ప్రవృత్తేశ్చ నిమిత్తాని భూతానాం తాని సర్వశః । మేరోశ్చతుర్దిశం భానోః కీర్తితాని మయా మునే
మునీశ్వరా! భూతాల ప్రవర్తనకు సూచనలు, మేరు పర్వతానికి చుట్టూ ఉన్న నాలుగు దిక్కులలో సూర్యుని సంబంధంగా నేను వివరంగా చెప్పాను.
మేరుస్థానాం సదా మధ్యం గత ఏవ విభాతి హి । సవ్యం గచ్ఛన్దక్షిణేన కరోతి స్వర్ణపర్వతమ్
మేరుపర్వతం ఎప్పుడూ మధ్యభాగంలోనే కనిపిస్తుంది. సూర్యుడు కుడివైపు ప్రయాణిస్తే, ఆ స్వర్ణపర్వతాన్ని దక్షిణదిక్కుగా చేసుకుంటాడు.
ఉదయాస్తమయే చైవ సర్వకాలం తు సమ్ముఖే । దిశాస్వశేషాసు తథా సురర్షే విదిశాసు చ
ఉదయం, సాయంత్రం, ఎప్పుడైనా సూర్యుడు ఎదురుగా కనిపిస్తాడు. అలాగే మిగిలిన దిక్కులలో, మధ్యదిక్కులలో కూడా అలాగే ఉంటుంది, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా!
యైర్యత్ర దృశ్యతే భాస్వాన్స తేషాముదయః స్మృతః । తిరోభావం చ యత్రైతి తత్రైవాస్తమనం రవేః
ప్రజలకు ఎక్కడ సూర్యుడు కనిపిస్తాడో, అక్కడే ఆయన ఉదయం అంటారు. ఎక్కడ కనిపించకపోతే, అక్కడే ఆయన అస్తమయం అని భావిస్తారు.
నైవాస్తమనమర్కస్య నోదయః సర్వదా సతః । ఉదయాస్తమనాఖ్యం హి దర్శనాదర్శనం రవేః
ఎప్పటికీ ఉన్న సూర్యునికి నిజంగా ఉదయం, సాయంకాలం లేవు. ఉదయం, సాయంకాలం అని పిలవబడేది ఆయన కనిపించడమూ, కనిపించకపోవడమే.
శక్రాదీనాం పురే తిష్ఠన్స్పృశత్యేష పురత్రయమ్ । వికర్ణౌ ద్వౌ వికర్ణస్థస్త్రీన్కోణాన్ద్వే పురే తథా
ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతల నగరాలలో ఉండే సూర్యుడు మూడు నగరాలను తాకుతాడు. వికర్ణి నగరంలో రెండు మూలలను, మరికొన్ని నగరాలలో మూడు మూలలను తాకుతాడు.
సర్వేషాం ద్వీపవర్షాణాం మేరురుత్తరతః స్థితః । యైర్యత్ర దృశ్యతే భానుః సైవ ప్రాచీతి చోచ్యతే
అన్ని ద్వీపాలు, దేశాలకు ఉత్తరంగా మేరుపర్వతం ఉంది. ప్రజలకు ఎక్కడ సూర్యుడు కనిపిస్తాడో, అదే దిక్కు తూర్పు అని పిలవబడుతుంది.
తద్వామభాగతో మేరుర్వర్తతేతి వినిర్ణయః । యది చైన్ద్ర్యాః ప్రచలతే ఘటికా దశపఞ్చభిః
అక్కడ నుండి ఎడమవైపు మేరుపర్వతం ఉంటుందని నిర్ణయించబడింది. ఇంద్రుని నగరంలో నుండి గడియారము పదిహేను ఘటికలు కదిలితే,
యామ్యాం తదా యోజనానాం సపాదం కోటియుగ్మకమ్ । సార్ధద్వాదశలక్షాణి పఞ్చనేత్రసహస్రకమ్
అప్పుడు దక్షిణదిక్కులో సూర్యుడు ఒక కోట్లా పావు యోజనాలు, పన్నెండు లక్షల యోజనాలు, ఐదు వేల యోజనాలు ప్రయాణిస్తాడు.
ప్రక్రామతి సహస్రాంశుః కాలమార్గప్రదర్శకః । ఏవం తతో వారుణీం చ సౌమ్యామైన్ద్రీం సహస్రదృక్
వెయ్యి కిరణాలున్న సూర్యుడు, కాలమార్గాన్ని చూపిస్తూ, అలా ప్రయాణిస్తాడు. అలాగే వారు, సౌమ్య, ఐంద్రి నగరాలను కూడా దాటి వెళ్తాడు.
