కర్షణం పాశయోర్వాయుబద్ధయో రోహణం స్మృతమ్ । తదాభ్యన్తరగాన్మణ్డలాద్రథస్య గతేర్భవేత్
ఆ సమయంలో వాయువు వల్ల యోగాలు లాగబడటం ఎక్కడం అని పిలవబడుతుంది. అప్పుడు రథం లోపల ఉన్న వలయాల్లో ప్రయాణిస్తుంది.
మాన్ద్యం దివసవృద్ధిశ్చ జాయతే సురసత్తమ । రాత్రిహ్రాసశ్చ భవతి సౌమ్యాయనక్రమో హ్యయమ్
దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా, అప్పుడు సూర్యుని వేగం తగ్గి, పగలు పెరుగుతుంది. రాత్రి తగ్గిపోతుంది — ఇదే ఉత్తరాయణ క్రమం.
దక్షిణాయనకే పాశే ప్రేరణాదవరోహణమ్ । బహిర్మణ్డలవేశేన గతిశైఘ్ర్యం తదా భవేత్
దక్షిణాయణంలో యోగాల ప్రేరణ వల్ల దిగడం జరుగుతుంది. అప్పుడు బయట వలయాల వల్ల సూర్యుని ప్రయాణం వేగంగా జరుగుతుంది.
తదా దినాల్పతా రాత్రివృద్ధిశ్చ పరికీర్తితా । వైషువే పాశసామ్యాత్తు సమావస్థానతో రవేః
అప్పుడు పగలు చిన్నదిగా, రాత్రి పెరిగినదిగా చెప్పబడుతుంది. సమదిన రాత్రుల సమయంలో, యోగాలు సమంగా ఉండటం వల్ల సూర్యుడు సమస్థితిని పొందుతాడు.
మధ్యమణ్డలవేశశ్చ సామ్యం రాత్రిదినాదికే । ఆకృష్యేతే యదా తౌ తు ధ్రువేణ సమధిష్ఠితౌ
మధ్య వలయాల ఏర్పాటుతో, పగలు రాత్రి సమంగా ఉంటాయి. ఆ రెండు ధ్రువంతో లాగబడి స్థిరంగా ఉంటాయి.
తదాభ్యన్తరతః సూర్యో భ్రమతే మణ్డలాని చ । ధ్రువేణ ముచ్యమానేన పునా రశ్మియుగేన తు
అప్పుడు సూర్యుడు లోపల వలయాల్లో సంచరిస్తూ, వాటితో పాటు తిరుగుతాడు. ధ్రువం విడిచిన తర్వాత, మళ్లీ కిరణాల జతతో ప్రయాణిస్తాడు.
తథైవ బాహ్యతః సూర్యో భ్రమతే మణ్డలాని చ । తస్మిన్మేరౌ పూర్వభాగే పుర్యైన్ద్రీ దేవధానికా
అలాగే సూర్యుడు బయట వలయాల్లో కూడా సంచరిస్తాడు. మేరు పర్వతం తూర్పు భాగంలో పూర్యైంద్రి అనే దేవతల నివాసమైన నగరం ఉంది.
దక్షిణే వై సంయమనీ నామ యామ్యా మహాపురీ । పశ్చాన్నిమ్లోచనీ నామ వారుణీ వై మహాపురీ
దక్షిణ దిశలో సంయమని అనే యామ్యా మహానగరం ఉంది. పడమర వైపున నిమ్లోచని అనే వరుణుని మహానగరం ఉంది.
తదుత్తరే పురీ సౌమ్యా ప్రోక్తా నామ విభావరీ । ఐన్ద్రపుర్యాం రవేః ప్రోక్త ఉదయో బ్రహ్మవాదిభిః
ఆ తరువాత అక్కడ మృదువైన నగరం 'విభావరీ' అని పిలవబడుతుంది. ఇంద్రుని నగరంలో, సూర్యుని ఉదయం అక్కడే జరుగుతుందని బ్రహ్మజ్ఞులు చెబుతారు.
సంయమన్యాం చ మధ్యాహ్నే నిమ్లోచన్యాం నిమీలనమ్ । విభావర్యాం నిశీథః స్యాత్తిగ్మాంశోః సురపూజితః
సంయమని నగరంలో మధ్యాహ్నం, నిమ్లోచని నగరంలో సూర్యాస్తమయం, విభావరీ నగరంలో అర్ధరాత్రి, ఆ సమయంలో తేజోమయుడైన సూర్యుడు దేవతల చేత పూజించబడతాడు.
