రమ్యకే నామవర్షే చ మూర్తిం భగవతః పరామ్ । మాత్స్యాం దేవాసురైర్వన్ద్యాం మనుః స్తౌతి నిరన్తరమ్
రమ్యక అనే దేశంలో, దేవతలు మరియు దానవులు పూజించే పరమ మత్స్యమూర్తిని, మనువు ఎల్లప్పుడూ స్తుతిస్తూ ఉంటాడు.
మనురువాచ ఓం నమో భగవతే ముఖ్యతమాయ నమః సత్త్వాయ ప్రాణాయౌజసే బలాయ మహామత్స్యాయ నమః । అన్తర్బహిశ్చాఖిలలోకపాలకై- రదృష్టరూపో విచరస్యురుస్వనః । స ఈశ్వరస్త్వం య ఇదం వశే నయ- న్నామ్నా యథా దారుమయీం నరః స్త్రియమ్
మనువు ఇలా చెప్పాడు: ఓం, భగవంతుడా! ముక్యమైనవాడా! సత్త్వస్వరూపుడా! ప్రాణశక్తి, బలమూ కల మహామత్స్యమూర్తీ! నీకు నమస్కారం. లోకపాలకులకు కనిపించకుండా, నీవు లోకమంతా విహరిస్తూ, గొప్ప ధ్వని చేస్తావు. నీవే ఈ జగత్తును నియంత్రించే పరమేశ్వరుడు. మనిషి చెక్కబొమ్మను ఎలా నడిపిస్తాడో, అలాగే నీవు ఈ సృష్టిని నడిపిస్తావు.
యం లోకపాలాః కిల మత్సరజ్వరా హిత్వా యతన్తోఽపి పృథక్ సమేత్య చ । పాతుం న శేకుర్ద్విపదశ్చతుష్పదః సరీసృపం స్థాణు యదత్ర దృశ్యతే
ఈ లోకంలో కనిపించే రెండు కాళ్లు, నాలుగు కాళ్లు ఉన్నవాళ్లు, పాములు, స్థావరజంతువులు — వీరిని లోకపాలకులు ఎంత ప్రయత్నించినా, అసూయతో బాధపడుతూ, ఒక్కటిగా, విడివిడిగా రక్షించలేకపోయారు.
భవాన్ యుగాన్తార్ణవ ఊర్మిమాలిని క్షోణీమిమామోషధివీరుధాం నిధిమ్ । మయా సహోరుక్రమ తేఽజ ఓజసా తస్మై జగత్ప్రాణగణాత్మనే నమః
యుగాంతంలో సముద్రపు అలలతో కూడిన ఆ పరమాత్మా! భూమిని, ఔషధాలను, వృక్షాలను నీవే రక్షిస్తావు. నాతో కలిసి, ఓ మహాబలశాలి! నీవే ఈ జగత్తుకు ప్రాణస్వరూపుడవు. నీకు నమస్కారం.
ఏవం స్తౌతి చ దేవేశం మనుః పార్థివసత్తమః । మత్స్యావతారం దేవేశం సంశయచ్ఛేదకారణమ్
ఇలా, భూమిపై ఉత్తముడైన మనువు, సందేహాలను తొలగించే దేవేశ్వరుడైన మత్స్యావతారాన్ని స్తుతిస్తూ ఉంటాడు.
ధ్యానయోగేన దేవస్య నిర్ధూతాశేషకల్మషః । ఆస్తే పరిచరన్భక్త్యా మహాభాగవతోత్తమః
ఆ మనువు, ధ్యానయోగంతో భగవంతుడిని ధ్యానిస్తూ, అన్ని పాపాలనుండి విముక్తుడై, భక్తితో సేవ చేస్తూ, మహాభాగవతుడిగా ఉంటాడు.
భువనకోశవర్ణనే హిరణ్మయకిమ్పురుషవర్షవర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ హిరణ్మయే నామ వర్షే భగవాన్కూర్మరూపధృక్ । ఆస్తే యోగపతిః సోఽయమర్యమ్ణా పూజ్య ఈడ్యతే
శ్రీనారాయణుడు ఇలా చెప్పాడు: హిరణ్మయ అనే దేశంలో, భగవంతుడు కూర్మరూపంలో యోగపతిగా నివసిస్తూ, అర్యమా ద్వారా పూజింపబడుతూ, స్తుతించబడుతున్నాడు.