పర్యేతి కాలచక్రాత్మా ద్యుమణిః కాలబుద్ధయే । తథా చాన్యే గ్రహాః సోమాదయో యే దిగ్విచారిణః
కాలచక్ర స్వరూపుడైన ప్రకాశవంతుడైన సూర్యుడు కాలాన్ని తెలుసుకునేందుకు ప్రయాణిస్తాడు. అలాగే చంద్రుడు మొదలైన ఇతర గ్రహాలు కూడా దిక్కులలో సంచరిస్తుంటాయి.
నక్షత్రైః సహ చోద్యన్తి సహ చాస్తం వ్రజన్తి తే । ఏవం ముహూర్తేన రథో భానోరష్టశతాధికమ్
నక్షత్రాలతో కలిసి అవి ఉదయిస్తాయి, అస్తమిస్తాయి. ఇలా ఒక ముహూర్తంలో సూర్యుని రథం ఎనిమిది వందలకు పైగా యోజనాలు ప్రయాణిస్తుంది.
యోజనానాం చతుస్త్రింశల్లక్షాణి భ్రమతి ప్రభుః । త్రయీమయశ్చతుర్దిక్షు పురీషు చ సమీరణాత్
ప్రభువు మూడు లక్షల ఇరవై వేల యోజనాలు ప్రయాణిస్తాడు. మూడు వేదములతో కూడినవాడు, నాలుగు దిక్కులలో, నగరాలలో, గాలితో సంచరిస్తాడు.
ప్రవహాఖ్యాత్సదా కాలచక్రం పర్యేతి భానుమాన్ । యస్య చక్రం రథస్యైకం ద్వాదశారం త్రినాభికమ్
భానుమంతుడు ప్రవరహ అనే గాలితో ఎప్పుడూ కాలచక్రంలో సంచరిస్తాడు. అతని రథానికి ఒక చక్రం, పన్నెండు అంచులు, మూడు నాభులు ఉంటాయి.
షణ్నేమి కవయస్తం చ వత్సరాత్మకమూచిరే । మేరుమూర్ధని తస్యాక్షో మానసోత్తరపర్వతే
పండితులు ఆరు అంచులను సంవత్సరానికి చిహ్నంగా చెప్పారు. ఆ రథానికి అక్షం మేరుమూలపై, మానసోత్తర పర్వతంపై ఉంటుంది.
కృతేతరవిభాగో యః ప్రోతం తత్ర రథాఙ్గకమ్ । తైలకారకయన్త్రేణ చక్రసామ్యం పరిభ్రమన్
ఇతర భాగాల విభాగం అక్కడ స్థిరంగా ఉంటుంది. రథాంగం అక్కడ బలంగా కట్టబడి, నూనె యంత్రంలా సమంగా తిరుగుతూ ఉంటుంది.
మానసోత్తరనామ్నీహ గిరౌ పర్యేతి చాంశుమాన్ । తస్మిన్నక్షే కృతం మూలం ద్వితీయోఽక్షో ధ్రువే కృతః
మానసోత్తర అనే పర్వతంపై ప్రకాశవంతమైన సూర్యుడు సంచరిస్తున్నాడు. ఆ నక్షత్రంలో మొదటి అక్షం స్థిరంగా ఉంది, రెండవ అక్షం ధ్రువ నక్షత్రంలో స్థాపించబడింది.
తుర్యమానేన తైలస్య యన్త్రాక్షవదితీరితః । కృతోపరితనో భాగః సూర్యస్య జగతాం పతేః
యంత్రంలో నాలుగవ భాగంగా నూనె పోయినట్లుగా, సూర్యుని పైభాగాన్ని కూడా అలా వివరించారు.
రథనీడస్తు షట్త్రింశల్లక్షయోజనమాయతః । తత్తుర్యభాగతః సోఽయం పరిణాహేన కీర్తితః
సూర్యుని రథపు పీఠం ముప్పత్తారు లక్షల యోజనాల పొడవుగా ఉంది. ఇది నాలుగవ భాగంగా, పరిధి పరిమాణంగా చెప్పబడింది.
తావానర్కరథస్యాత్ర యుగస్తస్మిన్హయాః శుభాః । సప్తచ్ఛన్దోఽభిధానాశ్చ సూరసూతేన యోజితాః
ఇక్కడ సూర్యుని రథపు యోగం అంతే పెద్దది. దానికి ఏడు శుభ్రమైన గుర్రాలు, ఏడు ఛందస్సుల పేర్లతో, సూర్యుని సారథి వాటిని కలిపాడు.
