యజన్తి నిర్ధూతరజస్తమసః పరమం హరిమ్ । అన్తః ప్రవిశ్య భూతాని యో బిభర్త్యాత్మకేతుభిః
వారు రజోగుణ, తమోగుణాలు తొలగిన పరమహరిని ఆరాధిస్తారు. ఆయన అంతరంగంగా ప్రతి జీవిలో ప్రవేశించి, తన కాంతులతో వాటిని పోషిస్తాడు.
అన్తర్యామీశ్వరః సాక్షాత్పాతు నో యద్వశే ఇదమ్ । పరస్తాద్దధిమణ్డోదాత్తతస్తు బహువిస్తరః
అంతర్యామి అయిన ప్రభువు ప్రత్యక్షంగా మమ్మల్ని కాపాడాలని, ఆయన సంకల్పంతో ఈ జగత్తు నడుస్తోంది. పెరుగు నీటిని దాటి, అక్కడ విస్తారమైన ప్రాంతం ఉంది.
పుష్కరద్వీపనామాయం శాకద్వీపద్విసంగుణః । స్వసమానేన స్వాదూదకేనాయం పరివేష్టితః
అది పుష్కరద్వీపం అని పిలవబడుతుంది, అది శాకద్వీపాన్ని మించిపోతుంది. తన కొలత ప్రకారం, తీపి నీటితో చుట్టూ ఉంది.
యత్రాస్తే పుష్కరం భ్రాజదగ్నిచూడానిభాని చ । పత్రాణి విశదానీహ స్వర్ణపత్రాయుతాయుతమ్
అక్కడ ప్రకాశవంతమైన పుష్కరం ఉంది, అగ్నిచూడాలాంటి ఆకులు మెరిసిపోతున్నాయి. ఇక్కడ ఆకులు వెలుగు నిండినవి, లక్షలాది బంగారు ఆకులతో అలంకరించబడ్డాయి.
శ్రీమద్భగవతశ్చేదమాసనం పరమేష్ఠినః । కల్పితం లోకగురుణా సర్వలోకసిసృక్షయా
ఈ పరమేశ్వరుని మహాసభను, సమస్త లోకాలకూ ఉపదేశకుడైన వాడు, సృష్టిని చేయాలనే సంకల్పంతో ఏర్పాటుచేశాడు.
తద్ద్వీప ఏక ఏవాయం మానసోత్తరనామకః । అర్వాచీనపరాచీనవర్షయోరవధిర్గిరిః
ఆ ద్వీపం ఒక్కటే ఉంది, దానికి మానసోత్తరము అని పేరు. తూర్పు, పడమర ప్రాంతాల మధ్యలో ఒక కొండ సరిహద్దుగా ఉంది.
ఉచ్ఛ్రాయాయామయోః సంఖ్యాయుతయోజనసమ్మితా । యత్ర దిక్షు చ చత్వారి చతసృషు పురాణి హ
ఆ కొండ ఎత్తు, వెడల్పు రెండూ పదివేల యోజనాలు. ఆ నాలుగు దిక్కులలో నాలుగు పురాతన నగరాలు ఉన్నాయి.
ఇన్ద్రాదిలోకపాలానాం యదుపర్యర్కనిర్గమః । మేరుం ప్రదక్షిణీకుర్వన్ భానుః పర్యేతి యత్ర హి
అక్కడ ఇంద్రుడు మొదలైన లోకపాలుల లోకాలపైగా సూర్యుడు, మేరు పర్వతాన్ని చుట్టుతూ తిరుగుతాడు.
సంవత్సరాత్మకం చక్రం దేవాహోరాత్రతో భ్రమన్ । ప్రైయవ్రతోఽధిపో వీతిహోత్రః స్వాత్మజకద్వయమ్
దేవతలకు పగలు-రాత్రిలా సంవత్సరచక్రం ఎప్పుడూ తిరుగుతూ ఉంటుంది. ప్రియవ్రతుడు అక్కడ పాలకుడు, అతని కుమారులు వీతిహోత్రుడు మరియు అతని ఇద్దరు కుమారులు.
వర్షద్వయే పరిస్థాప్య వర్షనామధరం క్రమాత్ । రమణో ధాతకిశ్చైవ తత్తద్వర్షపతీ ఉభౌ
ఆయన రెండు ప్రాంతాలను ఏర్పాటుచేసి, వాటికి వరుసగా పేర్లు పెట్టాడు. ఆ ప్రాంతాలకు రమణుడు, ధాతకి అనే ఇద్దరూ పాలకులు.