అర్యమోవాచ ఓం నమో భగవతే అకూపారాయ సర్వసత్త్వగుణ- విశేషణాయ నోపలక్షితస్థానాయ నమో వర్ష్మణే నమో భూమే నమోఽవస్థానాయ నమస్తే । యద్రూపమేతన్నిజమాయయార్పిత- మర్థస్వరూపం బహురూపరూపితమ్ । సంఖ్యా న యస్యాస్త్యయథోపలమ్భనా- త్తస్మై నమస్తేఽవ్యపదేశరూపిణే
అర్యమా ఇలా చెప్పాడు: ఓం, భగవంతుడా! నీవు అందరి లక్షణాలను తెలిసినవాడవు, నీ స్థానం ఎవరికీ తెలియదు. నీ రూపానికి, భూమికి, స్థితికి నమస్కారం. నీ మాయాశక్తితో అనేక రూపాలలో కనిపించే ఈ స్వరూపం, యథార్థంగా ఎవరూ లెక్కించలేరు, వివరించలేరు. నిర్వచించలేని రూపమున్న నీకు నమస్కారం.
జరాయుజం స్వేదజమణ్డజోద్భిదం చరాచరం దేవర్షిపితృభూతమైన్ద్రియమ్ । ద్యౌః ఖం క్షితిః శైలసరిత్సముద్రం ద్వీపగ్రహర్క్షేత్యభిధేయ ఏకః
గర్భంలో, చెమటలో, గుడ్డులో, మొలకలో పుట్టేవారు, చరాచరజీవులు, దేవతలు, ఋషులు, పితృదేవతలు, భూతాలు, ఇంద్రుడు, ఆకాశం, భూమి, పర్వతాలు, నదులు, సముద్రాలు, ద్వీపాలు, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు — వీటన్నిటినీ ఒకే పేరుతో పిలుస్తారు. ఆ పరమాత్మనే వీటన్నిటిలో ఉన్నాడు.
యస్మినసంఖ్యేయవిశేషనామ- రూపాకృతౌ కవిభిః కల్పితేయమ్ । సంఖ్యా యయా తత్త్వదృశాపనీయతే తస్మై నమః సాంఖ్యనిదర్శనాయ తే
కవులు అనేక పేర్లు, రూపాలు, ఆకారాలు ఊహించినా, వాటిని తత్త్వాన్ని గ్రహించినవారు లెక్కించలేరు. సాంక్యదర్శనానికి ఆదర్శంగా ఉన్న నీకు నమస్కారం.
ఏవం స్తువతి దేవేశమర్యమా సహ వర్షపైః । గీయతే చాపి భజతే సర్వభూతభవం ప్రభుమ్
ఇలా అర్యమా, తన వంశస్థులతో కలిసి, సర్వభూతాధిపతిని స్తుతిస్తూ, పూజిస్తూ ఉంటాడు.
తథోత్తరేషు కురుషు భగవాన్యజ్ఞపూరుషః । ఆదివారాహరూపోఽసౌ ధరణ్యా పూజ్యతే సదా
అలాగే ఉత్తర కురుదేశంలో, యజ్ఞపురుషుడైన భగవంతుడు, ఆదివరాహరూపంలో ఎప్పుడూ భూమిదేవి ద్వారా పూజించబడుతున్నాడు.
సమ్పూజ్య విధివద్దేవం తద్భక్త్యార్ద్రార్ద్రహృత్కజా । భూమిః స్తౌతి హరిం యజ్ఞవారాహం దైత్యమర్దనమ్
విధిగా దేవుణ్ణి పూజించి, భక్తితో, ప్రేమతో నిండిన హృదయంతో, భూమిదేవి యజ్ఞవరాహుడైన హరిని, దైత్యమర్దనుడైన పరమేశ్వరుణ్ణి స్తుతిస్తుంది.
