పాశాఙ్కుశవరాభీతిధరం సర్వాఙ్గకోమలమ్ । కరుణాపూర్ణనయనం మన్దస్మితముఖామ్బుజమ్
ఆమె చేతుల్లో పాశం, అంకుశం, వరముద్ర, అభయముద్రలు ఉన్నాయి. ఆమె శరీరం మృదువుగా, కళ్ళు కరుణతో నిండినవి, ముఖం మృదుస్మితంతో వికసించిన పద్మంలా ఉంది.
దృష్ట్వా తత్సున్దరం రూపం తదా భీతివివర్జితాః । శాన్తచిత్తాః ప్రణేముస్తే హర్షగద్గదనిఃస్వనాః
ఆ అందమైన రూపాన్ని చూసి వారు భయం పోయి, మనస్సు ప్రశాంతంగా మారింది. ఆనందంతో గొంతు కంపించిపోతూ, వారు నమస్కరించారు.
శ్రీదేవీవిరాడ్రూపదర్శనసహితం దేవకృతతత్స్తవవర్ణనమ్ శ్రీ దేవ్యువాచ క్వ యూయం మన్దభాగ్యా వై క్వేదం రూపం మహాద్భుతమ్ । తథాపి భక్తవాత్సల్యాదీదృశం దర్శితం మయా
శ్రీదేవి విరాట్స్వరూప దర్శనం, దేవతలు చేసిన స్తోత్రాలు.
న వేదాధ్యయనైర్యోగైర్న దానైస్తపసేజ్యయా । రూపం ద్రష్టుమిదం శక్యం కేవలం మత్కృపాం వినా
శ్రీదేవి ఇలా అన్నది: మీరు ఎంత దురదృష్టవంతులో, ఈ అద్భుతమైన రూపం ఎంత గొప్పదో! అయినా, నా భక్తులపై ప్రేమతోనే నేను ఈ రూపాన్ని చూపించాను.
ప్రకృతం శృణు రాజేన్ద్ర పరమాత్మాత్ర జీవతామ్ । ఉపాధియోగాత్సమ్ప్రాప్తః కర్తృత్వాదికమప్యుత
ఓ రాజా, విను. పరమాత్మనే అన్ని జీవుల్లో ఉన్నాడు. కానీ, పరిమితి కలిగిన కారణాల వల్ల, ఆత్మకు 'నేను చేస్తున్నాను' అనే భావన కలుగుతుంది.
క్రియాః కరోతి వివిధా ధర్మాధర్మైకహేతవః । నానా యోనీస్తతః ప్రాప్య సుఖదుఃఖైశ్చ యుజ్యతే
ఆ పరమాత్మ వివిధ క్రియలు చేస్తూ, అవే ధర్మాధర్మాలకు మూలంగా మారతాయి. ఆ తరువాత, అనేక జన్మలు పొందుతూ, సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తాడు.
పునస్తత్సంస్కృతివశాన్నానాకర్మరతః సదా । నానాదేహాన్సమాప్నోతి సుఖదుఃఖైశ్చ యుజ్యతే
ఆ క్రియల వల్ల కలిగిన వాసనల ప్రభావంతో, ఆత్మ ఎప్పుడూ ఎన్నో పనుల్లో మునిగిపోయి, అనేక శరీరాలు పొందుతూ, సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తూనే ఉంటుంది.
ఘటీయన్త్రవదేతస్య న విరామః కదాపి హి । అజ్ఞానమేవ మూలం స్యాత్తతః కామః క్రియాస్తతః
ఒక గడియారంలా, ఆత్మకు ఎప్పుడూ ఆగడం ఉండదు. అజ్ఞానమే దీనికి మూలం. దానివల్ల కోరికలు పుడతాయి, వాటివల్ల క్రియలు జరుగుతాయి.
తస్మాదజ్ఞాననాశాయ యతేత నియతం నరః । ఏతద్ధి జన్మసాఫల్యం యదజ్ఞానస్య నాశనమ్
అందువల్ల, మనిషి ఎప్పుడూ అజ్ఞానం నశించేందుకు ప్రయత్నించాలి. ఎందుకంటే, అజ్ఞానం పోవడమే జన్మకు నిజమైన ఫలితం.
పురుషార్థసమాప్తిశ్చ జీవన్ముక్తదశాపి చ । అజ్ఞాననాశనే శక్తా విద్యైవ తు పటీయసీ
అజ్ఞానం పోయినప్పుడు మాత్రమే మనుష్యుని అన్ని లక్ష్యాలు నెరవేరుతాయి, జీవన్ముక్తి స్థితి కూడా వస్తుంది. దీనికోసం జ్ఞానమే నిజంగా శక్తివంతమైనది.
