తరువాత శుక్రుడు రెండు లక్షల యోజనల ఎత్తులో ఉంటుంది. అది సూర్యునితో ముందూ వెనకా తిరుగుతూ సంచరిస్తుంది.
శీఘ్రమన్దసమానాభిర్గతిభిర్విచరన్విభుః । లోకానామనుకూలోఽయం ప్రాయః ప్రోక్తః శుభావహః
ఈ గ్రహం వేగంగా, మెల్లగా రెండు విధాలుగా సంచరిస్తూ, లోకాలకు సాధారణంగా శుభాన్ని కలిగించేదిగా భావించబడుతుంది.
వృష్టివిష్టమ్భశమనో భార్గవః సర్వదా మునే । శుక్రాద్ బుధః సమాఖ్యాతో యోజనానాం ద్విలక్షతః
మహర్షీ, భృగుపుత్రుడు అయిన శుక్రుడు ఎప్పుడూ వర్షాభావాన్ని తొలగిస్తాడు. శుక్రుని నుండి రెండు లక్షల యోజనాల దూరంలో ఉన్నప్పుడు అతడిని బుధుడు అంటారు.
శీఘ్రమన్దసమానాభిర్గతిభిః శుక్రవత్సదా । యదార్కాద్వ్యతిరిచ్యేత సౌమ్యః ప్రాయేణ తత్ర తు
శుక్రుని వలెనే ఎప్పుడూ వేగంగా, మెల్లగా సంచరిస్తూ, బుధుడు సూర్యుని దాటి ముందుకు పోయినప్పుడు, సాధారణంగా ఆ దూరంలోనే ఉంటాడు.
అతివాతాభ్రపాతానాం వృష్ట్యాదిభయసూచకః । ఉపరిష్ఠాత్తతో భౌమో యోజనానాం ద్విలక్షతః
తీవ్రమైన గాలులు, మేఘాలు కురవడం, వర్షం మొదలైన భయాలను సూచిస్తూ, ఆ స్థానం పైన రెండు లక్షల యోజనాల దూరంలో అంగారకుడు ఉంటాడు.
పక్షైస్త్రిభిస్త్రిభిః సోఽయం భుఙ్క్తే రాశీనథైకశః । ద్వాదశాపి చ దేవర్షే యది వక్రో న జాయతే
అతడు ఒక్కో రాశిలో మూడు పక్షాలు సంచరిస్తాడు, దేవర్షీ! వక్రంగా మారకపోతే, అన్ని పన్నెండు రాశులను ఒక్కొక్కటిగా దాటి వెళ్తాడు.
ప్రాయేణాశుభకృత్సోఽయం గ్రహౌఘానాం చ సూచకః । నతో ద్విలక్షమానేన యోజనానాం చ గీష్పతిః
ఈ గ్రహం సాధారణంగా అశుభదాయకుడిగా, ఇతర గ్రహాలకు సంకేతంగా భావించబడుతుంది. రెండు లక్షల యోజనాల దూరంలో వాగ్దేవతకు చెందిన గ్రహం దిగువన ఉంటుంది.
ఏకైకస్మిన్నథో రాశౌ భుఙ్గే సంవత్సరం చరన్ । యది వక్రో భవేన్నైవానుకూలో బ్రహ్మవాదినామ్
అతడు ఒక్కో రాశిలో ఒక సంవత్సరం సంచరిస్తాడు. వక్రంగా మారకపోతే, బ్రహ్మజ్ఞులకూ అనుకూలంగా ఉండడు.
తతః శనైశ్చరో ఘోరో లక్షద్వయపరో మితః । యోజనైః సూర్యపుత్రోఽయం త్రింశన్మాసైః పరిభ్రమన్
ఆ తరువాత భయంకరుడైన శనైశ్చరుడు, సూర్యుని నుండి రెండు లక్షల యోజనాల దూరంలో, ముప్పది నెలల్లో తన ప్రదక్షిణను పూర్తిచేస్తాడు.
ఏకైకరాశౌ పర్యేతి సర్వాన్ రాశీన్మహాగ్రహః । సర్వేషామశుభో మన్దః ప్రోక్తః కాలవిదాం వరైః
ఈ మహాగ్రహం ఒక్కో రాశిలో తిరుగుతూ, కాలజ్ఞులందరిచేత అందరికీ అశుభదాయకుడిగా చెప్పబడతాడు.