కృతాః స్వయం పూర్వజవద్భగవద్భక్తితత్పరాః । తద్వర్షపురుషా బ్రహ్మరూపిణం పరమేశ్వరమ్
వారు తమ పూర్వీకుల్లా స్వయంగా భగవంతుని భక్తిలో నిమగ్నమై ఉంటారు. ఆ ప్రాంత ప్రజలు బ్రహ్మ రూపంగా పరమేశ్వరుని ఆరాధిస్తారు.
సకర్మకేన యోగేన యజన్తి పరిశీలితాః । యత్తత్కర్మమయం లిఙ్గ బ్రహ్మలిఙ్గం జనోఽర్చయేత్ । ఏకాన్తమద్వయం శాన్తం తస్మై భగవతే నమః
వారు కర్మతో, యోగంతో ఉపదేశం పొందినవారు. ఏది కర్మ రూపమైతే, ప్రజలు బ్రహ్మలింగాన్ని, ఏకైకమైన, అద్వితీయమైన, శాంతమైన భగవంతుని ఆరాధించాలి. ఆ భగవంతునికి నమస్సులు.
సూర్యగతివర్ణనమ్ నారాయణ ఉవాచ తతః పరస్తాదచలో లోకాలోకేతి నామకః । అన్తరాలే చ లోకాలోకయోర్యః పరికల్పితః
సూర్యుని ప్రయాణ వివరణ. నారాయణుడు ఇలా అన్నాడు: దాని తరువాత లోకాలోకము అనే స్థిరమైన పర్వతము ఉంది. లోకాలోకమూ లోకముల మధ్యలో ఒక ప్రాంతం ఏర్పాటైంది.
యావదస్తి చ దేవర్షే హ్యన్తరం మానసోత్తరాత్ । సుమేరోస్తావతీ శుద్ధా కాఞ్చనీ భూమిరస్తి హి
ఓ మునీశ్వరా! మానసోత్తరము నుండి సుమేరు వరకు ఎంత దూరమైతే, అంత దూరం అంతా స్వర్ణవర్ణమైన పవిత్రమైన భూమి ఉంది.
దర్పణోదరతుల్యా సా సర్వప్రాణివివర్జితా । యస్యాం పదార్థః ప్రహితో న కిఞ్చిత్ప్రత్యుదీయతే
ఆ భూమి అద్దం లోపలిలా ఉంటుంది, అందులో ప్రాణులు లేరు. ఏ వస్తువు పంపినా, అక్కడి నుండి ఏదీ తిరిగి రాదు.
అతః సర్వప్రాణిసఙ్ఘరహితా సా చ నారద । లోకాలోక ఇతి వ్యాఖ్యా యదత్ర పరికల్పితా
కాబట్టి నారదా! అందులో ప్రాణులు లేనందువల్ల, దీనిని లోకాలోకము అని ఇక్కడ వివరించారు.
లోకాలోకాన్తరే చాస్య వర్తతే సర్వదా స్థితిః । ఈశ్వరేణ స లోకానాం త్రయాణామన్తగః కృతః
లోకాలోకమధ్యంలో అది ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుంది. భగవంతుడు దానిని మూడు లోకాల సరిహద్దుగా చేశాడు.
సూర్యాదీనాం ధ్రువాన్తానాం రశ్మయో యద్వశాదిహ । అర్వాచీనాశ్చ త్రీఁల్లోకానాతన్వానాః కదాపి హి
సూర్యుడు మొదలైనవారి నుండి ధ్రువ వరకు వారి కిరణాలు, తమ ప్రభావంతో, కొన్ని సార్లు మూడు లోకాల వరకు వ్యాపిస్తాయి.
పరాచీనత్వభాజో హి న భవన్తి చ నారద । తావదున్నహనాయామః పర్వతేన్ద్రో మహోదయః
అయితే, బయటికి వెళ్లే కిరణాలు అక్కడికి చేరవు, నారదా! అంత ఎత్తుగా మహోదయ అనే పర్వతముంది.
ఏతావాఁల్లోకవిన్యాసోఽయం సంస్థామానలక్షణైః । కవిభిః స తు పఞ్చాశత్కోటిభిర్గణితస్య చ
ఇలా లోకాల ఏర్పాటూ, వాటి సరిహద్దులు, లక్షణాలు ఉన్నాయి. కవులు దీన్ని యాభై కోట్లుగా లెక్కించారు.