ప్రవృత్తేశ్చ నిమిత్తాని భూతానాం తాని సర్వశః । మేరోశ్చతుర్దిశం భానోః కీర్తితాని మయా మునే
మునీశ్వరా! భూతాల ప్రవర్తనకు సూచనలు, మేరు పర్వతానికి చుట్టూ ఉన్న నాలుగు దిక్కులలో సూర్యుని సంబంధంగా నేను వివరంగా చెప్పాను.
మేరుస్థానాం సదా మధ్యం గత ఏవ విభాతి హి । సవ్యం గచ్ఛన్దక్షిణేన కరోతి స్వర్ణపర్వతమ్
మేరుపర్వతం ఎప్పుడూ మధ్యభాగంలోనే కనిపిస్తుంది. సూర్యుడు కుడివైపు ప్రయాణిస్తే, ఆ స్వర్ణపర్వతాన్ని దక్షిణదిక్కుగా చేసుకుంటాడు.
ఉదయాస్తమయే చైవ సర్వకాలం తు సమ్ముఖే । దిశాస్వశేషాసు తథా సురర్షే విదిశాసు చ
ఉదయం, సాయంత్రం, ఎప్పుడైనా సూర్యుడు ఎదురుగా కనిపిస్తాడు. అలాగే మిగిలిన దిక్కులలో, మధ్యదిక్కులలో కూడా అలాగే ఉంటుంది, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా!
యైర్యత్ర దృశ్యతే భాస్వాన్స తేషాముదయః స్మృతః । తిరోభావం చ యత్రైతి తత్రైవాస్తమనం రవేః
ప్రజలకు ఎక్కడ సూర్యుడు కనిపిస్తాడో, అక్కడే ఆయన ఉదయం అంటారు. ఎక్కడ కనిపించకపోతే, అక్కడే ఆయన అస్తమయం అని భావిస్తారు.
నైవాస్తమనమర్కస్య నోదయః సర్వదా సతః । ఉదయాస్తమనాఖ్యం హి దర్శనాదర్శనం రవేః
ఎప్పటికీ ఉన్న సూర్యునికి నిజంగా ఉదయం, సాయంకాలం లేవు. ఉదయం, సాయంకాలం అని పిలవబడేది ఆయన కనిపించడమూ, కనిపించకపోవడమే.
శక్రాదీనాం పురే తిష్ఠన్స్పృశత్యేష పురత్రయమ్ । వికర్ణౌ ద్వౌ వికర్ణస్థస్త్రీన్కోణాన్ద్వే పురే తథా
ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతల నగరాలలో ఉండే సూర్యుడు మూడు నగరాలను తాకుతాడు. వికర్ణి నగరంలో రెండు మూలలను, మరికొన్ని నగరాలలో మూడు మూలలను తాకుతాడు.
సర్వేషాం ద్వీపవర్షాణాం మేరురుత్తరతః స్థితః । యైర్యత్ర దృశ్యతే భానుః సైవ ప్రాచీతి చోచ్యతే
అన్ని ద్వీపాలు, దేశాలకు ఉత్తరంగా మేరుపర్వతం ఉంది. ప్రజలకు ఎక్కడ సూర్యుడు కనిపిస్తాడో, అదే దిక్కు తూర్పు అని పిలవబడుతుంది.
తద్వామభాగతో మేరుర్వర్తతేతి వినిర్ణయః । యది చైన్ద్ర్యాః ప్రచలతే ఘటికా దశపఞ్చభిః
అక్కడ నుండి ఎడమవైపు మేరుపర్వతం ఉంటుందని నిర్ణయించబడింది. ఇంద్రుని నగరంలో నుండి గడియారము పదిహేను ఘటికలు కదిలితే,
యామ్యాం తదా యోజనానాం సపాదం కోటియుగ్మకమ్ । సార్ధద్వాదశలక్షాణి పఞ్చనేత్రసహస్రకమ్
అప్పుడు దక్షిణదిక్కులో సూర్యుడు ఒక కోట్లా పావు యోజనాలు, పన్నెండు లక్షల యోజనాలు, ఐదు వేల యోజనాలు ప్రయాణిస్తాడు.
ప్రక్రామతి సహస్రాంశుః కాలమార్గప్రదర్శకః । ఏవం తతో వారుణీం చ సౌమ్యామైన్ద్రీం సహస్రదృక్
వెయ్యి కిరణాలున్న సూర్యుడు, కాలమార్గాన్ని చూపిస్తూ, అలా ప్రయాణిస్తాడు. అలాగే వారు, సౌమ్య, ఐంద్రి నగరాలను కూడా దాటి వెళ్తాడు.