భూరువాచ ఓం నమో భగవతే మన్త్రతత్త్వలిఙ్గాయ యజ్ఞక్రతవే మహాధ్వరావయవాయ మహావరాహాయ నమః కర్మశుక్లాయ త్రియుగాయ నమస్తే
భూమి ఇలా చెప్పింది: ఓం, భగవంతుడా! మంత్రస్వరూపుడవు, యజ్ఞకర్తవు, మహాధర్మానికి భాగమైనవాడు, మహావరాహుడవు. నీకు నమస్కారం. కర్మలో పవిత్రుడవు, మూడు యుగాలలో వెలిగే వాడవు. నీకు వందనం.
యస్య స్వరూపం కవయో విపశ్చితో గుణేషు దారుష్వివ జాతవేదసమ్ । మజ్జన్తి మథ్నా మనసా దిదృక్షవో గూఢం క్రియార్థేర్నమ ఈరితాత్మనే
నీ అసలు స్వరూపం, వృక్షంలో అగ్ని దాగి ఉన్నట్లు, గుణాలలో దాగి ఉంటుంది. జ్ఞానులు దాన్ని తెలుసుకోవాలని మనస్సును లోనికి ముంచినా, అది కనిపించదు. కర్మ ద్వారా వ్యక్తమయ్యే నీ స్వరూపానికి నమస్కారం.
ద్రవ్యక్రియాహేత్వయనేశకర్తృభి- ర్మాయాగుణైర్వస్తుభిరీక్షితాత్మనే । అన్వీక్షయాఙ్గాతిశయాత్మబుద్ధిభి- నింరస్తమాయాకృతయే నమోఽస్తు తే
ద్రవ్యాలు, కర్మలు, కారణాలు, కర్తలు, మాయాగుణాలు, వస్తువుల ద్వారా నీ ఆత్మను గ్రహిస్తారు. విచారణతో, ఉత్తమమైన బుద్ధితో, మాయాంధకారాన్ని తొలగించే నీ స్వరూపానికి నమస్కారం.
కరోతి విశ్వస్థితిసంయమోదయం యస్యేప్సితం నేష్మితుమీక్షితుర్గుణైః । మాయా యథాఽయో భ్రమతే తదాశ్రయం గ్రావ్ణో నమస్తే గుణకర్మసాక్షిణే
ప్రపంచాన్ని సృష్టించడంలో, నిలిపేలో, లయమయ్యేలో నీ ఇష్టానుసారం నీవు ఆధారంగా ఉండి, నీ గుణాలతో ఆ కార్యాలను నిర్వహించేవాడివి. నీ మాయా యథేచ్ఛగా సంచరిస్తూ, ఎక్కడ wheel కు రాయి ఆధారం అవుతుందో అట్లే నీవు ఆధారంగా ఉంటావు. గుణాలూ, కార్యాలూ అన్నిటికీ సాక్షిగా ఉండే ప్రభువా! నీకు నమస్కారం.
ప్రమథ్య దైత్యం ప్రతివారణం మృధే యో మాం రసాయా జగదాదిసూకరః । కృత్వాగ్రదంష్ట్రం నిరగాదుదన్వతః క్రీడన్నివేభః ప్రణతాస్మి తం విభుమ్
సృష్టి ప్రారంభంలో మహావరాహరూపం ధరించి, యుద్ధంలో అడ్డుగా నిలిచిన దైత్యుడిని సంహరించి, భూమిని నీ పెద్ద దంతంపై ఉంచుకుని, సముద్రం నుంచి పైకి లేచి, గొప్ప ఏనుగులా ఆనందంగా విహరించిన ఆ ప్రభువుకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
కిమ్పురుషే వర్షేఽస్మిన్భగవన్తం దాశరథిం చ సర్వేశమ్ । సీతారామం దేవం శ్రీహనుమానాదిపూరుషం స్తౌతి
ఈ కింపురుషవర్షంలో, వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు, దశరథుని కుమారుడైన, సర్వలోకాధిపతియైన, సీతారాముడైన ఆ దేవుని, ఆదిపురుషుడిని స్తుతిస్తున్నాడు.
మర్త్యావతారస్త్విహ మర్త్యశిక్షణం రక్షోవధాయైవ న కేవలం విభో । కుతోఽన్యథా స్యాద్ఽఽరమతః స్వ ఆత్మనః సీతాకృతాని వ్యసనానీశ్వరస్య
ప్రభూ! మానవులకోపదేశం చేయడానికే, రాక్షసులను సంహరించడానికే నీ అవతారం కాదు. ఎప్పుడూ ఆనందంగా ఉండే నీ స్వరూపానికి, సీతా కారణంగా కలిగిన బాధలు ఎలా అనుభవించగలుగుతావు?