భూగోలస్య చతుర్థాంశో లోకాలోకాచలో మునే । తస్యోపరి చతుర్దిక్షు బ్రహ్మణా చాత్మయోనినా
ఓ మునీ! భూగోళంలో నాలుగవ వంతు లోకాలోక పర్వతం. దాని పైభాగంలో నాలుగు దిక్కులలో, స్వయంభువుడైన బ్రహ్మా ఏర్పాటుచేశాడు.
నివేశితా దిగ్గజా యే తన్నామాని నిబోధత । ఋషభః పుష్పచూడోఽథ వామనోఽథాపరాజితః
ఆ దిక్కులను కాపాడే ఏనుగులు అక్కడ పెట్టబడ్డాయి. వాటి పేర్లు విను: ఋషభుడు, పుష్పచూడుడు, వామనుడు, అపరాజితుడు.
ఏతే సమస్తలోకస్య స్థితిహేతవ ఈరితాః । తేషాం చ స్వవిభూతీనాం బహువీర్యోపబృంహణమ్
ఈ లోకములన్నిటికీ ఉనికికి కారణాలు ఇవే అని వివరించబడినవి. వాటి స్వంత శక్తులు అనేక రూపాల్లో పెరిగిపోతూ ఉంటాయి.
విశుద్ధసత్త్వం చైశ్వర్యం వర్ధయన్భగవాన్ హరిః । ఆస్తే సిద్ధ్యష్టకోపేతో విష్వక్సేనాదిసంవృతః
పరిశుద్ధమైన సత్వగుణంతో, పరిపూర్ణ అధికారంతో, ఎనిమిది సిద్ధులతో కూడి, విశ్వక్సేనుడు మొదలైనవారితో చుట్టుముట్టబడి శ్రీహరి నివసిస్తున్నాడు.
నిజాయుధైః పరివృతో భుజదణ్డైః సమన్తతః । ఆస్తే సకలలోకస్య స్వస్తయే పరమేశ్వరః
తన ఆయుధాలతో, బలమైన భుజాలతో అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టబడి, పరమేశ్వరుడు అన్ని లోకాల మేలుకోసం కూర్చున్నాడు.
ఆకల్పమేవం వేషం స గతో విష్ణుః సనాతనః । స్వమాయారచితస్యాస్య గోపీథాయాత్మసాధనః
ఈ విధంగా, కలియుగాంతం వరకు శాశ్వతుడు అయిన విష్ణువు తన మాయతో సృష్టించిన గోపాలకుల ఊరిలో తన కార్యాన్ని నెరవేర్చేందుకు ఈ రూపాన్ని ధరించుకుంటాడు.
యోఽన్తర్విస్తార ఏతేన హ్యలోకపరిమాణకమ్ । వ్యాఖ్యాతం యద్బహిర్లోకాలోకాచల ఇతీరణాత్
ఈ ద్వారా లోక పరిమాణాన్ని కొలిచే అంతర్గత విస్తృతి వివరించబడింది. బయట అంచుగా ఉండే లోకాలొక పర్వతాన్ని కూడా ఇదే చెప్పబడింది.
తతః పరస్తాద్యోగేశగతిం శుద్ధా వదన్తి హి । అణ్డమధ్యగతః సూర్యో ద్యావాభూమ్యోర్యదన్తరమ్
అది దాటి యోగుల పవిత్రమైన మార్గం ఉందని చెబుతారు. అండమధ్యంలో ఉన్న సూర్యుడు, ఆకాశం, భూమి మధ్య ఖాళీగా ఉన్న స్థలం.
సూర్యాణ్డగోలయోర్మధ్యే కోట్యః స్యుః పఞ్చవింశతిః । మృతేఽణ్డ ఏష ఏతస్మిఞ్జాతో మార్తణ్డశబ్దభాక్
సూర్యుడు మరియు అండం మధ్య ఇరవై ఐదు కోట్ల దూరం ఉంది. ఆ అండం నశించినప్పుడు, అందులో మర్తాండుడు జన్మిస్తాడు.
హిరణ్యగర్భ ఇతి యద్ధిరణ్యాణ్డసముద్భవః । సూర్యేణ హి విభజ్యన్తే దిశః ఖం ద్యౌర్మహీభిదా
హిరణ్యగర్భుడు అని పిలవబడే వాడు, హిరణ్యమయమైన అండం నుండి ఉద్భవించాడు. సూర్యుని వల్ల దిక్కులు, ఆకాశం, స్వర్గం, భూమి వేర్వేరు అవుతాయి.