పర్యేతి కాలచక్రాత్మా ద్యుమణిః కాలబుద్ధయే । తథా చాన్యే గ్రహాః సోమాదయో యే దిగ్విచారిణః
కాలచక్ర స్వరూపుడైన ప్రకాశవంతుడైన సూర్యుడు కాలాన్ని తెలుసుకునేందుకు ప్రయాణిస్తాడు. అలాగే చంద్రుడు మొదలైన ఇతర గ్రహాలు కూడా దిక్కులలో సంచరిస్తుంటాయి.
నక్షత్రైః సహ చోద్యన్తి సహ చాస్తం వ్రజన్తి తే । ఏవం ముహూర్తేన రథో భానోరష్టశతాధికమ్
నక్షత్రాలతో కలిసి అవి ఉదయిస్తాయి, అస్తమిస్తాయి. ఇలా ఒక ముహూర్తంలో సూర్యుని రథం ఎనిమిది వందలకు పైగా యోజనాలు ప్రయాణిస్తుంది.
యోజనానాం చతుస్త్రింశల్లక్షాణి భ్రమతి ప్రభుః । త్రయీమయశ్చతుర్దిక్షు పురీషు చ సమీరణాత్
ప్రభువు మూడు లక్షల ఇరవై వేల యోజనాలు ప్రయాణిస్తాడు. మూడు వేదములతో కూడినవాడు, నాలుగు దిక్కులలో, నగరాలలో, గాలితో సంచరిస్తాడు.
ప్రవహాఖ్యాత్సదా కాలచక్రం పర్యేతి భానుమాన్ । యస్య చక్రం రథస్యైకం ద్వాదశారం త్రినాభికమ్
భానుమంతుడు ప్రవరహ అనే గాలితో ఎప్పుడూ కాలచక్రంలో సంచరిస్తాడు. అతని రథానికి ఒక చక్రం, పన్నెండు అంచులు, మూడు నాభులు ఉంటాయి.
షణ్నేమి కవయస్తం చ వత్సరాత్మకమూచిరే । మేరుమూర్ధని తస్యాక్షో మానసోత్తరపర్వతే
పండితులు ఆరు అంచులను సంవత్సరానికి చిహ్నంగా చెప్పారు. ఆ రథానికి అక్షం మేరుమూలపై, మానసోత్తర పర్వతంపై ఉంటుంది.
కృతేతరవిభాగో యః ప్రోతం తత్ర రథాఙ్గకమ్ । తైలకారకయన్త్రేణ చక్రసామ్యం పరిభ్రమన్
ఇతర భాగాల విభాగం అక్కడ స్థిరంగా ఉంటుంది. రథాంగం అక్కడ బలంగా కట్టబడి, నూనె యంత్రంలా సమంగా తిరుగుతూ ఉంటుంది.
మానసోత్తరనామ్నీహ గిరౌ పర్యేతి చాంశుమాన్ । తస్మిన్నక్షే కృతం మూలం ద్వితీయోఽక్షో ధ్రువే కృతః
మానసోత్తర అనే పర్వతంపై ప్రకాశవంతమైన సూర్యుడు సంచరిస్తున్నాడు. ఆ నక్షత్రంలో మొదటి అక్షం స్థిరంగా ఉంది, రెండవ అక్షం ధ్రువ నక్షత్రంలో స్థాపించబడింది.
తుర్యమానేన తైలస్య యన్త్రాక్షవదితీరితః । కృతోపరితనో భాగః సూర్యస్య జగతాం పతేః
యంత్రంలో నాలుగవ భాగంగా నూనె పోయినట్లుగా, సూర్యుని పైభాగాన్ని కూడా అలా వివరించారు.
రథనీడస్తు షట్త్రింశల్లక్షయోజనమాయతః । తత్తుర్యభాగతః సోఽయం పరిణాహేన కీర్తితః
సూర్యుని రథపు పీఠం ముప్పత్తారు లక్షల యోజనాల పొడవుగా ఉంది. ఇది నాలుగవ భాగంగా, పరిధి పరిమాణంగా చెప్పబడింది.
తావానర్కరథస్యాత్ర యుగస్తస్మిన్హయాః శుభాః । సప్తచ్ఛన్దోఽభిధానాశ్చ సూరసూతేన యోజితాః
ఇక్కడ సూర్యుని రథపు యోగం అంతే పెద్దది. దానికి ఏడు శుభ్రమైన గుర్రాలు, ఏడు ఛందస్సుల పేర్లతో, సూర్యుని సారథి వాటిని కలిపాడు.