వహన్తి దేవమాదిత్యం లోకానాం సుఖహేతవే । పురస్తాత్సవితుః సూతోఽరుణః పశ్చాన్నియోజితః
ఆ గుర్రాలు లోకాల ఆనందానికి కారణమైన ఆదిత్యుడిని మోస్తున్నాయి. సూర్యుని ముందు అరుణుడు సారథిగా ఉన్నాడు, వెనుకవైపు పట్టాలు పట్టుకుంటాడు.
సౌత్యే కర్మణి సంయుక్తో వర్తతే గరుడాగ్రజః । తథైవ బాలఖిల్యాఖ్యా ఋషయోఽఙ్గుష్ఠపర్వకాః
సారథి పనిలో గరుడుని అన్నయ్య పాల్గొంటున్నాడు. అలాగే బాలఖిల్య అనే ఋషులు, వేలి ముద్రలంత చిన్నవారు, అక్కడ ఉన్నారు.
ప్రమాణేన పరిఖ్యాతాః షష్టిసాహస్రసంఖ్యకాః । స్తువన్తి పురతః సూర్యం సూక్తవాక్యైః సుశోభనైః
వారు ఖచ్చితంగా అరవై వేల మంది ఉన్నారు. వారు ముందు భాగంలో సూర్యుని అందమైన స్తుతివాక్యాలతో ప్రార్థిస్తున్నారు.
తథా చాన్యే చ ఋషయో గన్ధర్వా అప్సరోరగాః । గ్రామణ్యో యాతుధానాశ్చ దేవాః సర్వే పరేశ్వరమ్
అలాగే ఇతర ఋషులు, గంధర్వులు, అప్సరసలు, నాగులు, నాయకులు, యాతుధానులు, దేవతలు అందరూ పరమేశ్వరుని ఆరాధిస్తున్నారు.
ఏకైకశః సప్త సప్త మాసి మాసి విరోచనమ్ । సార్ధలక్షోత్తరం కోటినవకం భూమిమణ్డలమ్
ప్రతి ఏడుగురి గుంపు నెల నెలకు తొమ్మిది కోట్ల యోజనాలు, అర లక్ష యోజనల భూమి వలయాన్ని చుట్టుకుంటుంది.
ద్విసహస్రం యోజనానాం స గవ్యూత్యుత్తరం క్షణాత్ । పర్యేతి దేవదేవేశో విశ్వవ్యాపీ నిరన్తరమ్
దేవతల అధిపతి, విశ్వవ్యాప్తుడైన వాడు, క్షణంలోనే రెండు వేల యోజనాలు గోవుల మేతపొలాల దాటి నిరంతరం సంచరిస్తాడు.
సోమాదిగతివర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ అథాతః శ్రూయతాం చిత్రం సోమాదీనాం గమాదికమ్ । తద్గత్యనుసృతా నౄణాం శుభాశుభనిదర్శనా
శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు — ఇప్పుడు సోముడు మొదలైనవారి అద్భుతమైన సంచారాన్ని విను. వారి ప్రయాణాలు మనుషులకు శుభం, అశుభాన్ని సూచిస్తాయి.
యథా కులాలచక్రేణ భ్రమతా భ్రమతాం సహ । తదాశ్రయాణాం చ గతిరన్యా కీటాదినాం భవేత్
మట్టి చక్రం తిరుగుతున్నప్పుడు దానిపై ఉన్నవారు దానితో కలిసి తిరుగుతారు. కానీ దానిపై ఉన్న పురుగుల వంటి వాటి సంచారం వేరుగా ఉంటుంది.
ఏవం హి రాశివృన్దేన కాలచక్రేణ తేన చ । మేరుం ధురం చ సరతాం ప్రాదక్షిణ్యేన సర్వదా
అలాగే రాశుల సమూహం, కాలచక్రం ద్వారా, మెరు పర్వతాన్ని, దాని అక్షాన్ని ఎల్లప్పుడూ కుడివైపు చుట్టుకుంటూ తిరుగుతారు.
గ్రహాణాం భానుముఖ్యానాం గతిరన్యైవ దృశ్యతే । నక్షత్రాన్తరగామిత్వాద్భాన్తరే గమనం తథా
గ్రహాలలో సూర్యుడు ప్రధానుడు. వారి సంచారం వేరు. ఎందుకంటే వారు నక్షత్రాల మధ్య తిరుగుతారు, అందువల్ల వారి ప్రయాణం కూడా వేరు.