న వై స ఆత్మాత్మవతాం సుహృత్తమః సక్తస్విలోక్యాం భగవాన్వాసుదేవః । న స్త్రీకృతం కశ్మలమశ్నువీత న లక్షణం చాపి విహాతుమర్హతి
ఆ పరమాత్మ, ఆత్మజ్ఞానులకు మిత్రుడైన వాసుదేవుడు, లోక విషయాలలో ఆసక్తి కలవాడు కాదు. స్త్రీ కారణంగా కలిగే అపవిత్రత అతనికి రాదు. తన స్వరూపాన్ని విడిచిపెట్టడమూ అతనికి తగదు.
న జన్మ నూనం మహతో న సౌభగం న వాఙ్ న చుద్ధిర్నాకృతిస్తోషహేతుః । తైర్యద్విసృష్టానపి నో వనౌకస- శ్చకార సఖ్యే బత లక్ష్మణాగ్రజః
పుట్టుక, మహిమ, అదృష్టం, మాట, బుద్ధి, రూపం ఇవేవీ సంతృప్తికి కారణం కావు. అయినా, వీటిని సృష్టించిన రాముడు, లక్ష్మణుని అన్నయ్య అయిన వాడు, అడవిలో నివసించే వారికి స్నేహితుడయ్యాడు – ఎంత ఆశ్చర్యం!
సురోఽసురో వాప్యథవా నరోఽనరః సర్వాత్మనా యః సుకృతజ్ఞముత్తమమ్ । భజేత రామం మనుజాకృతిం హరిం య ఉత్తరాననయత్కోసలాన్ దివమ్
దేవుడైనా, అసురుడైనా, మానవుడైనా, మానవేతరుడైనా, ఎవరు సంపూర్ణంగా ధర్మాన్ని తెలిసిన రాముని, మానవరూపంలో ఉన్న హరిని, కోసల ప్రజలను స్వర్గానికి చేర్చిన వాడిని భజిస్తారో, వారు పరమ పదాన్ని పొందుతారు.
శ్రీనారాయణ ఉవాచ ఏవం కిమ్పురుషే వర్షే సత్యసన్ధం దృఢవ్రతమ్ । రామం రాజీవపత్రాక్షం హనుమాన్ వానరోత్తమః
శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు: కింపురుషవర్షంలో, వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు, సత్యసంధుడైన, దృఢవ్రతుడైన, కమలదళనేత్రుడైన రాముని స్తుతిస్తున్నాడు.
స్తౌతి గాయతి భక్త్యా చ సంపూజయతి సర్వశః । య ఏతచ్ఛృణుయాచ్చిత్రం రామచన్ద్రకథానకమ్ । సర్వపాపవిశుద్ధాత్మా యాతి రామసలోకతామ్
అతడు భక్తితో రాముని స్తుతిస్తూ, పాడుతూ, అన్ని విధాలా పూజిస్తున్నాడు. ఎవరు ఈ అద్భుతమైన రామచంద్రుని కథను వినతారో, వారు అన్ని పాపాలనుండి పవిత్రులై, రామునితో సమానమైన లోకాన్ని పొందుతారు.
భువనకోశవర్ణనే భారతవర్షవర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ భారతాఖ్యే చ వర్షేఽస్మిన్నహమాదిజపూరుషః । తిష్ఠామి భవతా చైవ స్తవనం క్రియతేఽనిశమ్
భువనాల వివరణలో, భారతవర్ష వివరణ: శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు – భారతం అనే ఈ దేశంలో నేను ఆదిపురుషుడిగా నివసిస్తున్నాను. నీవు నన్ను ఎల్లప్పుడూ స్తుతిస్తూ ఉంటావు.
