గతిద్వయం చావిరుద్ధం సర్వత్రైష వినిర్ణయః । స ఏవ భగవానాదిపురుషో లోకభావనః
ఈ రెండు విధాల సంచారంలో ఏ విరుద్ధత లేదు. ఇదే ప్రతి చోట నిర్ణయం. ఆ పరమాత్మనే జగతిని సృష్టించేవాడు.
నారాయణోఽఖిలాధారో లోకానాం స్వస్తయే భ్రమన్ । కర్మశుద్ధినిమిత్తం తు ఆత్మానం వై త్రయీమయమ్
నారాయణుడు అన్నీ ఆధారంగా ఉండి, లోకాల శ్రేయస్సు కోసం సంచరిస్తాడు. కర్మశుద్ధి కోసం తానే త్రయీవిద్య రూపంగా అవతరిస్తాడు.
కవిభిశ్చైవ వేదేన విజిజ్ఞాస్యోఽర్కధాభవత్ । షట్సు క్రమేణ ఋతుషు వసన్తాదిషు చ స్వయమ్
పండితులు, వేదం ద్వారా, ఆయనను సూర్యుని స్వరూపంగా తెలుసుకోవాలి. వసంతం మొదలైన ఆరు ఋతువులలో ఆయన తానే ప్రత్యక్షమవుతాడు.
యథోపజోషమృతుజాన్ గుణాన్ వై విదధాతి చ । తమేనం పురుషాః సర్వే త్రయ్యా చ విద్యయా సదా
ఋతువుల ప్రకారం ఆయన వాటి లక్షణాలను ప్రసాదిస్తాడు. అందరూ ఆయనను త్రయీవిద్య ద్వారా ఎప్పుడూ తెలుసుకుంటారు.
వర్ణాశ్రమాచారపథా తథామ్నాతైశ్చ కర్మభిః । ఉచ్చావచైః శ్రద్ధయా చ యోగానాం చ వితానకైః
వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను, జీవన దశల నియమాలను, అలాగే శాస్త్రాలలో చెప్పిన వివిధ కార్యాలను, ఎత్తు తక్కువతో సంబంధం లేకుండా, విశ్వాసంతో పాటిస్తూ, యోగ సాధనలతో కూడిన మార్గాల్లో నడుచుకుంటూ,
అఞ్జసా చ యజన్తే యే శ్రేయో విన్దన్తి తే మతమ్ । అథైష ఆత్మా లోకానాం ద్యావాభూమ్యన్తరేణ చ
ఎవరైతే నేరుగా భక్తితో పూజిస్తారో, వారు పరమ శ్రేయస్సును పొందుతారు — ఇదే నా అభిప్రాయం. ఈ ఆత్మే ఆకాశ భూముల మధ్యలోని అన్ని లోకాలలో అంతరాత్మగా ఉంటుంది.
కాలచక్రగతో భుఙ్క్తే మాసాన్ద్వాదశరాశిభిః । సంవత్సరస్యావయవాన్మాసః పక్షద్వయం దివా
కాలచక్రంలో సంచరిస్తూ, పన్నెండు రాశుల ద్వారా అనుభవిస్తూ, సంవత్సరంలో భాగాల ప్రకారం, ఒక నెల రెండు పక్షాలతో కూడి, ఒక రోజు
నక్తం చేతి స పాదర్క్షద్వయమిత్యుపదిశ్యతే । యావతా షష్ఠమంశం స భుఞ్జీత ఋతురుచ్యతే
మరియు ఒక రాత్రి — ఇలా రెండు పాదాలుగా, ఒక్కొక్కటి ఒక పక్షంతో కూడినదిగా చెప్పబడింది. ఆరు భాగాల్లో ఎంత భాగాన్ని అనుభవిస్తుందో, దానిని ఋతువు అంటారు.