న కర్మ తజ్జం నోపాస్తిర్విరోధాభావతో గిరే । ప్రత్యుతాశాజ్ఞాననాశే కర్మణా నైవ భావ్యతామ్
కర్మలు, ఉపాసనలు అన్నీ అజ్ఞానంతోనే పుడతాయి. అవి అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టలేవు, ఎందుకంటే వాటికీ అజ్ఞానానికీ వ్యతిరేకత లేదు. కర్మలు ఆశ, అజ్ఞానాలను తొలగించలేవు.
అనర్థదాని కర్మాణి పునః పునరుశన్తి హి । తతో రాగస్తతో దోషస్తతోఽనర్థో మహాన్భవేత్
అర్థంలేని పనులు మళ్లీ మళ్లీ పుడుతూనే ఉంటాయి. వాటివల్ల ఆకర్షణ కలుగుతుంది, దానివల్ల దోషాలు వస్తాయి, చివరికి పెద్ద నష్టం జరుగుతుంది.
తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన జ్ఞానం సమ్పాదయేన్నరః । కుర్వన్నేవేహ కర్మాణీత్యతః కర్మాప్యవశ్యకమ్
అందుకే, మనిషి అన్ని విధాలా జ్ఞానం సంపాదించేందుకు శ్రమించాలి. అయినా, ఇక్కడ కర్మలు చేయడం కూడా అవసరం.
జ్ఞానాదేవ హి కైవల్యమతః స్యాత్తత్సముచ్చయః । సహాయతాం వ్రజేత్కర్మ జ్ఞానస్య హితకారి చ
జ్ఞానంతోనే మోక్షం లభిస్తుంది. అందువల్ల, జ్ఞానం, కర్మ రెండూ కలిపి ఉండాలి. కర్మ జ్ఞానానికి సహాయంగా, మేలు చేసేదిగా ఉంటుంది.
ఇతి కేచిద్వదన్త్యత్ర తద్విరోధాన్న సమ్భవేత్ । జ్ఞానాధృద్గ్రన్థిభేదః స్యాద్ధృద్గ్రన్థౌ కర్మసమ్భవః
కొంతమంది, వీటి మధ్య వ్యతిరేకత వల్ల రెండూ కలసి ఉండలేవని అంటారు. హృదయగ్రంథి తెరచేది జ్ఞానంతోనే, హృదయగ్రంథి ఏర్పడేది కర్మల వల్లే.
యౌగపద్యం న సమ్భావ్యం విరోధాత్తు తతస్తయోః । తమః ప్రకాశయోర్యద్వద్యౌగపద్యం న సమ్భవి
అందువల్ల, వీటి మధ్య ఏకకాలంలో ఉండటం సాధ్యపడదు. చీకటి, వెలుగు రెండూ ఒకేసారి ఉండలేనట్లు వీటికీ అదే స్థితి.
తస్మాత్ సర్వాణి కర్మాణి వైదికాని మహామతే । చిత్తశుద్ధ్యన్తమేవ స్యుస్తాని కుర్యాత్ప్రయత్నతః
కాబట్టి, ఓ జ్ఞానవంతుడా, అన్ని వేదకర్మలు మనస్సు పవిత్రత కోసం మాత్రమే చేయాలి. వాటిని శ్రద్ధగా చేయాలి.
శమో దమస్తితిక్షా చ వైరాగ్యం సత్త్వసమ్భవః । తావత్పర్యన్తమేవ స్యుః కర్మాణి న తతః పరమ్
శాంతి, ఇంద్రియనిగ్రహం, సహనం, విరక్తి, శుద్ధి — ఇవి కలిగే వరకు మాత్రమే కర్మలు అవసరం. ఆ తర్వాత అవి అవసరం ఉండవు.
తదన్తే చైవ సంన్యస్య సంశ్రయేద్ గురుమాత్మవాన్ । శ్రోత్రియం బ్రహ్మనిష్ఠం చ భక్త్యా నిర్వ్యాజయా పునః
ఆ తరువాత, సర్వం త్యజించి, ఆత్మనిగ్రహం కలిగిన, వేదాలు తెలిసిన, బ్రహ్మంలో స్థిరమైన గురువును భక్తితో సేవించాలి.
వేదాన్తశ్రవణం కుర్యాన్నిత్యమేవమతన్ద్రితః । తత్త్వమస్యాదివాక్యస్య నిత్యమర్థం విచారయేత్
ఎప్పుడూ అలసట లేకుండా వేదాంతాన్ని వినాలి. 'తత్త్వమసి' వంటి వాక్యాల అర్థాన్ని ఎప్పుడూ ఆలోచించాలి.