ఇదం హి యోగేశ్వరయోగనైపుణం హిరణ్యగర్భో భగవాఞ్జగాద యత్ । యదన్తకాలే త్వయి నిర్గుణే మనో భక్త్యా దధీతోజ్ఝితదుష్కలేవరః
ఇది యోగేశ్వరుడి యోగ నైపుణ్యం. భగవంతుడైన హిరణ్యగర్భుడు చెప్పినదీ ఇదే: మరణ సమయమందు, నీవు నిర్గుణుడవని భావించి, భక్తితో మనస్సు స్థిరపరిచి, చెడు శరీరాన్ని విడిచిపెట్టాలి.
యథైహికాముష్మికకామలమ్పటః సుతేషు దారేషు ధనేషు చిన్తయన్ । శఙ్కేత విద్వాన్ కుకలేవరాత్యయా- ద్యస్తస్య యత్నః శ్రమ ఏవ కేవలమ్
ఇహపర లోక సుఖాలకు ఆశపడే వాడు, కుమారులు, భార్య, ధనం గురించి ఎప్పుడూ ఆలోచిస్తూ ఉంటాడు. అలాగే, చెడు శరీరాన్ని పోగొట్టిపోతానని భయపడే జ్ఞాని ఎంత కష్టపడినా, అది వ్యర్థమే.
ఓం నమో భగవతే ఉత్తమశ్లోకాయ నమ ఇతి । ఆర్యలక్షణశీలవ్రతాయ నమ ఉపశిక్షితాత్మనే ఉపాసితలోకాయ నమః । సాధువాదనికషణాయ నమో బ్రహ్మణ్యదేవాయ మహాపురుషాయ మహాభాగాయ నమ ఇతి । యత్తద్విశుద్ధానుభవాత్మమేకం స్వతేజసా ధ్వస్తగుణవ్యవస్థమ్ । ప్రత్యక్ ప్రశాన్తం సుధియోపలమ్భనం హ్యనామరూపం నిరహం ప్రపద్యే
ఓం, ఉత్తమమైన శ్లోకాలతో స్తుతింపబడే భగవంతుడికి నమస్కారం. ఆర్యలక్షణాలు, మంచి స్వభావం, వ్రతాలు కలవాడికి నమస్కారం. తనను తానే సాధించుకున్నవాడికి, లోకాలు పూజించేవాడికి నమస్కారం. సద్బుద్ధివంతుల మాటలకు ప్రమాణంగా ఉండేవాడికి నమస్కారం. బ్రాహ్మణ దేవుడైన మహాపురుషుడికి, మహాభాగ్యవంతుడికి నమస్కారం. స్వీయ ప్రకాశంతో గుణాల వ్యవస్థను తొలగించుకున్న, అంతరాత్మగా ప్రశాంతంగా ఉండే, జ్ఞానులకు గ్రహించదగిన, నామరూపరహితమైన, అహంకారములేని ఆ పరమాత్మను నేను శరణు వేడుతున్నాను.
నారద ఉవాచ ఓం నమో భగవతే ఉపశమశీలాయోపరతానాత్మ్యాయ నమోఽకిఞ్చనవిత్తాయ ఋషిఋషభాయ నరనారాయణాయ పరమహంసపరమగురవే ఆత్మారామాధిపతయే నమో నమ ఇతి । కర్తాస్య సర్గాదిషు యో న బధ్యతే న హన్యతే దేహగతోఽపి దైహికైః । ద్రష్టుర్న దృశ్యస్య గుణైర్విదూష్యతే తస్మై నమోఽసక్తవివిక్తసాక్షిణే
నారదుడు ఇలా అన్నాడు: ఓం, ఉపశాంత స్వభావం కలవాడికి, అహంకారాన్ని విడిచినవాడికి, ఏదీ తనదిగా భావించని వాడికి, ఋషులలో శ్రేష్ఠుడైన నరనారాయణుడికి, పరమహంసుడికి, పరమగురువుకి, ఆత్మారాముల అధిపతికి పదే పదే నమస్కారం. సృష్టికర్త అయినా సృష్టిలో బంధించబడని వాడికి, శరీరంలో ఉన్నా శరీర సంబంధమైన వాటితో హానిపొందని వాడికి, దృష్టికర్తగానీ, దృశ్యమైన వాటి గుణాలతో కలుషితుడవని వాడికి, ఆ అసక్తి, విభిన్నమైన సాక్షికి నమస్కారం.