సంవత్సరస్యావయవః కవిభిశ్చోపవర్ణితః । యావతార్ధేన చాకాశవీథ్యాం ప్రచరతే రవిః
ఋతువును కవులు సంవత్సరంలో ఒక భాగంగా వివరించారు. అలాగే, సూర్యుడు ఆకాశ మార్గంలో సగం ప్రయాణించినప్పుడు,
తం ప్రాక్తనా వర్ణయన్తి అయనం మునిపూజితాః । అథ యావన్నభోమణ్డలం సహ ప్రతిగచ్ఛతి
దానిని మునులు, పూర్వాయనంగా పూజ్యంగా పేర్కొంటారు. అలాగే, ఆకాశ మండలాన్ని ఎంతవరకు కలిసిపోతుందో,
కార్త్స్న్యేన సహ భుఞ్జీత కాలం తం వత్సరం విదుః । సంవత్సరం పరివత్సరమిడావత్సరమేవ చ
అంతటినీ కలిపి అనుభవించినప్పుడు, ఆ కాలాన్ని సంవత్సరంగా తెలుసుకుంటారు. ఆ సంవత్సరాన్ని, పరివత్సరం, ఇడావత్సరం,
అనువత్సరమిద్వత్సరమితి పఞ్చకమీరితమ్ । భానోర్మాన్ద్యశైఘ్ర్యసమగతిభిః కాలవిత్తమైః
అనువత్సరం, ఇట్వత్సరం అని ఐదు పేర్లతో పిలుస్తారు. సూర్యుని నడక మెల్లగా, వేగంగా, సమంగా ఉండడాన్ని కాలాన్ని తెలిసినవారు ఇలా వివరించారు.
ఏవం భానోర్గతిః ప్రోక్తా చన్ద్రాదీనాం నిబోధత । ఏవం చన్ద్రోఽర్కరశ్మిభ్యో లక్షయోజనమూర్ధ్వతః
ఇలా సూర్యుని గమనాన్ని వివరించాను. ఇప్పుడు చంద్రుడు మొదలైనవాటివి విను. చంద్రుడు సూర్యకిరణాల కంటే లక్ష యోజనల ఎత్తులో ఉంటాడు.
ఉపలభ్యమానో మిత్రస్య సంవత్సరభుజిం చ సః । పక్షాభ్యాం చౌషధీనాథో భుఙ్క్తే మాసభుజిం చ సః
అది కనిపిస్తూ, మిత్రునితో కలిసి సంవత్సరాన్ని అనుభవిస్తుంది. రెండు పక్షాల ద్వారా ఔషధాలను, నెలల ద్వారా వాటిని అనుభవిస్తుంది.
సపాదమాభ్యాం దివసభుక్తిం పక్షభుజిం చరేత్ । ఏవం శీఘ్రగతిః సోమో భుఙ్క్తే నూనం భచక్రకమ్
పావు, అర భాగాల ద్వారా రోజులను అనుభవించి, పక్షాల ద్వారా కూడా అనుభవిస్తుంది. ఇలా వేగంగా సంచరించే చంద్రుడు నిశ్చయంగా రాశిచక్రాన్ని అనుభవిస్తాడు.
పూర్యమాణకలాభిశ్చామరాణాం ప్రీతిమావహన్ । క్షీయమాణకలాభిశ్చ పితౄణాం చిత్తరఞ్జకః
చంద్రుడు పెరుగుతున్నప్పుడు దేవతలకు ఆనందాన్ని ఇస్తాడు. తగ్గుతున్నప్పుడు పితృదేవతలకు సంతోషాన్ని కలిగిస్తాడు.
అహోరాత్రాణి తన్వానః పూర్వాపరసుఘస్రకైః । సర్వజీవనికాయస్య ప్రాణో జీవః స ఏవ హి
పూర్వ, ఉత్తర కాలాల అలంకారాలతో, పగలు రాత్రులను పెంచుతూ, అది అన్ని జీవుల ప్రాణంగా, జీవంగా ఉంటుంది.
భుఙ్క్తే చైకైకనక్షత్రం ముహూర్తత్రింశతా విభుః । స ఏవ షోడశకలః పురుషోఽనాదిసత్తమః
అది ఒక్కో నక్షత్రాన్ని ముప్పై ముహూర్తాల పాటు అనుభవిస్తుంది. అదే పదహారు కళలతో కూడిన పురుషుడు, ఆదికాలం నుంచి ఉన్న ఉత్తముడు.
మనోమయోఽప్యన్నమయోఽమృతధామా సుధాకరః । దేవపితృమనుష్యాదిసరీసృపసవీరుధామ్
మనస్సుతో కూడి, అన్నంతో కూడి, అమృతధామంగా ఉండే చంద్రుడు, దేవతలకు, పితృదేవతలకు, మనుషులకు, పాములకు, మొక్కలకు అమృతాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.
ప్రాణాప్యాయనశీలత్వాత్స సర్వమయ ఉచ్యతే । తతో భచక్రం భ్రమతి యోజనానాం త్రిలక్షతః
ప్రాణాలను పోషించే స్వభావం వల్ల అది అన్నివైపులా వ్యాపించి ఉందని అంటారు. ఆ తరువాత రాశిచక్రం మూడు లక్షల యోజనల పరిధిలో తిరుగుతుంది.