తత్త్వమస్యాది వాక్యం తు జీవబ్రహ్మైక్యబోధకమ్ । ఐక్యే జ్ఞాతే నిర్భయస్తు మద్రూపో హి ప్రజాయతే
'తత్త్వమసి' వంటి వాక్యాలు జీవుడు, బ్రహ్మం ఒకటేనని తెలియజేస్తాయి. ఆ ఐక్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడు భయములేని వాడవుతాడు, నా స్వరూపాన్ని పొందుతాడు.
పదార్థావగతిః పూర్వం వాక్యార్థావగతిస్తతః । తత్పదస్య చ వాక్యార్థో గిరేఽహం పరికీర్తితః
ముందుగా పదార్థాల అర్థాన్ని గ్రహించాలి, తర్వాత వాక్యార్థాన్ని తెలుసుకోవాలి. ఆ వాక్యంలో 'తత్' అనే పదానికి అర్థం ఏమిటో నేను చెప్పుతున్నాను.
త్వం పదస్య చ వాచ్యార్థో జీవ ఏవ న సంశయః । ఉభయోరైక్యమసినా పదేన ప్రోచ్యతే బుధైః
నీవే ఆ పదార్థానికి నికరమైన అర్థం, జీవుడవు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. ఈ రెండింటి ఏకత్వాన్ని 'అసి' అనే పదం ద్వారా పండితులు వివరించారు.
వాచ్యార్థయోర్విరుద్ధత్వాదైక్యం నైవ ఘటేత హ । లక్షణాతః ప్రకర్తవ్యా తత్త్వమోః శ్రుతిసంస్థయోః
ఈ రెండు పదార్థాల నికర అర్థాలు విరుద్ధంగా ఉన్నందువల్ల, వాటి ఏకత్వం సాధ్యం కాదు. అందుకే, 'తత్త్వమసి' వంటి వాక్యాలలో శాస్త్రాలు సూచించినట్లు, లక్షణార్ధం ద్వారా ఆ ఏకత్వాన్ని గ్రహించాలి.
చిన్మాత్రం తు తయోర్లక్ష్యం తయోరైక్యస్య సమ్భవః । తయోరైక్యం తథా జ్ఞాత్వా స్వాభేదేనాద్వయో భవేత్
ఈ రెండింటికీ లక్ష్యమైనది కేవలం చైతన్యమే. వాటి ఏకత్వం సాధ్యమవుతుంది. ఆ ఏకత్వాన్ని తెలుసుకున్నవాడు తానొకటే అని, భేదభావం లేకుండా ఉంటాడు.
దేవదత్తః స ఏవాయమితివల్లక్షణా స్మృతా । స్థూలాది దేహరహితో బ్రహ్మ సమ్పద్యతే నరః
'ఇతడే ఆ దేవదత్తుడు' అన్న భావంలో సూచనార్ధం గుర్తుంచుకోవాలి. స్థూలదేహం వంటివి విడిచినప్పుడు, మనిషి బ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.
పఞ్చీకృతమహాభూతసమ్భూతః స్థూలదేహకః । భోగాలయో జరావ్యాధిసంయుతః సర్వకర్మణామ్
ఐదు మహాభూతాలు కలిసినప్పుడు ఏర్పడేది స్థూలదేహం. ఇది అనుభవాలకు నిలయం, వృద్ధాప్యం, వ్యాధులు కలిగి ఉంటుంది, అన్ని కర్మలకు ఆధారం.
మిథ్యాభూతోఽయమాభాతి స్ఫుటం మాయామయత్వతః । సోఽయం స్థూల ఉపాధిః స్యాదాత్మనో మే నగేశ్వర
ఇది నిజమైనదిగా కనిపించినా, వాస్తవానికి మాయతో కూడినదిగా, అసత్యంగా ఉంది. ఈ స్థూలదేహమే ఆత్మకు పరిమితి కలిగించే ఉపాధి, ఓ పర్వతాధిపతి.
జ్ఞానకర్మేన్ద్రియయుతం ప్రాణపఞ్చకసంయుతమ్ । మనోబుద్ధియుతం చైతత్సూక్ష్మం తత్కవయో విదుః
జ్ఞానేంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాలు, ఐదు ప్రాణాలు, మనస్సు, బుద్ధి కలిసిన ఈ రూపాన్ని పండితులు సూక్ష్మదేహం అంటారు.
అపఞ్చీకృతభూతోత్థం సూక్ష్మదేహోఽయమాత్మనః । ద్వితీయోఽయముపాధిః స్యాత్సుఖాదేరవబోధకః
అయితే, ఐదు భూతాలు కలిపి కాకుండా ఏర్పడిన సూక్ష్మదేహం ఆత్మకు రెండవ ఉపాధి. ఇది సుఖాదులను అనుభవించేవాడిగా ఉంటుంది.