తత ఉత్తరతః ప్రోక్తమేకాదశసులక్షకైః । యోజనైః పరిసంఖ్యాతం సప్తర్షీణాం చ మణ్డలమ్
ఆ తరువాత, ఉత్తర దిశలో, పదకొండు లక్షల యోజనాల దూరంలో సప్తర్షుల మండలం ఉంది అని చెప్పబడింది.
ధ్రువమణ్డలసంస్థానవర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ అథర్షిమణ్డలాదూర్ధ్వం యోజనానాం ప్రమాణతః । లక్షైస్త్రయోదశమితైః పరమం వైష్ణవం పదమ్
శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు: సప్తర్షుల మండలం పైన, పదమూడు లక్షల యోజనాల దూరంలో పరమ వైష్ణవ పదం ఉంది.
మహాభాగవతః శ్రీమాన్ వర్తతే లోకవన్దితః । ఔత్తానపాదిరిన్ద్రేణ వహ్నినా కశ్యపేన చ
అక్కడ మహాభాగవతుడైన ధ్రువుడు, లోకాలందరిచేత పూజించబడుతూ, ఉత్తానపాదుడు, ఇంద్రుడు, అగ్ని, కశ్యపుడు కూడా ఉంటారు.
ధర్మేణ సహ చైవాస్తే సమకాలయుజా ధ్రువః । బహుమానం దక్షిణతః కుర్వద్భిః ప్రేక్షకైః సదా
ధర్ముడితో సమాన వయసులో ఉన్న ధ్రువుడు అక్కడే నివసిస్తూ, దక్షిణదిశనుండి చూసే వారందరిచేత ఎప్పుడూ గౌరవించబడుతున్నాడు.
ఆజీవ్యః కల్పజీవినాముపాస్తే భగవత్పదమ్ । జ్యోతిర్గణానాం సర్వేషాం గ్రహనక్షత్రభాదినామ్
కల్పకాలం జీవించే వారు పూజించవలసిన ధ్రువుడు, అన్ని జ్యోతిర్గణాలు, గ్రహాలు, నక్షత్రాలతో కలిసి భగవంతుని పాదాలను సేవిస్తున్నాడు.
కాలేనానిమిషేణాయం భ్రామ్యతాం వ్యక్తరంహసా । అవష్టమ్భస్థాణురివ విహితశ్చేశ్వరేణ సః
నిమిషమాత్రంలోనే కాలచక్రం వేగంగా తిరుగుతూ, ఇవన్నీ తిరుగుతుంటే, ధ్రువుడు ప్రభువు ఏర్పాటు చేసిన స్థిరమైన స్థంభంలా నిలిచివుంటాడు.
భాసతే భాసయన్భాసా స్వీయయా దేవపూజితః । మేఢిస్తమ్భే యథా యుక్తాః పశవః కర్షణార్థకాః
తన స్వంత ప్రకాశంతో వెలిగిస్తూ, దేవతలచేత పూజించబడుతూ, ధ్రువుడు, యేతటికి పశువులను కట్టినట్లు, మధ్యపు స్థంభానికి అనుసంధానమై ఉన్నాడు.
మణ్డలాని చరన్తీమే సవనత్రితయేన చ । ఏవం గ్రహాదయః సర్వే భగణాద్యా యథాక్రమమ్
ఈ మండలాలు మూడు విధాల వాయువుతో తిరుగుతున్నాయి. అలాగే, సూర్యుడు మొదలుకొని అన్ని గ్రహాలు, జ్యోతిర్గణాలు తమ క్రమంలో సంచరిస్తున్నాయి.
అన్తర్బహిర్విభాగేన కాలచక్రే నియోజితాః । ధ్రువమేవావలమ్బ్యాశు వాయునోదీరితాశ్చ తే
అవి లోపల, బయట వేరుచేసి, కాలచక్రంలో ఏర్పాటు చేయబడి, ధ్రువుని ఆధారంగా, వేగంగా వాయువుచేత నడిపించబడుతున్నాయి.