మేరుప్రదక్షిణేనైవ యోజితం చేశ్వరేణ తు । అష్టావింశతిసంఖ్యాని గణితాని సహాభిజిత్
మేరుపర్వతాన్ని ప్రదక్షిణగా తిరుగుతూ, పరమేశ్వరుని చేత ఏర్పాటు చేయబడింది. అబ్జిత్తుతో కలిపి ఇరవై ఎనిమిది నక్షత్రాలు లెక్కించబడతాయి.
తతః శుక్రో ద్విలక్షేణ యోజనానామథోపరి । పురః పశ్చాత్సహైవాసావర్కస్య పరివర్తతే
ఆ తరువాత శుక్రుడు రెండు లక్షల యోజనల ఎత్తులో ఉంటుంది. అది సూర్యునితో ముందూ వెనకా తిరుగుతూ సంచరిస్తుంది.
శీఘ్రమన్దసమానాభిర్గతిభిర్విచరన్విభుః । లోకానామనుకూలోఽయం ప్రాయః ప్రోక్తః శుభావహః
ఈ గ్రహం వేగంగా, మెల్లగా రెండు విధాలుగా సంచరిస్తూ, లోకాలకు సాధారణంగా శుభాన్ని కలిగించేదిగా భావించబడుతుంది.
వృష్టివిష్టమ్భశమనో భార్గవః సర్వదా మునే । శుక్రాద్ బుధః సమాఖ్యాతో యోజనానాం ద్విలక్షతః
మహర్షీ, భృగుపుత్రుడు అయిన శుక్రుడు ఎప్పుడూ వర్షాభావాన్ని తొలగిస్తాడు. శుక్రుని నుండి రెండు లక్షల యోజనాల దూరంలో ఉన్నప్పుడు అతడిని బుధుడు అంటారు.
శీఘ్రమన్దసమానాభిర్గతిభిః శుక్రవత్సదా । యదార్కాద్వ్యతిరిచ్యేత సౌమ్యః ప్రాయేణ తత్ర తు
శుక్రుని వలెనే ఎప్పుడూ వేగంగా, మెల్లగా సంచరిస్తూ, బుధుడు సూర్యుని దాటి ముందుకు పోయినప్పుడు, సాధారణంగా ఆ దూరంలోనే ఉంటాడు.
అతివాతాభ్రపాతానాం వృష్ట్యాదిభయసూచకః । ఉపరిష్ఠాత్తతో భౌమో యోజనానాం ద్విలక్షతః
తీవ్రమైన గాలులు, మేఘాలు కురవడం, వర్షం మొదలైన భయాలను సూచిస్తూ, ఆ స్థానం పైన రెండు లక్షల యోజనాల దూరంలో అంగారకుడు ఉంటాడు.
పక్షైస్త్రిభిస్త్రిభిః సోఽయం భుఙ్క్తే రాశీనథైకశః । ద్వాదశాపి చ దేవర్షే యది వక్రో న జాయతే
అతడు ఒక్కో రాశిలో మూడు పక్షాలు సంచరిస్తాడు, దేవర్షీ! వక్రంగా మారకపోతే, అన్ని పన్నెండు రాశులను ఒక్కొక్కటిగా దాటి వెళ్తాడు.
ప్రాయేణాశుభకృత్సోఽయం గ్రహౌఘానాం చ సూచకః । నతో ద్విలక్షమానేన యోజనానాం చ గీష్పతిః
ఈ గ్రహం సాధారణంగా అశుభదాయకుడిగా, ఇతర గ్రహాలకు సంకేతంగా భావించబడుతుంది. రెండు లక్షల యోజనాల దూరంలో వాగ్దేవతకు చెందిన గ్రహం దిగువన ఉంటుంది.
ఏకైకస్మిన్నథో రాశౌ భుఙ్గే సంవత్సరం చరన్ । యది వక్రో భవేన్నైవానుకూలో బ్రహ్మవాదినామ్
అతడు ఒక్కో రాశిలో ఒక సంవత్సరం సంచరిస్తాడు. వక్రంగా మారకపోతే, బ్రహ్మజ్ఞులకూ అనుకూలంగా ఉండడు.
తతః శనైశ్చరో ఘోరో లక్షద్వయపరో మితః । యోజనైః సూర్యపుత్రోఽయం త్రింశన్మాసైః పరిభ్రమన్
ఆ తరువాత భయంకరుడైన శనైశ్చరుడు, సూర్యుని నుండి రెండు లక్షల యోజనాల దూరంలో, ముప్పది నెలల్లో తన ప్రదక్షిణను పూర్తిచేస్తాడు.